«Σμαράγδι» και «Ωκεανός»: Τα κατοικίδια μιας ρωμαϊκής οικογένειας που διασώθηκαν σε ψηφιδωτό

[Credit: Özgen, H. M. (2026)] Αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν ανασκαφές στην αρχαία πόλη του Αδραμυττίου στη δυτική Τουρκία έφεραν στο φως έν...

[Credit: Özgen, H. M. (2026)]

Αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν ανασκαφές στην αρχαία πόλη του Αδραμυττίου στη δυτική Τουρκία έφεραν στο φως ένα ασυνήθιστα προσωπικό τεκμήριο της ρωμαϊκής οικιακής ζωής: μια γάτα και έναν σκύλο, που απεικονίζονται σε ψηφιδωτό δάπεδο μιας ρωμαϊκής έπαυλης, στη φάση του 2ου–3ου αιώνα μ.Χ., συνοδευόμενοι από επιγραφές με τα ονόματά τους.

Η γάτα απεικονίζεται μαζί με ένα όνομα που ερμηνεύεται ως «Σμαράγδι», ενώ ο σκύλος έφερε το όνομα «Ωκεανός». Τα ζώα συνυπάρχουν στο πλούσια διακοσμημένο οικοδόμημα με παραστάσεις πτηνών, ψαριών, της Μέδουσας, μιας μορφής πυγμαίου και ενός φτερωτού ίππου, ο οποίος φαίνεται να απηχεί σύμβολο που χρησιμοποιούνταν στα νομίσματα του Αδραμυττίου αρκετούς αιώνες νωρίτερα.

Οι ανακαλύψεις προέρχονται από μια ρωμαϊκή οικία με κεντρικό αίθριο, η οποία ανασκάπτεται στον Ören της επαρχίας Balıkesir‎‎, όπου η αρχαιολογική έρευνα συνεχίζεται από το 2012. Ακαδημαϊκή μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2026 χαρακτηρίζει το συγκρότημα ως σημαντική έπαυλη τύπου villa/domus, στην οποία αίθουσες υποδοχής με ψηφιδωτά δάπεδα, βοηθητικοί χώροι και εξελιγμένες εγκαταστάσεις διαχείρισης υδάτων αποτελούσαν τμήματα ενός ενιαίου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού.

Αεροφωτογραφία του ρωμαϊκού οικιστικού συγκροτήματος, με το λιθόστρωτο αίθριό του δίπλα σε μία από τις αίθουσες της έπαυλης με ψηφιδωτό δάπεδο.

Μια ρωμαϊκή οικογένεια που έδινε ονόματα στα ζώα της

Ο Hüseyin Murat Özgen, επικεφαλής της Ερευνητικής Ομάδας Αδραμυττίου του Πανεπιστημίου Καλών Τεχνών Mimar Sinan, επέστησε ιδιαίτερα την προσοχή στις δύο ζωικές μορφές, μιλώντας στο πρακτορείο Anadolu Agency για τις πρόσφατες ανακαλύψεις.

Σύμφωνα με τον Özgen, η γάτα απεικονίζεται μαζί με ένα όνομα που αποδίδεται με τη σημασία «Σμαράγδι», ενώ ο σκύλος φέρει το όνομα «Ωκεανός». Όπως ανέφερε, τα στοιχεία αυτά θα μπορούσαν να συμβάλουν σε μελλοντικές μελέτες σχετικά με το πρόσωπο ή την οικογένεια που κατείχε την οικία.

Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα ζώα δεν αποτελούν απλώς ανώνυμα στοιχεία ενός τυπικού ρωμαϊκού διακοσμητικού θεματολογίου. Η συσχέτιση των απεικονίσεών τους με προσωπικά ονόματα προσδίδει στο ψηφιδωτό έναν πολύ πιο προσωπικό χαρακτήρα, μέσα σε μια οικία που είχε σχεδιαστεί παράλληλα για να προβάλλει κοινωνικό κύρος, μυθολογικές αναφορές και την αστική ταυτότητα.

