Επιγραφή με 56 χρησμούς αποκαλύφθηκε στην αρχαία Κίβυρα

Ο κίονας με την επιγραφή των 56 χρησμών στον χώρο όπου ανακαλύφθηκε. [Credit : Kileci, Ş., Tüner Önen, N. & Özüdoğru, Ş. 2026 / Αρχείο Α...

Ο κίονας με την επιγραφή των 56 χρησμών στον χώρο όπου ανακαλύφθηκε.
[Credit : Kileci, Ş., Tüner Önen, N. & Özüdoğru, Ş. 2026 / Αρχείο Ανασκαφής]

Ένας ασβεστολιθικός κίονας που βρέθηκε το 2024 στην Κίβυρα, στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία, φέρει 56 απαντήσει σε χρησμούς, τις οποίες οι άνθρωποι συμβουλεύονταν κάποτε ρίχνοντας αστραγάλους προβάτων. Μια νέα μελέτη χρονολογεί το μνημείο στον 2ο ή τον 3ο αιώνα μ.Χ., αποκρυπτογραφεί τους στίχους του και τους συγκρίνει με αντίγραφα από άλλες πόλεις.

Έτσι λειτουργούσε μια χρησμοδοτική διαδικασία. Όποιος είχε ένα ερώτημα, αν έπρεπε να ταξιδέψει, να ολοκληρώσει μια αγορά, να προσφύγει στο δικαστήριο ή να περιμένει την ανάρρωση ενός άρρωστου συγγενή, πλησίαζε ένα άγαλμα του θεού Ερμή στην πλατεία της πόλης, έριχνε μια χούφτα οστά προβάτου πάνω σε ένα τραπέζι, άθροιζε τους βαθμούς και αναζητούσε το αποτέλεσμα σε έναν λίθινο κίονα καλυμμένο με ελληνικούς στίχους.

Αυτός ο κίονας ήταν το μαντείο. Ένα από αυτά, χαραγμένο και στις τέσσερις πλευρές του, ήρθε στο φως το 2024 στην Κίβυρα, στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία. Μελετήθηκε πλέον σε άρθρο του περιοδικού Gephyra από τους Şenkal Kileci, Nihal Tüner Önen (Πανεπιστήμιο Akdeniz) και Şükrü Özüdoğru (Πανεπιστήμιο Mehmet Akif Ersoy, στο Burdur).

Τα οστά είναι αστράγαλοι, δηλαδή τα οστά της ποδοκνημικής άρθρωσης του οπίσθιου άκρου προβάτου, αίγας ή μόσχου. Στα αγγλικά είναι γνωστά ως knucklebones και πρόκειται για τα αντικείμενα που χρησιμοποιούνταν στο ομώνυμο παλιό παιδικό παιχνίδι, γνωστό και ως jacks. Το σχήμα τους είναι ακανόνιστο και μπορούν να σταθούν μόνο πάνω σε τέσσερις έδρες (δύο πλατιές και δύο στενές). Επομένως, σε αντίθεση με έναν κύβο, δεν προσγειώνονται σε όλες τις πλευρές με την ίδια συχνότητα. Τείνουν να πέφτουν πάνω στις πλατιές έδρες.

Οι αρχαίοι παίκτες απέδιδαν σε κάθε έδρα μια αριθμητική αξία (1, 3, 4 και 6), ενώ οι απέναντι έδρες είχαν πάντοτε άθροισμα 7, όπως σε ένα σύγχρονο ζάρι. Αν έριχνε κανείς πέντε αστραγάλους ταυτόχρονα ή έναν αστράγαλο πέντε φορές διαδοχικά, προέκυπταν 56 δυνατοί συνδυασμοί. Καθένας από αυτούς είχε τη δική του απάντηση χαραγμένη στον λίθο.

