Θραύσμα αγγείου με σπάνια πεικόνιση αιγαιακού πλοίου του 11ου π.Χ. αιώνα. Από τον προϊστορικό οικισμό Καστανά της Θεσσαλονίκης. Πώς ήταν τα...
 |
| Θραύσμα αγγείου με σπάνια πεικόνιση αιγαιακού πλοίου του 11ου π.Χ. αιώνα. Από τον προϊστορικό οικισμό Καστανά της Θεσσαλονίκης. |
Πώς ήταν τα πλοία των Αχαιών που σάλπαραν όλα μαζί μια μέρα για να κατακτήσουν την Τροία; Πώς ήταν το πλοίο του Οδυσσέα που μαζί με τους συντρόφους του έκανε το μακρύ και δύσκολο ταξίδι της επιστροφής; Πώς ήταν, νωρίτερα, η Αργώ της Αργοναυτικής εκστρατείας; Και τα άλλα πλοία που επί χιλιετίες όργωναν τη θάλασσα του Αιγαίου συνδέοντας ακτές και νησιά και μαζί τους ανθρώπους, τις ιδέες, τις γνώσεις τους… Ένα εξαιρετικά σπάνιο εύρημα, παρ΄ ότι σε θραύσμα, το όποιο βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, μας δίνει μια ιδέα, χάρις στην απεικόνιση ενός αιγαιακού πλοίου που φέρει επάνω του. Από ένα πήλινο αγγείο του 11ου π.Χ. αιώνα περίπου προέρχεται αυτό το θραύσμα που βρέθηκε στον οικισμό Καστανά της Θεσσαλονίκης αποτυπώνοντας ένα στιγμιότυπο του ναυτικού κόσμου της Προϊστορίας και τώρα αποτελεί το έκθεμα του μήνα για το μουσείο.
Με γωνιώδες περίγραμμα και πλατύ χείλος, προϊόν κάποιου τοπικού, μακεδονικού εργαστηρίου ήταν αυτό το αγγείο, συγκεκριμένα ένας κρατήρας από τον οποίο σώζεται μόνον η βάση του και ένα μικρό τμήμα του σώματος με το χείλος. Εσωτερικά ήταν ολόβαφος, αλλά στο εξωτερικό του έφερε τη γραπτή διακόσμηση σε σκούρο καστανό χρώμα, που απεικονίζει το πλοίο ενώ στο χείλος υπήρχε ένα ακτινωτό μοτίβο. Επιπλέον μια οριζόντια πλατιά ταινία διέτρεχε το κάτω μέρος του.
Όπως σημειώνεται από τους μελετητές του μουσείου μπορεί η παράσταση του πλοίου στο σώμα του κρατήρα να είναι σχηματική, έχει πολύ ενδιαφέρον όμως, ότι μοιάζει πραγματικά σαν να πλέει στην επιφάνειά του. Κι αν αυτή η αφαιρετική σχεδίαση, όπως και η αποσπασματική διατήρηση του αγγείου δυσκολεύουν την ερμηνεία των επιμέρους ναυπηγικών στοιχείων, είναι ωστόσο σαφές ότι αναπαρίσταται χαρακτηριστικός τύπος αιγαιακού πλοίου, που ταξίδευε στη Μεσόγειο από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού μέχρι και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Δηλαδή από το 1200 έως το 700 π.Χ. ΄Οπως λέει κι ο Όμηρος στην Οδύσσεια «…Τους άλλους πάλι μπιστεμένους μου συντρόφους να βιαστούνε /και ν΄ ανεβούν στα γοργοτάξιδα πλεούμενα προστάζω,/ κανείς μη φάει λωτό κι ολότελα το γυρισμό ξεχάσει./ Κι ως ανέβηκαν δίχως άργητα και στα ζυγά κάθισαν / γραμμή, την αφρισμένη θάλασσα με τα κουπιά χτυπούσαν./ Κι ανοίξαμε πανιά και φύγαμε με πικραμένα σπλάχνα…» .
 |
| Η «Προϊστορική Μακεδονία» μόνιμη έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. |
Το κωπήλατο μακρύ πλοίο της Προϊστορίας
Τι ακριβώς όμως, απεικονίζεται σ΄αυτό το αγγείο; Καταρχάς σώζεται μέρος του κύτους του πλοίου και η ψηλή κάθετη πλώρη, από την οποία όμως λείπει η κορυφή της και το έμβολο. Είναι ορατή ωστόσο, στην πλώρη μια υπερυψωμένη κιγκλιδωτή πλατφόρμα, που χρησίμευε ως εξώστης. Το κυρίως σώμα του πλοίου σχηματίζεται από τρεις οριζόντιες ταινίες. Η κατώτερη και πιο πλατιά υποδηλώνει το κύτος, η ενδιάμεση την κουπαστή και η ανώτερη μάλλον το κατάστρωμα. Αμέσως πάνω από το κύτος σώζονται δεκαεννιά λοξές γραμμές που αποδίδουν κουπιά ή σκαλμούς (ήταν οι πάσσαλοι για την πρόσδεση των κουπιών). Από την άλλη όμως, δεν είναι σαφές αν οι τρεις κατακόρυφες κυματοειδείς γραμμές, που φαίνεται να τέμνουν το πλοίο, είναι απλώς ένα διακοσμητικό θέμα ή αποδίδουν το κατάρτι και τα ιστία.