Ωστόσο, θα ήταν πρόωρο να επιχειρηθεί λεπτομερής ανασύσταση της σχέσης των ζώων με τους ενοίκους της οικίας. Η πρόσφατα δημοσιευμένη ακαδημαϊκή μελέτη αποφεύγει σκόπιμα μια πλήρη επιγραφική και εικονογραφική ερμηνεία των ψηφιδωτών, επισημαίνοντας ότι τα συγκεκριμένα ζητήματα θα αποτελέσουν αντικείμενο ξεχωριστής εξειδικευμένης μελέτης σε μελλοντικές δημοσιεύσεις.

Ψηφιδωτή παράσταση γάτας από τη ρωμαϊκή έπαυλη του Αδραμυττίου, συνοδευόμενη από επιγραφή με όνομα που ερμηνεύεται ως «Σμαράγδι».
[Credit: AA]

Δεκαπέντε ψηφιδωτά διάχωρα διακοσμούσαν την κύρια αίθουσα υποδοχής

Η οικία καταλάμβανε περίπου 730 τετραγωνικά μέτρα κατά την κύρια ρωμαϊκή οικοδομική φάση της και αναπτυσσόταν γύρω από ένα επιμήκες κεντρικό αίθριο, διαστάσεων περίπου 11×6,5 μέτρων. Το αίθριο ρύθμιζε την κυκλοφορία στο εσωτερικό του κτιρίου, συνδέοντας παράλληλα τις κύριες αίθουσες υποδοχής με τους βοηθητικούς και τους χώρους που σχετίζονταν με τη χρήση και τη διαχείριση του νερού.

Η πλουσιότερη διακόσμηση σώζεται στη Βόρεια Αίθουσα, έναν επίσημο χώρο υποδοχής διαστάσεων περίπου 7,7×4,7 μέτρων. Το πολύχρωμο ψηφιδωτό δάπεδό της περιλαμβάνει 15 εικονιστικά διάχωρα, διατεταγμένα σε κάνναβο τριών επί πέντε, τα οποία περιβάλλονται από γεωμετρικά κοσμήματα και μια συνεχή ταινία γιρλάντας (guilloche).

Η θεματολογία παρουσιάζει αξιοσημείωτη ποικιλία. Η ακαδημαϊκή μελέτη καταγράφει παραστάσεις πτηνών, ενός ψαριού, ενός φτερωτού ίππου, ενός φτερωτού νέου που πιθανώς αποδίδει τον Έρωτα, μιας μορφής πυγμαίου, της Μέδουσας, ενός αιλουροειδούς θηρευτή, καθώς και της γάτας και του σκύλου.

Ο συνδυασμός αυτός καθιστά την αίθουσα κάτι περισσότερο από έναν πολυτελώς διακοσμημένο χώρο. Μυθολογικές παραστάσεις, τοπικοί συμβολισμοί και, όπως φαίνεται, αναγνωρίσιμα οικιακά ζώα συνυπάρχουν στο ίδιο εικονογραφικό περιβάλλον, προσφέροντας διαφορετικά επίπεδα μέσα από τα οποία ο ιδιοκτήτης ενδέχεται να προέβαλλε τόσο την προσωπική όσο και τη δημόσια ταυτότητά του.

Το ψηφιδωτό της Βόρειας Αίθουσας περιλαμβάνει 15 εικονιστικά διάχωρα, μεταξύ των οποίων μια γάτα και έναν σκύλο που ταυτοποιούνται μέσω επιγραφών, καθώς και παραστάσεις πτηνών, ενός ψαριού, της Μέδουσας και ενός φτερωτού ίππου.

Ένας φτερωτός ίππος συνδέει τη ρωμαϊκή έπαυλη με την παλαιότερη πόλη

Μία από τις παραστάσεις προσφέρει έναν σύνδεσμο με την πολύ παλαιότερη ιστορία του Αδραμυττίου. Ο φτερωτός ίππος που απεικονίζεται στο ψηφιδωτό παραπέμπει στο ίδιο μοτίβο που συναντάται στα νομίσματα της πόλης του 4ου αιώνα π.Χ.

Ο Özgen δήλωσε στο πρακτορείο Anadolu Agency ότι η παρουσία του φτερωτού ίππου σε μια ρωμαϊκή οικία, περίπου πέντε αιώνες μετά την εμφάνισή του στη νομισματοκοπία του Αδραμυττίου, είναι ιδιαίτερα σημαντική. Κατά την ερμηνεία του, το μοτίβο υποδηλώνει ότι ένα παλαιότερο έμβλημα της πόλης εξακολούθησε να διατηρεί τη σημασία του πολύ μετά την Ελληνιστική περίοδο.

