Στα ίχνη του Γ. Παπανικολάου: Το σπίτι που μιλά για τη ζωή του

Λίγο πριν από τα εγκαίνια του νέου μουσείου στην Κύμη, η «Κ» περιηγείται στο πατρικό του μεγάλου Ελληνα επιστήμονα και ανακαλύπτει, μέσα από...

Λίγο πριν από τα εγκαίνια του νέου μουσείου στην Κύμη, η «Κ» περιηγείται στο πατρικό του μεγάλου Ελληνα επιστήμονα και ανακαλύπτει, μέσα από επιστολές, φωτογραφίες και προσωπικά κειμήλια τον άνθρωπο πίσω από το τεστ Παπ.

Τα κοφτερά βράχια και τα φρύγανα έγδερναν τα πόδια τους. Αποκαμωμένα τα κορίτσια χρειάστηκε να σταματήσουν την ανάβαση. Οχι η Μάχη. Εκείνη συνέχισε μέχρι την κορυφή με την υπόλοιπη παρέα. Λέγεται πως αυτό εντυπωσίασε τον νεαρό Γεώργιο Παπανικολάου που είδε τότε στο πρόσωπό της τη μελλοντική του σύζυγο.

Η αλύγιστη συνοδοιπόρος της ζωής του, τα μαθητικά του χρόνια και οι εφηβικές ανησυχίες, το αδάμαστο πνεύμα του, οι φίλοι και οι μνήμες του και φυσικά το μνημειώδες έργο του οικουμενικού Ελληνα επιστήμονα κατακλύζουν, μέσα από κειμήλια, επιστολές, φωτογραφίες και ντοκουμέντα το νέο μουσείο Κύμης. Ενα όραμα που πραγματώνεται ύστερα από δεκαετίες αναμονής, προσδοκιών, ματαιώσεων.

Η μετατροπή της πατρικής οικείας του Παπανικολάου σε μουσείο που κατέστη εφικτή με τη συνδρομή του Δήμου Κύμης, της Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας, ιδρυμάτων, πολιτών, ειδικών επιστημόνων και φυσικά των απογόνων του ίδιου του Παπανικολάου, εγκαινιάζεται στις 11 Σεπτεμβρίου. Οι συλλογές του όμως σαν «ένα βρέφος που μεγαλώνει», όπως μας λέει η μουσειολόγος που ανέλαβε την περάτωσή του, θα εμπλουτιστούν και θα εξελιχθούν συν τω χρόνω. 

Το πέτρινο κτίσμα δεσπόζει σε ένα μικρό κατηφορικό δρόμο της Κύμης, κάτω από την πλατεία. [Credit: Γιούλη Κόκκορη]

Το κτίριο

Μέσα στην πληθώρα των παλιών, πέτρινων αρχοντικών στο κέντρο της Κύμης, δεν θα το ξεχώριζε το ανύποπτο βλέμμα, αν δεν δέσποζε σε έναν από τους τοίχους του η επιγραφή «Το σπίτι που έζησε ο Γεώργιος Παπανικολάου».

Παρά το επιβλητικό αρχιτεκτονικό παράστημά του, η παλαιότητα, η ελλιπής συντήρηση, η αλλοιωμένη εσωτερική διαρρύθμιση και η απουσία του περιεχομένου του έμελλε να αποδειχθούν προκλήσεις για τους επιμελητές του.

«Το κέλυφος ήταν μια λιθοδομή που είχε διατηρηθεί στην αρχική του μορφή. Εσωτερικά, όμως, είχε γίνει μία αποκατάσταση που δεν διατήρησε τις αρχικές υλικότητες και τα στοιχεία της αρχικής μορφής. Είχαν χρησιμοποιηθεί πιο σύγχρονα υλικά, όπως μάρμαρα, γυψοσανίδες κ.ο.κ., οπότε χάσαμε κάπως αυτον τον παραδοσιακό χαρακτήρα του εσωτερικού του. Αυτό, στο πλαίσιο ενός βιογραφικού μουσείου όπου είναι καλό να διατηρούμε τα αντικείμενα και τις αναμνήσεις, επιχειρήσαμε κάποιες βελτιωτικές κινήσεις, ώστε να πλησιάζει περισσότερο στα αρχικά δομικά στοιχεία, χωρίς όμως να αναιρέσουμε τις προηγούμενες εργασίες», σημειώνει ο Θανάσης Αθανασιάς, πολιτικός μηχανικός και επιμελητής του μουσείου. 

