H Νοτιοαφρικανή, εβραϊκής καταγωγής, Ρενέ Χίρσον-Φιλιππάκη συνέδεσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής διαδρομής της με την ιστορία των προσφύγω...
 |
| H Νοτιοαφρικανή, εβραϊκής καταγωγής, Ρενέ Χίρσον-Φιλιππάκη συνέδεσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής διαδρομής της με την ιστορία των προσφύγων. |
Τι συμβαίνει με τους πρόσφυγες όταν ολοκληρώνεται ο ξεριζωμός; Πώς ξαναφτιάχνουν τη ζωή τους, πώς συγκροτούν οικογένειες, γειτονιές, κοινότητες; Αυτά ήταν μερικά από τα ερωτήματα που απασχόλησαν τη Ρενέ Χίρσον-Φιλιππάκη, τη σπουδαία ανθρωπολόγο που έφυγε από τη ζωή στις 27 Οκτωβρίου. Νοτιοαφρικανή, εβραϊκής καταγωγής, με σπουδές στο Κέιπ Τάουν, στο Σικάγο και στην Οξφόρδη, η Ρενέ βρέθηκε στην Ελλάδα και συνέδεσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής της διαδρομής με την ιστορία των προσφύγων και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Υπήρξε επίσης από τις προσωπικότητες που συνέβαλαν καθοριστικά στην εδραίωση της κοινωνικής ανθρωπολογίας στην Ελλάδα, ως καθηγήτρια και πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 εγκαταστάθηκε στα Γερμανικά της Κοκκινιάς, αναζητώντας όχι μία ακόμη αφήγηση της Μικρασιατικής Καταστροφής, αλλά το αποτύπωμά της στην καθημερινή ζωή μισόν αιώνα αργότερα. Το βιβλίο που προέκυψε, «Heirs of the Greek Catastrophe» (1989), γνωστό στα ελληνικά ως «Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής», παραμένει υποδειγματικό ακριβώς επειδή δεν εγκλωβίζει τους πρόσφυγες στη στιγμή του ξεριζωμού. Παρακολουθεί πώς συγκροτούνται οικογένειες, γειτονιές και δεσμοί αλληλεγγύης, πώς το σπίτι γίνεται φορέας μνήμης, οικογενειακής τιμής και κοινωνικής συνέχειας. Η προίκα, ο γάμος και οι έμφυλες υποχρεώσεις αποκτούν εδώ ιδιαίτερη σημασία: μέσα από αυτές τις φαινομενικά συνηθισμένες πρακτικές μπορούμε να καταλάβουμε πώς μια ιστορική τομή συνεχίζει να καθορίζει τις ζωές των ανθρώπων δεκαετίες αργότερα.
Την ίδια ενδιέφεραν ιδιαίτερα οι αντιφάσεις. Στην Κοκκινιά, για παράδειγμα, την απασχόλησε η συνύπαρξη της έντονης θρησκευτικότητας με τον αριστερό προσανατολισμό της προσφυγικής κοινότητας. Αντί να θεωρήσει τα δύο ασύμβατα, προσπάθησε να καταλάβει πώς συνυπήρχαν στην πράξη, μέσα από τις έμφυλες σχέσεις και την οργάνωση της κοινωνικής ζωής. Σε μια εποχή που η ανθρωπολογία στην Ελλάδα ήταν ακόμη σε μεγάλο βαθμό στραμμένη στον αγροτικό κόσμο, η αστική εθνογραφία της άνοιγε νέους δρόμους, ενώ με τον συλλογικό τόμο «Crossing the Aegean» (2003) έστρεψε το βλέμμα και στις δύο όχθες του Αιγαίου, επιχειρώντας να υπερβεί τα στενά όρια των εθνικών αφηγήσεων.
Ομως η Ρενέ δεν χωράει στους τίτλους των βιβλίων της. Είχε αφοπλιστικό χιούμορ, οξυδέρκεια και μια σχεδόν παιδική περιέργεια για τον κόσμο. Θυμάμαι ιδιαίτερα τις απολαυστικές παρατηρήσεις της για την ελληνική σχέση με τον χρόνο, που συνδύαζαν την ανθρωπολογική παρατήρηση με την πιο εύστοχη καθημερινή ειρωνεία. Ηταν πάνω απ’ όλα ένας άνθρωπος ζεστός και γενναιόδωρος, που ήξερε να ακούει. Και ίσως αυτό να ήταν τελικά το μεγαλύτερο προτέρημά της ως ανθρωπολόγου: ότι πίσω από τις μεγάλες κατηγορίες της ιστορίας αναζητούσε πάντοτε τις συγκεκριμένες ζωές των ανθρώπων.
* Ο κ. Κωστής Κορνέτης είναι κύριος ερευνητής στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και σύμβουλος της ισπανικής κυβέρνησης σε θέματα ιστορικής μνήμης.
Πηγή: Κ. Κορνέτης, Καθημερινή
Δεν υπάρχουν σχόλια