Κανιβαλισμός επί 1.500 χρόνια: Τι αποκαλύπτουν οι νεολιθικές σπηλιές της Γρανάδας

Κοντινό πλάνο των σημάτων κοπής στο ζυγωματικό οστό ενός κρανίου ενήλικα από το Σπήλαιο Majolicas . [Credit: Antonio Rodríguez Hidalgo, IAM]...

Κοντινό πλάνο των σημάτων κοπής στο ζυγωματικό οστό ενός κρανίου ενήλικα από το Σπήλαιο Majolicas. [Credit: Antonio Rodríguez Hidalgo, IAM]

Για πενήντα χρόνια, οι αρχαιολόγοι αντιμετώπιζαν τρεις σπηλιές στη Γρανάδα ως χαρακτηριστικά παραδείγματα προϊστορικού κανιβαλισμού. Μια νέα επανεξέταση του υλικού τους δείχνει ότι η εικόνα αυτή ήταν υπερβολικά απλουστευμένη.

Μια διεθνής ερευνητική ομάδα επανεξέτασε σχεδόν χίλια ανθρώπινα οστικά κατάλοιπα από τις σπηλιές Malalmuerzo, Carigüela και Majolicas, εφαρμόζοντας άμεση χρονολόγηση με τη μέθοδο του ραδιοάνθρακα και σύγχρονη ταφονομική ανάλυση — δηλαδή τη μελέτη όλων των διεργασιών που υφίσταται ένα οστό από τη στιγμή του θανάτου έως την αρχαιολογική του ανασκαφή. Το υλικό είχε ανασκαφεί για πρώτη φορά κατά τη δεκαετία του 1970.

Τα αποτελέσματα, τα οποία δημοσιεύθηκαν στο Journal of Archaeological Science, δείχνουν ότι αυτό που αρχικά έμοιαζε με μία ενιαία και ομοιόμορφη πρακτική αποτελούσε στην πραγματικότητα σειρά διακριτών επεισοδίων, τα οποία απείχαν μεταξύ τους αιώνες και συνδέονταν με εντελώς διαφορετικές συνθήκες: ένα πιθανό επεισόδιο σφαγής, μια επαναλαμβανόμενη τελετουργική παράδοση και μια τελετουργία που περιλάμβανε τη χρήση ενός σπάνιου εισαγόμενου χρωστικού υλικού.

Το ερευνητικό πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε υπό τη συμμετοχή του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας της Mérida (IAM), κοινού ερευνητικού κέντρου του Ισπανικού Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας (CSIC) και της περιφερειακής κυβέρνησης της Εξτρεμαδούρας, και του Καταλανικού Ινστιτούτου Ανθρώπινης Παλαιοοικολογίας και Κοινωνικής Εξέλιξης (IPHES-CERCA).

Οι ερευνητές συνδύασαν τις χρονολογήσεις με ραδιοάνθρακα — οι οποίες, για πρώτη φορά, επέτρεψαν την αντιστοίχιση κάθε επεισοδίου με μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο — με μικροσκοπική ανάλυση τεχνουργημένων τομών, καταγμάτων, κρουστικών αλλοιώσεων και ιχνών ανθρώπινων δαγκωμάτων. Στη συνέχεια χρησιμοποίησαν στατιστικά μοντέλα και μεθόδους μηχανικής μάθησης, προκειμένου να διαχωρίσουν τις σκόπιμες ανθρωπογενείς επεμβάσεις από τις φθορές που προκλήθηκαν από πτωματοφάγα ζώα ή από φυσικές διεργασίες αποσύνθεσης.

Κρανίο ενήλικα από το Σπήλαιο Majolicas με σημάδια κοπής.
[Credit: Antonio Rodríguez Hidalgo, IAM]

«Για δεκαετίες, ο προϊστορικός κανιβαλισμός ερμηνευόταν συνήθως ως μία ενιαία συμπεριφορά», δήλωσε ο Antonio Rodríguez-Hidalgo, ερευνητής Ramón y Cajal στο IAM και ένας από τους συγγραφείς της μελέτης. «Η έρευνά μας δείχνει ότι δεν είναι δυνατόν να μιλάμε για έναν ενιαίο “νεολιθικό κανιβαλισμό”, αλλά ότι πίσω από παρόμοια αρχαιολογικά τεκμήρια μπορεί να κρύβονται εντελώς διαφορετικές κοινωνικές πραγματικότητες».

Όπως πρόσθεσε, μόνο ο συνδυασμός της χρονολογίας, του αρχαιολογικού συμφραζομένου και των ίδιων των πληροφοριών που καταγράφουν τα οστά μπορεί να επιτρέψει στους ερευνητές να προσεγγίσουν το πραγματικό νόημα αυτών των πρακτικών.