Aποψη του πρώτου ορόφου από τον δεύτερο. [Credit: Ηλιάνα Ζιώγα]

Το κτίσμα επικαιροποιήθηκε πλήρως ως προς τις προδιαγραφές ασφαλείας (πυρασφάλεια, κάμερες, συναγερμοί), αλλά και την προσβασιμότητα, τόσο στον χώρο όσο και στο περιεχόμενο. 

Παράλληλα, επιχειρήθηκε να «λειανθούν» οι αστοχίες της σύγχρονης διαρρύθμισης με νέες ξύλινες προθήκες.

«Είχαμε χάσει τον παραδοσιακό χαρακτήρα, τόσο της διαρρύθμισης εσωτερικά όσο και της επιπλοποιίας. Προσπαθήσαμε στη γραμμή του αρχικού σχεδιασμού να επαναφέρουμε κατά το δυνατόν μία παραδοσιακή εικόνα και να σχεδιαστούν οι προθήκες ώστε να προσομοιάζουν με έπιπλα εκείνης της εποχής, οπότε να γλυκάνει λίγο και να δώσει την εντύπωση την ατμόσφαιρα της εποχής», λέει ο κ. Αθανασιάς.

«Το μουσείο του 21ου αιώνα δεν είναι ένα στατικό μουσείο, μία προθήκη δεν μένει εκεί για πάντα. Ο σκοπός είναι να φτιαχτεί μία προθήκη όπου θα υπάρχει διαρκώς ανανεωσιμότητα», προσθέτει η Ηλιάνα Ζιώγα, μουσειολόγος και επιμελήτρια του μουσείου.

«Τώρα αρχίζω να καταπιάνομαι λίγο περισσότερο με το πρόβλημα του καρκίνου και έχω μερικές ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις», γράφει ο Γ. Παπανικολάου σε επιστολή του προς τον Κωστή, σύζυγο της αδερφής του Νίνας, στις 4/11/1934. [Credit: Ηλιάνα Ζιώγα] 

Το μουσείο 

Το μουσείο αναπτύσσεται σε τρία επίπεδα. Ο πρώτος όροφος που, όπως και στο πατρικό του Παπανικολάου, αποτελεί και την κύρια είσοδο τού κτίσματος, φιλοξενεί τους χώρους υποδοχής, μόνιμων εκθέσεων, καθώς και λοιπούς βοηθητικούς. Στο επίπεδο αυτό ο επισκέπτης θα μαθαίνει για τα πρώτα χρόνια του Παπανικολάου στην Κύμη, τη μαθητική του πορεία, τα ενδιαφέροντα και την οικογένειά του. Ο δεύτερος όροφος στεγάζει την αίθουσα εκδηλώσεων του μουσείου και χώρο περιοδικών εκθέσεων, όπου θα ξεδιπλώνονται οι σπουδές του, η διαμονή του στη Γερμανία για τη διδακτορική διατριβή, η γνωριμία με τη Μάχη και η φυγή του στην Αμερική. Τέλος, στο ισόγειο βρίσκεται η αίθουσα εκπαιδευτικών προγραμμάτων, των εργαστηρίων με τα μικροσκόπια όπου θα αναδεικνύεται και διαδραστικά ο ρόλος της έρευνάς του και της σημασίας του τεστ Παπ στο σήμερα και το μέλλον. 

Κύριο μέλημα των δύο ειδικών που ανέλαβαν τον σχεδιασμό του μουσείου ήταν να αναδείξουν τις υποφωτισμένες πλευρές της ιστορίας του Παπανικολάου. «Εχει δοθεί τεράστια έμφαση στο έργο του ως επιστήμονα, και απολύτως δικαίως, όμως έχει μείνει σε δεύτερη μοίρα το πόσο μεγάλος άνθρωπος ήταν. Και θέλαμε να αναδείξουμε αυτή τη διάσταση», σημειώνει ο κ. Αθανασιάς.