Η συνέχεια αυτή συνάδει με τον αρχαιολογικό χαρακτήρα της ίδιας του Αδραμυττίου. Η αρχαία πόλη καταλαμβάνει τη θέση του σύγχρονου Ören στον Κόλπο του Αδραμυττίου, ενώ οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει μια πολιτισμική ακολουθία που εκτείνεται από τη Χαλκολιθική περίοδο έως τους ύστερους μεσαιωνικούς χρόνους. Η αρχιτεκτονική της δεν παρέμεινε αμετάβλητη. Αντίθετα, διαφορετικές γενιές κατοίκων επανειλημμένα προσάρμοζαν, ανακατασκεύαζαν και επαναχρησιμοποιούσαν τμήματα του οικισμού.

Η ρωμαϊκή έπαυλη αποτελεί ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας. Οι Ρωμαίοι κάτοικοί της κληρονόμησαν ένα αστικό τοπίο που είχε διαμορφωθεί από αιώνες προηγούμενης δραστηριότητας, ενώ η εικονογραφία στο εσωτερικό της οικίας φαίνεται ότι διατήρησε τουλάχιστον έναν οπτικό δεσμό με την παλαιότερη ταυτότητα της πόλης.

Ψηφιδωτή παράσταση σκύλου από τη ρωμαϊκή έπαυλη του Αδραμυττίου, ο οποίος ταυτοποιείται μέσω επιγραφής με το όνομα «Ωκεανός». [Credit: AA]

Θα μπορούσε ο ιδιοκτήτης να είχε δεσμούς με τη Βόρεια Αφρική;

Μια ακόμη ομάδα ψηφιδωτών παραστάσεων ενδέχεται να υποδεικνύει τις σχέσεις του Αδραμυττίου πέρα από το βόρειο Αιγαίο. Ο Özgen έδωσε έμφαση σε σκηνές με μορφές πυγμαίων και πτηνών, σημειώνοντας ότι αυτού του είδους η εικονογραφία είναι ιδιαίτερα οικεία από το ψηφιδωτό θεματολόγιο της Βόρειας Αφρικής.

Συσχέτισε την παρατήρηση αυτή με τον θαλάσσιο χαρακτήρα του Αδραμυττίου. Η αρχαία πόλη διέθετε δύο λιμένες και συμμετείχε σε εμπορικά δίκτυα που εκτείνονταν στην ανατολική Μεσόγειο. Για τον λόγο αυτό, ο Özgen διατύπωσε την υπόθεση ότι η έπαυλη ενδέχεται να ανήκε σε έμπορο με δεσμούς με τη Βόρεια Αφρική.

Προς το παρόν, ωστόσο, τα αρχαιολογικά δεδομένα δεν επιτρέπουν την ταυτοποίηση του ιδιοκτήτη και η ακαδημαϊκή δημοσίευση δεν προβαίνει σε τέτοια απόδοση. Επομένως, η σύνδεση με τη Βόρεια Αφρική θα πρέπει να παραμείνει ερευνητική υπόθεση και όχι συμπέρασμα σχετικά με την ταυτότητα των ενοίκων της οικίας.

Πολυτέλεια πάνω από το έδαφος, τεχνικά έργα από κάτω

Τα ψηφιδωτά αποτελούσαν μόνο ένα από τα στοιχεία της οικίας. Οι αρχαιολόγοι τεκμηρίωσαν πήλινους αγωγούς, αποχετευτικά κανάλια, κονιάματα, δάπεδα από κονίαμα σχεδιασμένα για χώρους με υγρή χρήση, καθώς και άλλες εγκαταστάσεις σε άμεση γειτνίαση με τους επίσημους χώρους υποδοχής.