Σίγουρο θεωρείται ωστόσο, ότι στο πλοίο του Καστανά ο αριθμός των κουπιών ήταν μεγαλύτερος. Για παράδειγμα μια πεντηκόντορος διέθετε εικοσιπέντε ζεύγη κουπιών (πενήντα κωπηλάτες) και έφτανε σε μήκος τα τριάντα μέτρα. Δεν αποκλείεται λοιπόν, και το πλοίο του Καστανά να απαιτούσε πλήρωμα με ανάλογο αριθμό κωπηλατών.
Σε γενικές γραμμές πάντως, πρόκειται για κωπήλατο πλοίο με ρηχό, στενόμακρο σκαρί και επίπεδη καρίνα, που στην πλώρη κατέληγε σε έμβολο. Η κατασκευή του το καθιστούσε αξιόπλοο σκαρί, γρήγορο, ευέλικτο, κατάλληλο ακόμη και για μάχη στη θάλασσα. Γενικά, ο τύπος του πλοίου, που θεωρείται μυκηναϊκός, πρωτοεμφανίστηκε στον ύστερο 13ο αιώνα π.Χ., δηλαδή προς το τέλος της Ανακτορικής περιόδου και κυριάρχησε στους μετα-ανακτορικούς χρόνους. Με κάποιες τροποποιήσεις μάλιστα, παρέμεινε ιδιαίτερα δημοφιλής και κατά τη Γεωμετρική περίοδο, τουλάχιστον ως και τον ύστερο 8ο αιώνα π.Χ.
 |
| Η «Προϊστορική Μακεδονία» μόνιμη έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. |
Επίδειξη κύρους και ισχύος
Αλλά και η επιλογή του κρατήρα έχει σημασία για την συγκεκριμένη απεικόνιση αυτού του ναυτικού θέματος. Και κατ΄ αρχάς γιατί επαναλαμβάνει μία τεχνοτροπική συνήθεια με προέλευση από τη Νότια Ελλάδα, την οποία υιοθέτησε, όπως φαίνεται το τοπικό εργαστήριο που κατασκεύασε τον κρατήρα. Επιπλέον, ως τύπος αγγείου ο κρατήρας έχει συνδεθεί με την τελετουργική κατανάλωση κρασιού στο πλαίσιο συμποσίων, που διοργάνωνε η τοπική ελίτ για την προβολή της. Σε αυτό το περιβάλλον έτσι, η απεικόνιση ενός πλοίου λειτουργούσε ως σύμβολο επίδειξης κύρους και ισχύος, καθώς τα πλοία έχουν την ικανότητα να διασφαλίζουν πλούτο μέσω του θαλάσσιου εμπορίου και φυσικά υπεροχή εν καιρώ πολέμου.
Επιπλέον και ο χώρος εύρεσης του κρατήρα έχει ενδιαφέρον, καθώς τα θραύσματα που βρέθηκαν πεταμένα έξω από την λεγόμενη «Κύρια Οικία» του προϊστορικού οικισμού που ανασκάφηκε, και μάλλον σχετίζονται με αυτή. Το συγκεκριμένο κτήριο εξάλλου, ξεχωρίζει στον οικισμό, καθώς διέθετε ένα μεγάλο, επίσημο δωμάτιο, το μοναδικό διακοσμημένο με τοιχογραφίες, στο οποίο πιθανότατα φιλοξενούνταν συμπόσια της τοπικής αριστοκρατίας.
Αξιόπλοο και αξιόμαχο
Μια ακόμη μοναδικότητα είναι το γεγονός, ότι ο κρατήρας του Καστανά προσφέρει τη βορειότερη διαπιστωμένη εικονογραφική μαρτυρία του μακρού πλοίου της Προϊστορίας. Την περίοδο χρήσης του αγγείου, δηλαδή τον 11ο αιώνα π.Χ., ο οικισμός του Καστανά βρισκόταν πάνω σε μια νησίδα που κάποτε υπήρχε στον βόρειο μυχό του Θερμαϊκού κόλπου. Προφανώς τέτοια κωπήλατα πλοία θα προσέγγιζαν τότε την περιοχή μεταφέροντας ανθρώπους και εμπορεύματα, θα προσέφεραν προστασία από απειλές ή θα συμμετείχαν σε επιδρομές, εξερευνητικές αποστολές και ναυμαχίες. Ο πολεμικός χαρακτήρας του σκάφους επιβεβαιώνεται άλλωστε, και από παραστάσεις ναυτικών μαχών ή ένοπλων πληρωμάτων σε θραύσματα αγγείων από τον Κύνο Φθιώτιδας ή σε γεωμετρικά αγγεία από την Αθήνα και την Ελευσίνα.
 |
| Η «Προϊστορική Μακεδονία» μόνιμη έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. |
Αυτά τα μακριά κωπήλατα πλοία ταξίδευαν στις θάλασσες την εποχή που διαδραματίζονται τα ομηρικά έπη. Και μπορεί ο ιστορικός πυρήνας των ομηρικών επών να βρίσκεται πάντα υπό επιστημονική εξέταση, γεγονός είναι όμως, ότι είτε αποδίδεται το ηρωικό παρελθόν της Ύστερης Εποχή του Χαλκού είτε γεγονότα και ήθη της εποχής του Ομήρου, και βεβαίως ανεξαρτήτως των όποιων μυθικών στοιχείων, η ουσία είναι μία: Αυτά τα πλοία διέτρεχαν όλους εκείνους τους αιώνες τη Μεσόγειο, αξιόπλοα και αξιόμαχα, ικανά δηλαδή για να αντιμετωπίσουν κάθε περίσταση.
Σήμερα το θραύσμα βρίσκεται στην εκθεσιακή ενότητα «Προϊστορική Μακεδονία».
Πηγή: Μ. Θερμού, MonoNews
Δεν υπάρχουν σχόλια