Malalmuerzo: σφαγή και όχι κατανάλωση

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα προέρχεται από τη Malalmuerzo. Γύρω στο 5000 π.Χ. — περίπου δύο χιλιάδες χρόνια πριν από την κατασκευή των πυραμίδων της Γκίζας και πολύ πριν από τις αρχαιότερες φάσεις του Stonehenge — το σπήλαιο φαίνεται ότι αποτέλεσε τον χώρο ενός μεμονωμένου και ιδιαίτερα βίαιου επεισοδίου.

Οι ερευνητές εντόπισαν εκεί 714 οστικά θραύσματα, τα οποία αντιστοιχούν σε τουλάχιστον 36 άτομα. Τα κατάγματα είναι συμβατά με τραυματισμούς που προκλήθηκαν κατά ή πολύ κοντά στη στιγμή του θανάτου. Παράλληλα, η παρουσία ατόμων όλων των ηλικιακών ομάδων υποδηλώνει ότι πιθανότατα ολόκληρη ή το μεγαλύτερο μέρος μιας κοινότητας θανατώθηκε και καταναλώθηκε σε ένα και μοναδικό επεισόδιο, και όχι στο πλαίσιο μιας πρακτικής που επαναλαμβανόταν τελετουργικά επί μακρό χρονικό διάστημα.

Αυτό έρχεται σε έντονη αντίθεση με την Carigüela, όπου οι χρονολογήσεις αποκαλύπτουν πολλαπλά, διακριτά επεισόδια κανιβαλισμού, τα οποία εκτείνονται σε διαφορετικές φάσεις της Νεολιθικής περιόδου — δηλαδή μια επαναλαμβανόμενη πρακτική και όχι ένα μεμονωμένο ξέσπασμα βίας.

Η Carigüela έχει επίσης αποδώσει τα πιο ασυνήθιστα ευρήματα της μελέτης: δύο κρανία που είχαν σκόπιμα υποστεί τροποποίηση και μετατραπεί σε “κρανία-κύπελλα” (cup skulls) — δοχεία σε σχήμα κυπέλλου που είχαν κατασκευαστεί από ανθρώπινα κρανία.

Η πρακτική αυτή έχει παράλληλα σε άλλες περιοχές της προϊστορικής Ευρώπης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το σπήλαιο του Gough στην Αγγλία, όπου κρανία-κύπελλα της Εποχής των Παγετώνων εκτίθενται σήμερα στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου. Ωστόσο, τα ευρήματα από την Carigüela είναι κατά χιλιάδες χρόνια νεότερα και εντάσσονται σε ένα εντελώς διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο.

Νεολιθικό κρανίο με εγκοπές από το σπήλαιο της Carigüela (Γρανάδα).
[Credit: Antonio Rodríguez Hidalgo, IAM]

Οι ερευνητές θεωρούν ότι τα κρανία-κύπελλα της Γρανάδας αποτελούν τεκμήρια μιας σκόπιμης και συμβολικά φορτισμένης μεταθανάτιας επεξεργασίας, η οποία πιθανώς συνδεόταν με τη λήψη τροπαίων, και όχι με ένα απλό παραπροϊόν της διαδικασίας τεμαχισμού και κατανάλωσης του σώματος.

Majolicas: χρώμα και όχι σύγκρουση

Η τρίτη θέση, η Majolicas, αντιστοιχεί στο πιο πρόσφατο επεισόδιο, το οποίο χρονολογείται περίπου στο 3800 π.Χ. — και πάλι αρκετούς αιώνες πριν από τις πρώτες αιγυπτιακές πυραμίδες και περίπου την ίδια εποχή με τις αρχαιότερες πόλεις της Μεσοποταμίας.

Εδώ, τα αρχαιολογικά τεκμήρια απομακρύνονται από το ενδεχόμενο της βίας και παραπέμπουν περισσότερο σε τελετουργική πρακτική. Ορισμένα οστά έφεραν ερυθρή χρώση, η οποία πιθανότατα οφειλόταν σε κιννάβαρι, ένα ορυκτό αποτελούμενο από θειούχο υδράργυρο. Το υλικό αυτό έπρεπε να εξορύσσεται και να διακινείται σε μεγάλες αποστάσεις και απαντάται επανειλημμένα σε ταφικά συμφραζόμενα της Νεολιθικής και της Χαλκολιθικής περιόδου στην Ιβηρική, ως δείκτης συμβολικής ή τελετουργικής μεταχείρισης των νεκρών.