Στη βόρεια πτέρυγα, κατακόρυφοι αγωγοί και μια αποστραγγιστική γραμμή κάτω από το δάπεδο επιβεβαιώνουν ότι οι υδραυλικές υποδομές είχαν ενσωματωθεί εξαρχής στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Οι αρχαιολόγοι υποστηρίζουν ότι η οικία συνδύαζε όσα ήταν ορατά στους επισκέπτες —τις διακοσμημένες αίθουσες υποδοχής— με τα τεχνικά συστήματα που ήταν απαραίτητα για τον καθαρισμό, τη διαχείριση του νερού και την καθημερινή οικιακή δραστηριότητα.

Το ίδιο το κεντρικό αίθριο φαίνεται επίσης ότι συμμετείχε στη διαχείριση των υδάτων. Η λιθόστρωτη επίστρωσή του, οι διαφοροποιήσεις στη στάθμη του δαπέδου, μια λεκάνη και μια επιμήκης κοιλότητα υποδηλώνουν ότι τα όμβρια ύδατα ή τα επιφανειακά απορρέοντα ύδατα μπορούσαν να συλλέγονται και να διοχετεύονται μέσω του χώρου.

Η Νότια Αίθουσα, μεταγενέστερη προσθήκη στη ρωμαϊκή οικία, διαθέτει ψηφιδωτό δάπεδο με απλουστευμένο ύστερο ρωμαϊκό διακοσμητικό πρόγραμμα, στο οποίο απεικονίζεται κεντρικός κάνθαρος με ελισσόμενες κληματίδες και ζωικές μορφές. Στους τοίχους σώζονται επίσης ίχνη τοιχογραφικού διακόσμου.
[Credit: Özgen, H. M. (2026)]

Η οικία επιβίωσε από σημαντικές μεταβολές

Η οικία δεν παρέμεινε αμετάβλητη στην αρχική της μορφή. Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν στρώματα καταστροφής που περιείχαν καμένα υλικά και κατακρημνίσεις, μετά τα οποία οι κάτοικοι επισκεύασαν και αναδιοργάνωσαν τμήματα του κτιρίου αντί να το εγκαταλείψουν.

Μία από τις σαφέστερες μεταβολές ήταν η προσθήκη της Νότιας Αίθουσας, με ένα ακόμη ψηφιδωτό δάπεδο. Ο διάκοσμός της διαφέρει από εκείνον της παλαιότερης Βόρειας και Ανατολικής Αίθουσας και ανταποκρίνεται περισσότερο στις τάσεις της Ύστερης Ρωμαϊκής περιόδου, δείχνοντας πώς η αρχιτεκτονική της οικίας εξελίχθηκε κατά τη διάρκεια διαδοχικών γενεών.

Η παλαιότερη ιστορία του χώρου διατηρείται επίσης κάτω και δίπλα από τη ρωμαϊκή οικία. Οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν σημαντικές ελληνιστικές θεμελιώσεις στο γειτονικό συγκρότημα, ενώ οι Ρωμαίοι οικοδόμοι ενσωμάτωσαν αργότερα τμήματα αυτής της παλαιότερης υποδομής σε νέες τεχνικές εγκαταστάσεις και έργα διαχείρισης των υδάτων.

Αυτή η πολυστρωματική αρχιτεκτονική καθιστά την οικία του Αδραμυττίου σημαντική για την κατανόηση του τρόπου λειτουργίας μιας εύπορης ρωμαϊκής οικίας μέσα σε μια πόλη που είχε ήδη ιστορία πολλών αιώνων. Ωστόσο, ανάμεσα στα αποχετευτικά έργα, τις αίθουσες υποδοχής, τις μυθολογικές μορφές και τις επαναχρησιμοποιημένες θεμελιώσεις, η πιο άμεση σύνδεση με τους ενοίκους της μπορεί να είναι κάτι πολύ μικρότερο.

Κάποιος που ζούσε στο ρωμαϊκό Αδραμύττιο επέλεξε να τοποθετήσει μια γάτα και έναν σκύλο ανάμεσα στις παραστάσεις που διακοσμούσαν έναν σημαντικό χώρο της οικίας — και φρόντισε ώστε το ψηφιδωτό να διασώσει τα ονόματά τους.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Özgen, H. M. (2026). A Multi-phase residential area at Adramytteion: A first assessment of a Roman Period Atrium-Centered Residence and an adjacent multi-phase complex. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(51), 427-448. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1880583

Πηγή: ArkeoNews, Anatolian Archaeology