«Δεν είναι ένα μουσείο που έχει μόνο το επιστημονικό κομμάτι. Θα αναδειχθεί και ο άνθρωπος, ο τρόπος που μεγάλωσε, οι δυσκολίες, το οικογενειακό πλαίσιο που τον επηρέασε να γίνει αυτός ο άνθρωπος που πρόσφερε. Ολα αυτά επηρέασαν και τον επιστήμονα», σημειώνει από την πλευρά της η κ. Ζιώγα. Οπως προσθέτει, στόχος ήταν να αναδειχθεί το πραγματικό πλαίσιο δράσης του ερευνητή, πέρα από τα στερεότυπα. 

Μία γωνιά του νέου μουσείου. [Credit: Ηλιάνα Ζιώγα]

Ειδικά σχεδιασμένες προθήκες για να ταιριάζουν στον χαρακτήρα του ιστορικού κτίσματος. [Credit: Ηλιάνα Ζιώγα]

«Πολλοί πιστεύουν πως, επειδή ήταν από μία πλούσια οικογένεια με οικονομική επιφάνεια, ήταν πολύ εύκολο για εκείνον να πραγματοποιήσει αυτήν την ανακάλυψη. Κάτι που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Εχουμε πολλές επιστολές που ζητάει χρήματα απεγνωσμένα γιατί δεν μπορούσε να ζήσει στην Αμερική», λέει. 

Στον χώρο θα εκτίθενται αντικείμενα της οικογένειας και του ίδιου του επιστήμονα, χειρόγραφα και επιστολές, φωτογραφίες, οπτικοακουστικό υλικό που θα προβάλλεται σε οθόνες αφής. Σε δεύτερο χρόνο, θα είναι διαθέσιμη και μία σύγχρονη παρουσίαση του δρος Παπ, κατά την οποία μέσω επαυξημένης πραγματικότητας και με τη βοήθεια της ΑΙ, θα μπορεί ο επισκέπτης, «πάντα με σεβασμό στην ιστορική τεκμηρίωση», όπως επισημαίνει η κ. Ζιώγα, να συνομιλεί μαζί του. 

Ο μαθητής Γεώργιος Παπανικολάου στην Κύμη. [Credit: dr-pap.com]

Μάχη, «η σύζυγος και το θύμα μου» 

Ειδικός χώρος στο μουσείο αφιερώνεται στη Μάχη Μαυρογένη, κόρη αξιωματικού και απογόνου της Μαντώς Μαυρογένους. 

«”Η γυναίκα μου και το θύμα μου”, τη συνέστηνε ο ίδιος. Γιατί ο ρόλος της Μάχης ήταν αθέατος, αλλά καθοριστικός. Εκτός από σύντροφος, συμπαραστάτρια, βοηθός και υποστηρίκτρια του έργου του, επί 20 χρόνια ήταν εκείνη που έδινε σε καθημερινή βάση κολπικό επίχρισμα για τις παρατηρήσεις του. Από τις άλλες γυναίκες που το ζητούσε, έπρεπε να το πληρώνει με δικά του έξοδα. Αυτό ήταν μία από τις μεγάλες προσφορές της Μάχης», εξηγεί η Γιούλη Κόκκορη, εγγονή του μεγαλύτερου αδερφού του Παπανικολάου, Νάσου. 

Κατά πολλούς μελετητές, η μεγαλύτερη προσφορά της Μάχης ήταν η συναίνεση στην προγαμιαία αξίωση του Παπανικολάου να μην κάνουν παιδιά, ώστε να αφιερωθεί χωρίς περισπασμούς στην έρευνα.

