Πενταετές πρόγραμμα από το ΑΠΘ και την ΕΦΑ Χαλκιδικής και Αγίου Όρους ανάδειξης μιας σημαντικής μεσαιωνικής θέσης. Η ανασύνθεση της ιστορίας...
Πενταετές πρόγραμμα από το ΑΠΘ και την ΕΦΑ Χαλκιδικής και Αγίου Όρους ανάδειξης μιας σημαντικής μεσαιωνικής θέσης. Η ανασύνθεση της ιστορίας και ο ρόλος του κάστρου κατά τη Μέση Βυζαντινή Περίοδο.
Στους επισκέπτες της δυτικής Χαλκιδικής που αναζητούν κι αυτό το καλοκαίρι ανάσες δροσιάς και στιγμές χαλάρωσης στη Βεργιά, λίγα χιλιόμετρα έξω από τα Νέα Σίλατα, του δήμου Νέας Προποντίδας, στην Κασσάνδρα, είναι παντελώς άγνωστο πως κοντά στον οικισμό υπάρχει μία τούμπα, που αφηγείται ιστορίες αιώνων, οι οποίες ξεκινούν από τη Εποχή του Χαλκού ακόμη.
Στην κορυφή της τούμπας βρίσκονται τα απομεινάρια ενός κάστρου, του κάστρου της Βρύας (όπως ήταν η αρχαία ονομασία της Βεργιάς), ενώ αρχαιολογικά κατάλοιπα εντοπίστηκαν και στις πεδινές περιοχές που απλώνονται γύρω γύρω.
Στο παρελθόν έχουν γίνει σωστικές ανασκαφές, αλλά και γεωφυσική διασκόπηση που έδειξαν τη σπουδαιότητα της αρχαιολογικής θέσης και τώρα ξεκινά ένα πενταετές πρόγραμμα συστηματικής ανασκαφής από τον Τομέα Αρχαιολογίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδική και Αγόυ Όρους. Στόχος του προγράμματος είναι η διερεύνηση του λόφου της Βεργιάς, όπου εντοπίζεται το κάστρο της Βρύας των βυζαντινών πηγών με ενδελεχή μελέτη των ευρημάτων από παλαιότερες ανασκαφές. Τη διεύθυνση και επιστημονική ευθύνη της ανασκαφής θα έχει εκ μέρους του Τομέα Αρχαιολογίας η Παγώνα Παπαδοπούλου, αναπληρώτρια καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης, και εκ μέρους της ΕΦΑ Χαλκιδικής και Αγίου Όρους ο αναπληρωτής προϊστάμενος Δρ. Γεώργιος Σκιαδαρέσης και η αρχαιολόγος Αικατερίνη Τσανανά.
Πίσω από τους χαμηλούς σωρούς λίθων και τα απομεινάρια των τειχών κρύβεται μια από τις σημαντικότερες βυζαντινές οχυρωμένες εγκαταστάσεις της περιοχής, η οποία έλεγχε ολόκληρη την πεδιάδα που απλώνεται ανάμεσα στη Χαλκιδική και τον Θερμαϊκό κόλπο, καθώς και το οδικό δίκτυο που οδηγούσε από τη Θεσσαλονίκη προς την Κασσάνδρα και τη Σιθωνία.
Από τον Θουκυδίδη ως τα αθωνικά κατάστιχα
Η παλαιότερη αναφορά της θέσης, εμφανίζεται στον Θουκυδίδη και στην εκστρατεία των Αθηναίων το 432 π.χ. εναντίον της Ποτίδαιας κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Περισσότερες αναφορές ωστόσο εντοπίζονται στους μεσαιωνικούς χρόνους και σε αθωνικές πηγές, όπως ένα έγγραφο της Μονής Ιβήρων του 1047 όπου περιγράφεται ως «κάστρον Βρύας», αλλά και σε δύο αρχεία της Μονής Εσφιγμένου: ένα του 1078, στο οποίο μαρτυρείται επίσκοπος Κασσανδρείας και Βρυών - που σημαίνει ότι η έδρα της επισκοπής μεταφέρθηκε από την Κασσάνδρεια στο κάστρο της Βρύας κι ένα δεύτερο του 1095 που αναφέρει πως η Βρύα ήταν κύρια πόλη οικονομικής απογραφής. Από τις πηγές προκύπτει επίσης πως από τον 11ο αιώνα η Βρύα ήταν μια πόλη με σημαντική κτηματική περιφέρεια, ενώ τον 12ο αιώνα δέχτηκε αλλεπάλληλες λεηλασίες από τους Νορμανδούς -αρχικά επιτέθηκαν στη Θεσσαλονίκη το 1185 και στη συνέχεια στη Χαλκιδική- και τελικά ερήμωσε τον 13ο-14ο αιώνα, καθώς ήδη το 1302 της αποδίδεται ο χαρακτηρισμός παλαίκαστρον.
Η περιοχή λιθολογήθηκε για σειρά πολλών ετών και οικοδομικά κατάλοιπα από την τούμπα και το κάστρο χρησιμοποιήθηκαν για την ανοικοδόμηση γειτονικών μετοχίων, αλλά και του οικισμού της Σωζόπολης.