Η παρουσία του στη Majolicas υποδηλώνει ότι τα ανθρώπινα κατάλοιπα είχαν υποστεί έναν βαθμό τελετουργικής διαχείρισης, ο οποίος δεν φαίνεται να συνδέεται ούτε με την πείνα ούτε με την εχθρότητα.

Ένα μοτίβο που εκτείνεται σε ολόκληρη την Ευρώπη

Μεμονωμένα, κάθε σπήλαιο αφηγείται μια διαφορετική ιστορία. Όταν όμως εξεταστούν συνολικά, εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πρότυπο.

Η ερευνητική ομάδα διαπίστωσε ότι τα συγκεκριμένα επεισόδια στην Ιβηρική χερσόνησο συγκεντρώνονται γύρω από τρεις χρονικές περιόδους, οι οποίες έχουν επίσης καταγραφεί σε άλλες περιοχές της Νεολιθικής και της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην Ευρώπη: τον ύστερο 6ο, τα μέσα του 5ου και την ύστερη 3η χιλιετία π.Χ.

«Δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι όλα τα επεισόδια είχαν κοινή αιτία», δήλωσε η Palmira Saladié, ερευνήτρια του IPHES-CERCA και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης. «Ωστόσο, καθ’ όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής, ασυνεχώς αλλά επανειλημμένα, διαπιστώνουμε ένα πλαίσιο σύγκρουσης και/ή διαχείρισης των ανθρώπινων καταλοίπων, το οποίο θεωρούμε ότι αντανακλά αλλαγές στην κοινωνική οργάνωση, στις σχέσεις μεταξύ ομάδων και στη σχέση των ανθρώπινων κοινοτήτων με τον θάνατο και τη βία».

Η έρευνα έχει και μια ιδιαίτερη προσωπική διάσταση. Μεταξύ των συγγραφέων της μελέτης είναι ο Miguel C. Botella, σήμερα ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Γρανάδας, ο οποίος ήταν εκείνος που πραγματοποίησε τις πρώτες ανασκαφές και δημοσιοποίησε τις τρεις αυτές σπηλιές κατά τη δεκαετία του 1970, ως διευθυντής του Εργαστηρίου Ιατροδικαστικής Αρχαιολογίας του πανεπιστημίου. Η εργασία αυτή συνέβαλε στο να καταστούν οι θέσεις διεθνή σημεία αναφοράς για τη μελέτη του προϊστορικού κανιβαλισμού στην Ευρώπη.

Πέντε δεκαετίες αργότερα, ο Botella συμμετείχε στην επανεξέταση των ίδιων οστών, αυτή τη φορά με τη χρήση εργαλείων και μεθόδων που δεν υπήρχαν όταν τα ανέσκαψε για πρώτη φορά.

«Ήταν προνόμιο να συνεργαστώ με τον καθηγητή Miguel C. Botella στην επανεξέταση συνόλων ευρημάτων που ο ίδιος είχε καταστήσει σημεία αναφοράς πριν από περισσότερα από πενήντα χρόνια», δήλωσε η Saladié. «Η επανεξέταση αυτού του υλικού με νέα εργαλεία μάς επέτρεψε να θέσουμε ερωτήματα στα οποία ήταν αδύνατο να απαντήσουμε τότε».

Η μελέτη χρηματοδοτήθηκε από το Υπουργείο Επιστήμης, Καινοτομίας και Πανεπιστημίων της Ισπανίας (έργο PID2024-156477NB-C31), την Καταλανική Υπηρεσία Διαχείρισης Πανεπιστημιακών και Ερευνητικών Επιχορηγήσεων (AGAUR), το πρόγραμμα αριστείας María de Maeztu (CEX2024-01485-M) και το πρόγραμμα Analíticas του Ιδρύματος Palarq.

Αυτό που προκύπτει τελικά δεν είναι μία και μοναδική ερμηνεία του προϊστορικού κανιβαλισμού, αλλά μια υπενθύμιση του πόσο διαφορετικές πρακτικές μπορεί να κρύβονται πίσω από έναν και μόνο αρχαιολογικό όρο: βία, τελετουργία και συμβολισμός επανεμφανίζονται, σε διαφορετικούς συνδυασμούς, μέσα σε διάστημα τριών χιλιάδων ετών στο ίδιο τοπίο.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Saladié, P. et al. Multiphase human cannibalism in Neolithic southern Iberia: Chronological and taphonomic evidence from Malalmuerzo, Carigüela, and Majolicas Caves. Journal of Archaeological Science, vol. 194 (octubre de 2026), 106666. DOI: 10.1016/j.jas.2026.106666

Πηγή: LBV Magazine