Το ζεύγος Παπανικολάου. [Αρχείο Γιούλης Κόκκορη]

Για τον γάμο

«Στο γάμο μου δεν κάλεσα κανέναν, γιατί ήξευρα πως όλοι θα ήσαν εναντίον ενός τέτοιου τολμήματος. Ολοι θα ελάμβαναν περισσότερο οικονομικά και οικογενειακά ζητήματα υπ’ όψιν, ενώ εγώ πιστεύω πως σ’ αυτάς τας περιστάσεις τα σπουδαιότερα είναι τα ψυχολογικά. Αλλως τε θα ήμουν ασυνεπής προς τον εαυτό μου, γιατί σήμερα πιστεύω ακραδάντως πως ο γάμος όπως γίνεται συνήθως είναι ανήθικος. Ο άντρας δεν πρέπει να πουλιέται σε μια γυναίκα και να αποβλέπη στην απόκτησι ενός χρηματικού ποσού, προωρισμένου να τον διαφθείρη, αλλά να ζητάει ένα άξιο σύντροφό του, ικανό να τον ενδυναμώση και να του ενισχύση τας δημιουργικάς και ηθικάς δυνάμεις του. Βλέπεις ότι είμαι ολίγο ιδιόρρυθμος στας ιδέας μου και γι ‘ αυτό ηναγκάσθην να ενεργήσω αυθαιρέτως». 

Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης

Παντρεύτηκαν τον Σεπτέμβριο του 1910 στην οικία των Μαυρογένη, στην Αθήνα, με μοναδικό μάρτυρα τον καρδιακό του φίλο, Τηλέμαχο Κωνσταντάκη. Το 1913, σαλπάρουν για τη Νέα Υόρκη. 

Η ζωή τους στην Αμερική ξεκίνησε όπως των περισσότερων μεταναστών. Δύσκολα χρόνια, στην αρχή χρειάστηκε να δουλέψουν εκείνος σαν πωλητής χαλιών, εκείνη ράπτρια κουμπιών σε πολυκατάστημα. 

Πολύ αργότερα, μετά τον θάνατο του συζύγου της, η Μάχη –ή Μαίρη όπως την αποκαλούσαν στην άλλη όχθη του Ατλαντικού, λόγω του δυσπρόφερτου ονόματός της– θυμάται σε συνέντευξή της την αμφισβήτηση από τους συναδέλφους του που έφτασαν στο σημείο να τον αποκαλέσουν «Ελληνα παραμυθά», ανήμποροι να αποδεχθούν την ευστάθεια των ευρημάτων του.

(Από αριστερά προς τα δεξιά) Η ανιψιά του Γ. Παπανικολάου, Μιμίκα Βογιατζή, ο αδελφός του, Νάσος Παπανικολάου, ο ίδιος ο Παπανικολάου, η σύζυγος του Νάσου, Πίτσα, ο Πάνος Κόκκορης και η Μαρία Κόκκορη. [Αρχείο Γιούλης Κόκκορη]

Στο πανεπιστήμιο Κορνέλ εργάστηκε επί 47 ολόκληρα χρόνια, το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής του ζωής. 

«Η ζωή μαζί τους ήταν πάρα πολύ προγραμματισμένη. Ξεκινούσαν το πρωί για το νοσοκομείο και γυρνούσαν στις 7 το βράδυ. Ηταν πολύ περιποιητικοί, πολύ φιλόξενοι, αγαπούσαν πολύ τα παιδιά και τα εγγόνια της οικογένειας. Αγαπούσε ο ίδιος πολύ την κλασική μουσική και, όταν ήταν εκεί η μαμά μου που ήξερε καλά πιάνο, την έβαζε και έπαιζε και το ευχαριστιόταν. Ακουγε πολύ ραδιόφωνο ή στο γραμμόφωνο κλασική μουσική», λέει η κ. Κόκκορη.

H μητέρα της ταξίδεψε στην Αμερική το 1955, ενώ δύο χρόνια αργότερα ήρθε το ζεύγος στην Ελλάδα, ύστερα από 44 χρόνια. Η κ. Κόκκορη διατήρησε και μετά τον θάνατο του Παπανικολάου τις σχέσεις με τη Μάχη, την οποία επισκέφτηκε το 1969 και το 1979. 