Το 1973 ο λόφος χαρακτηρίστηκε ως αρχαιολογικός χώρος και το 1984 παραχωρήθηκε από το υπουργείο Γεωργίας στην αρχαιολογική υπηρεσία.
Η πρώτη κατοίκηση στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού
Οι παλαιότερες ανασκαφές και η μελέτη του υλικού έδειξαν πως η θέση κατοικήθηκε ήδη από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού και παρότι δεν υπάρχουν ενδείξει συνεχούς χρήσης των χώρων, κάποια κατάλοιπα υποδεικνύουν φάσεις κατοίκησης κατά την Κλασική και Ελληνιστική περίοδο. Στους πρώτους µεταχριστιανικούς αιώνες η πόλη εµφανίζεται σε άνθηση.
Παρόµοια φαίνεται ότι ήταν η έκταση της πόλης και κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, όπως διαπιστώνεται από τη θέση του ανατολικού και δυτικού νεκροταφείου. Εντοπίζονται µεγάλα κτίρια πιθανώς δηµόσιου χαρακτήρα (λ.χ. ρωμαϊκό λουτρό 2ου αι. μ.Χ., περίκεντρο κτήριο με κόγχες, τμήμα της υστερορωμαϊκής οχύρωσης), ενώ σε αυτή την περίοδο χρονολογείται ίσως και η πρώτη φάση της οχύρωσης του λόφου, αν και δεν αποκλείεται να ενσωµάτωσε και προϋπάρχουσες οχυρωµατικές κατασκευές.
Οι πρώτες συστηματικές ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990 από την τότε 16η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, με επικεφαλής τον καθηγητή Θεοχάρη Παζαρά και τη συμμετοχή της αρχαιολόγου Αικατερίνης Τσανανά. Οι έρευνες έφεραν στο φως τμήματα του οχυρωματικού περιβόλου, κατοικίες, αποθηκευτικούς χώρους, εργαστήρια και μεγάλη ποσότητα κεραμικής, επιτρέποντας στους αρχαιολόγους να ανασυνθέσουν την εικόνα μιας οργανωμένης καστροπολιτείας.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι η Βρύα δεν αποτελούσε απλώς ένα στρατιωτικό φυλάκιο. Αντίθετα, μέσα στα τείχη της αναπτύχθηκε ένας ζωντανός οικισμός, όπου κατοικούσαν οικογένειες, λειτουργούσαν εργαστήρια και αποθηκεύονταν αγροτικά προϊόντα. Η οικονομία του συνδεόταν στενά με την εύφορη ενδοχώρα της δυτικής Χαλκιδικής, ενώ η θέση της επέτρεπε τον έλεγχο των μετακινήσεων ανθρώπων και αγαθών.
Η μεγαλύτερη ακμή του κάστρου τοποθετείται μεταξύ του 10ου και του 14ου αιώνα, όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ενίσχυσε σημαντικά το δίκτυο των οχυρώσεών της στη Μακεδονία. Εκείνη την εποχή οι συνεχείς επιδρομές Βουλγάρων, Νορμανδών και αργότερα Σέρβων καθιστούσαν αναγκαία τη δημιουργία ασφαλών καταφυγίων για τον τοπικό πληθυσμό. Η Βρύα φαίνεται πως αποτέλεσε έναν από αυτούς τους αμυντικούς πυρήνες.
Παρά τη σημασία του, το κάστρο της Βρύας παραμένει σχετικά άγνωστο στο ευρύ κοινό. Δεν διαθέτει την προβολή άλλων βυζαντινών μνημείων της Μακεδονίας, ενώ μεγάλο μέρος του εξακολουθεί να περιμένει τη συστηματική αρχαιολογική του διερεύνηση. Ωστόσο, για τους ειδικούς θεωρείται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα μικρής καστροπολιτείας της Χαλκιδικής, καθώς φωτίζει την οργάνωση της υπαίθρου κατά τους μεσοβυζαντινούς και υστεροβυζαντινούς χρόνους.
Το πενταετές πρόγραμμα που θα υλοποιήσουν το ΑΠΘ και η ΕΦΑ Χαλκιδικής και Αγίου Όρους θα διερευνήσει τον ρόλο του κάστρου ως τοπικό διοικητικό κέντρο κατά τη Μέση Βυζαντινή Περίοδο, ενώ παράλληλα θα πραγματοποιηθεί ενάλια έρευνα στην υποθαλάσσια περιοχή βόρεια του λόφου για τον εντοπισμό τυχόν λιμενικών εγκαταστάσεων και άλλων αρχαιολογικών κατάλοιπων και επιπλέον θα διενεργηθεί γεωφυσική διασκόπηση από του Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Γεωφυσικής του ΑΠΘ.
Οι εργασίες, μετά και την έγκριση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, τις προηγούμενες ημέρες, θα ξεκινήσουν τον Σεπτέμβριο με την πρώτη φάση να περιλαμβάνει τον καθαρισμό της ανεσκαμμένης δυτικής πύλης της οχύρωσης.
Πηγή: Μ. Ριτζαλέου, Voria
Δεν υπάρχουν σχόλια