Το κυκλικό πορτρέτο Φαγιούμ των Δύο Αδελφών αποκαταστάθηκε μετά από αιώνες

Το Τόντο των Δύο Αδελφών μετά τις εργασίες συντήρησης. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου] Το Τόντο των Δύο Αδελφών (...

Το Τόντο των Δύο Αδελφών μετά τις εργασίες συντήρησης. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Το Τόντο των Δύο Αδελφών (Tondo of the Two Brothers), ένα από τα πλέον εντυπωσιακά και ασυνήθιστα νεκρικά πορτρέτα του Φαγιούμ, αποκαταστάθηκε από κοινή ομάδα Αιγύπτιων και Ιταλών συντηρητών.

Το πορτρέτο, ηλικίας περίπου 2.000 ετών, ανήκει σε μια ομάδα εκατοντάδων ζωγραφικών έργων σε ξύλινους πίνακες, εκτελεσμένων με την τεχνική της εγκαυστικής, τα οποία ανακαλύφθηκαν στη νεκρόπολη του Φαγιούμ, νοτιοδυτικά του Καΐρου. Τα έργα αυτά ξεχωρίζουν για τον ρεαλισμό της προσωπογραφίας τους, αν και τα χαρακτηριστικά της ηλικίας και της εξωτερικής εμφάνισης των εικονιζόμενων αποδίδονται συχνά εξιδανικευμένα. Οι προσωπογραφίες ζωγραφίζονταν σε ξύλινες πινακίδες, με χρώματα που συνδέονταν με τη χρήση θερμού κεριού μέλισσας, και στη συνέχεια τοποθετούνταν πάνω από το πρόσωπο του νεκρού. Στερεώνονταν στη θέση τους με περίτεχνη διασταυρούμενη περιτύλιξη με λινές ταφικές ταινίες.

Το συγκεκριμένο έργο αποτελεί σπάνιο παράδειγμα λόγω του κυκλικού του σχήματος και απεικονίζει δύο νεαρούς άνδρες που στέκονται ο ένας δίπλα στον άλλο. Αν και είναι γνωστά και άλλα διπλά πορτρέτα, είναι λιγότερο συνηθισμένα από τις μεμονωμένες προσωπογραφίες. Ιδιαίτερα σπάνια είναι η απόδοση δύο προσώπων σε κυκλικό ξύλινο πίνακα διαμέτρου 62 εκατοστών.

Ο ξύλινος φορέας είχε υποστεί εκτεταμένες φθορές από ξυλοφάγα έντομα, πιθανότατα τερμίτες, με αποτέλεσμα τμήματα των ζωγραφισμένων μορφών να αποκολληθούν. Μια παλαιότερη επέμβαση συντήρησης είχε επίσης προκαλέσει προβλήματα, αφήνοντας αποσπασμένα θραύσματα που ανήκαν αρχικά στην περιοχή του στόματος και του πηγουνιού της μορφής στα δεξιά.

Οι συντηρητές ενίσχυσαν την πρόσφυση της ζωγραφικής στρώσης στις φθαρμένες περιοχές και σταθεροποίησαν τα σημεία αυτά με ελαφρύ υλικό πλήρωσης, το οποίο προσαρμόστηκε χρωματικά στην απόχρωση του ξύλου. Παράλληλα, αποκατέστησαν τα μετατοπισμένα θραύσματα: τα αφαίρεσαν, αποκατέστησαν την επιφάνειά τους ώστε να είναι επίπεδα και τα ενίσχυσαν προτού τα επανατοποθετήσουν στις αρχικές τους θέσεις, χρησιμοποιώντας στηρίγματα από ξύλο μπάλσα.

Η επέμβαση συντήρησης κατέστησε τη ζωγραφική επιφάνεια περισσότερο οπτικά συνεκτική και ομοιογενή. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, οι υπερηχογραφικές σαρώσεις του ξύλινου πίνακα αποκάλυψαν ότι στα μαλλιά και των δύο ανδρών είχε χρησιμοποιηθεί ένα αρχαίο βερνίκι που προκαλούσε σκούρη απόχρωση. Το εύρημα αυτό προσθέτει νέα στοιχεία σχετικά με τις τεχνικές κατασκευής των πορτρέτων.

Ο Hisham El-Leithy, γενικός γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου (SCA), υπογράμμισε την αρχαιολογική και καλλιτεχνική σημασία του πορτρέτου, καθώς και τη σπουδαιότητα της συντήρησής του. Όπως εξήγησε, το έργο είναι εξαιρετικό όχι μόνο για την ποιότητα και την εκφραστικότητα της ζωγραφικής του, αλλά και επειδή η μορφή, η τεχνική κατασκευής και η κατάσταση διατήρησής του παρέχουν πολύτιμα στοιχεία για τη μελέτη της προσωπογραφίας στη ρωμαϊκή Αίγυπτο.

Οι Δύο Αδελφοί εκτεθειμένοι με γύψινα προσωπεία πορτρέτων από κάτω. 
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Ο ίδιος επισήμανε ότι οι εργασίες συντήρησης απαιτούσαν ιδιαίτερη προσοχή, καθώς τόσο ο ξύλινος φορέας όσο και η ζωγραφική επιφάνεια ήταν εύθραυστα. Η συνεργασία των συντηρητών του Αιγυπτιακού Μουσείου με τους Ιταλούς συναδέλφους τους προσέφερε επίσης την ευκαιρία για επιστημονική και επαγγελματική ανταλλαγή γνώσεων.

Η ομάδα ακολούθησε την αρχή της ελάχιστης επέμβασης, με σεβασμό στην αυθεντικότητα του πορτρέτου. Στόχος ήταν η αποκατάσταση της οπτικής συνοχής του έργου, χωρίς να χαθούν τα τεκμήρια της μακραίωνης ιστορίας του.

Το Τόντο των Δύο Αδελφών πρόκειται να παρουσιαστεί στη Ρώμη, εγκαταλείποντας την Αίγυπτο για πρώτη φορά, ως κεντρικό έκθεμα της νέας περιοδικής έκθεσης «Η δύναμη του πορτρέτου: Αίγυπτος και Ρώμη, Πρόσωπα του Φαγιούμ» (The Power of the Portrait: Egypt and Rome, Faces of Fayum).

Η έκθεση θα φιλοξενηθεί στο Μουσείο Ara Pacis από τις 5 Νοεμβρίου 2026 έως τις 2 Μαΐου 2027 και θα περιλαμβάνει περισσότερα από 110 αντικείμενα, μεταξύ των οποίων 24 ζωγραφισμένα πορτρέτα, ταφικά καλύμματα, γύψινα προσωπογραφικά έργα και κοσμήματα.

Πηγή: The History Blog