Η Μαρία Κόκκορη (αριστερά) με τη Mάχη Παπανικολάου.
[Αρχείο Γιούλης Κόκκορη]

Οι νεανικές ανησυχίες, ο Νίτσε και ο Τηλέμαχος 

«Η οικογένειά του έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωσή του. Υπήρχε και μία διάχυτη διάθεση αλληλοβοήθειας προς τον συνάνθρωπο που επηρέασε σε μεγάλο βαθμό και τα παιδιά. Και ο ίδιος είχε πολύ σοβαρές επιρροές στα φοιτητικά του χρόνια, ήταν φίλος με τον Δελμούζο με τους δημοτικιστές της εποχής· στη Γερμανία έκανε παρέα με τον Σκληρό και άλλους γνωστούς καλλιτέχνες και επιστήμονες οπότε επηρεάστηκε από το νεωτεριστικό κλίμα της εποχής. Είχε την ιδιοσυγκρασία της επιμονής και της λεπτομέρειας και της προσήλωσης στον στόχο, χωρίς τα οποία δεν θα πετύχαινε», λέει η κ. Κόκκορη.

Και πράγματι σε επιστολές της οικογένειας Κωνσταντάκη που έχουν αποδοθεί πλέον στο μουσείο, αποκαλύπτεται ο Παπανικολάου ο ουμανιστής· ο αντικομφορμιστής, ο πρωτοπόρος, ο ταγμένος στην Επιστήμη, ο αλληλέγγυος· ο «υπεράνθρωπος», κατά τον Νίτσε, τον οποίο είχε μελετήσει σε βάθος.

Οπως προκύπτει από τα ντοκουμέντα, δεν επαναπαύτηκε στις μεγαλοαστικές του δάφνες ούτε έμεινε αποστειρωμένος από τις κοινωνικοπολιτικές διεργασίες που εξελίσσονταν γύρω του.

Το 1957 στην Κύμη, όπου επέστρεψαν ύστερα από τέσσερις και πλέον δεκαετίες η Μάχη και ο Γιώργος Παπανικολάου περιστοιχισμένοι από τη Μαρία Κόκκορη (κόρη του αδερφού του, Νάσου, τέρμα δεξιά) και τον σύζυγό της, Πάνο (αριστερά). [Credit: Γιούλη Κόκκορη] 

Πλανήθηκε χωρίς σχέδιο, με μόνο «φάρο» τη λαχτάρα του για προσφορά, κόντρα στις κοινωνικές επιταγές –και την επιθυμία του πατέρα του– που ήθελαν το παιδί να επιστρέφει στις ρίζες και να ακολουθεί το επάγγελμα του πατρός.

Υπερασπίστηκε τη δημοτική έναντι της καθαρεύουσας, σε μία εποχή έντονης πόλωσης – προκαλώντας ακόμη μία εστία σύγκρουσης με τον πατέρα του. 

Ηταν κατά της –υποχρεωτικής για την οικογένεια της νύφης– προίκας, που θεωρούσε υποτιμητική για τη γυναίκα και λέγεται πως ο γάμος με την προηγούμενη σχέση της ζωής του ναυάγησε, ακριβώς επειδή αρνήθηκε την προίκα.

Ο Γ. Παπανικολάου στο εργαστήριό του στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ με συνεργάτιδές του και τη συνοδοιπόρο του στη ζωή και την έρευνα, Μάχη. [Αρχείο Γιούλης Κόκκορη]

Επισκεπτόταν, συχνά μαζί με τον Τηλέμαχο, το Σουτσίνι, την παραλία όπου ήταν εγκατεστημένοι οι λεπροί, για φροντίδα και συντροφιά, σε καιρούς βαθιάς άγνοιας και προκατάληψης.

«Ο Παπανικολάου, που του άρεσαν οι ιδέες του σοσιαλισμού, συζητούσε με τον Τηλέμαχο για τη ζωή των εργατών της Κύμης και για το πώς θα μπορούσαν να τη βελτιώσουν με κοινωνικά συμβόλαια, να συνασπιστούν, να καταλάβουν την κοινωνική τους θέση και να προχωρήσουν σε μία πιο άνετη μορφή ζωής – απ’ τους απλούς ξωμάχους και αχθοφόρους έως μουλαράδες και εργάτες γης», λέει στην «Κ» η Αμαλία Κωνσταντάκη, εγγονή του Τηλέμαχου. 

Οπως περιγράφει η ίδια, ο Παπανικολάου, επτά χρόνια μικρότερος από τον Τηλέμαχο, τον θαύμαζε ενδόμυχα, ήταν κάτι σαν μέντοράς του. Τον είχε επηρεάσει η σκέψη του, τον στήριζε οικονομικά όταν εντείνονταν οι προστριβές με τον πατέρα του, ενώ ήταν εκείνος που τον είχε μυήσει στους κύκλους των δημοτικιστών της Αθήνας. Οπως λέει η κ. Κωνσταντάκη, διακαής πόθος του Παπανικολάου ήταν να πάρει τον Τηλέμαχο μαζί του: «Του έλεγε, “μην κάνεις Τηλεμαχάκια, πάρε την Αμαλία (σ.σ.: τη γιαγιά της) και ελάτε στην Αμερική, μην κάνεις οικογένεια, μην αφοσιώνεσαι σε παιδιά, υπάρχουν κι άλλοι κόσμοι που μπορείς να εξερευνήσεις”. Τον είχε μαγέψει ο Νέος Κόσμος, αλλά ο παππούς μου ήταν αμετακίνητος». 

Ο Γ. Παπανικολάου με τον καρδιακό του φίλο, Τηλέμαχο Κωνσταντάκη.
[Credit: Γιούλη Κόκκορη]

Ο Γ. Παπανικολάου λάτρευε το βιολί, το οποίο έγινε για λίγο, τον πρώτο καιρό της Αμερικής, και μέσο βιοπορισμού του. [Credit: dr-pap.com]

Για τη φυγή του

«Διατήρησις υψηλοτέρων ιδανικών είναι δυστυχώς αδύνατος εις τον τόπον αυτόν και όλα τα επαγγέλματα έχουν μόνον ένα σκοπόν: το χρηματίζεσθαι. Εγνώρισα εκ του πλησίον όλους τους επιστήμονας και είδα ότι κανείς δεν στέκεται εις το ύψος ενός αληθινού σοφού, διά τον οποίον η επιστήμη δεν είναι βιοποριστικόν επάγγελμα, αλλά ανάγκη και σκοπός της ζωής. Εις αυτόν τον τόπον είδα ευθύς ότι μου είναι αδύνατον να ζήσω και δι’ αυτό απεφάσισα, καταπνίγων όλα τα αισθήματα της αγάπης και της νοσταλγίας, να ζητήσω καταφύγιον εις μίαν οιανδήποτε από τας χώρας εκείνας, όπου όλαι αι εκφάνσεις της ζωής έχουν φθάσει εις υψηλοτέραν εξέλιξιν και όπου η επιστήμη απολαύει κάπως μεγαλυτέρας τιμάς».

Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης

Ο πρωτοπόρος Ελληνας γιατρός, βιολόγος και ερευνητής πέθανε, στις 19 Φεβρουαρίου του 1962, στο Μαϊάμι της Φλόριντα –όπου έναν χρόνο πριν είχε αναλάβει την οργάνωση και διεύθυνση του Καρκινολογικού Ινστιτούτου– από καρδιακή προσβολή.

Ο άνθρωπος που ανακάλυψε την κυτταροδιαγνωστική μέθοδο για τον πρώιμο εντοπισμό του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, σώζει έως και σήμερα εκατομμύρια γυναίκες και έγινε το σύμβολο της προληπτικής ιατρικής, δεν τιμήθηκε τελικά με το βραβείο Νόμπελ, παρά τις πέντε υποψηφιότητες. 

Το έργο του, παρ’ όλα αυτά, ανήκει στο παρόν. Το όνομά του, αν και συντετμημένο, μνημονεύεται καθημερινά από αμέτρητες γυναίκες στο προληπτικό ραντεβού τους με το «τεστ Παπ».

Πηγή: Κ. Αγριμανάκη, Καθημερινή