Κάθε καταχώριση ακολουθούσε ένα σταθερό πρότυπο. Η πρώτη γραμμή κατέγραφε τους αριθμούς που προέκυπταν από τη ρίψη, το άθροισμά τους και το όνομα ενός θεού. Η δεύτερη περιέγραφε τη ρίψη σε στίχο. Τρεις ακόμη στίχοι έδιναν το μήνυμα. Σκεφτείτε μια μαγική σφαίρα τύπου Magic 8 Ball με 56 απαντήσεις αντί για είκοσι, γραμμένες σε εξάμετρα, τη μακρά στιχουργική μορφή των ομηρικών επών, και καθεμία αποδιδόμενη σε διαφορετικό θεό.

Εναέρια άποψη της αρχαίας Κίβυρας, με σημειωμένη τη θέση εύρεσης.
[Credit: Kileci, Ş., Tüner Önen, N. & Özüdoğru, Ş. 2026 / Αρχείο ανασκαφών]

Υπήρχε επίσης μια εκτενέστερη εκδοχή, η οποία χρησιμοποιούσε επτά αστραγάλους και 120 χρησμούς. Αποσπάσματά της σώζονται στην Τερμησσό, στην Πέργη και στη Σέλγη, και συγκαταλέγονται στα μακροσκελέστερα κείμενα που χάραξε ο αρχαίος κόσμος σε λίθο.

Όλα αυτά συγκεντρώνονται στο νότιο τμήμα της Μικράς Ασίας και χρονολογούνται κυρίως μεταξύ 120 και 210 μ.Χ. Το χρονικό αυτό διάστημα εκτείνεται από τη βασιλεία του αυτοκράτορα Αδριανού, όταν άρχισε η κατασκευή του Τείχους του Αδριανού στη βόρεια Βρετανία, έως τη δυναστεία των Σεβήρων. Η μελέτη επισημαίνει ότι το σύστημα δεν περιοριζόταν αποκλειστικά στην περιοχή.

Τον 2ο αιώνα, ο Παυσανίας (Ἑλλάδος Περιήγησις, 7.25) περιγράφει ένα μαντείο του Ηρακλή στην ελληνική πόλη Βούρα, το οποίο συνδύαζε τους αστραγάλους με έναν κατάλογο απαντήσεων.

Μια πλάκα ύψους 1,2 μέτρων εντοιχισμένη στον τοίχο παρεκκλησίου

Το αντικείμενο είναι ένας ασβεστολιθικός λίθος ύψους 1,24 μέτρων, με κείμενο και στις τέσσερις πλευρές του. Ανάλογα με την πλευρά, το πλάτος του κυμαίνεται μεταξύ 58 και 72 εκατοστών.

Βρέθηκε στην αγορά της Κίβυρας, την κύρια δημόσια πλατεία της πόλης, στην τρίτη αναβαθμίδα. Οι οικοδόμοι τον είχαν ενσωματώσει στον βόρειο τοίχο ενός ύστερου παρεκκλησίου, επαναχρησιμοποιώντας τον λίθο ως οικοδομικό υλικό. Για τον λόγο αυτό, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η αρχική θέση του βρισκόταν πιθανότατα στην ίδια την πλατεία.

Στην άνω επιφάνεια του λίθου υπάρχει οπή για γόμφο, ξύλινο ή μεταλλικό πάσσαλο, και μία ακόμη οπή για την έκχυση υγρού, πιθανότατα προκειμένου να συνδεθεί με ένα δεύτερο τμήμα που βρισκόταν από πάνω του. Οι λίθοι που κάποτε βρίσκονταν πάνω και κάτω από αυτόν λείπουν και δεν έχουν εντοπιστεί. Ανάμεσα στις λέξεις, ο λιθοξόος άφησε μικρά φύλλα σμίλακος, ενός αναρριχώμενου φυτού, ως διαχωριστικά.

Η Κίβυρα βρίσκεται περίπου 110 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Burdur, δίπλα στην πόλη Gölhisar. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, ιδρύθηκε από Λυδούς και οι κάτοικοί της μιλούσαν τέσσερις γλώσσες: την πισιδική, τη σολυμική, την ελληνική και τη λυδική (Γεωγραφικά, 13.4.17). Τον 2ο αιώνα π.Χ. ηγούνταν μιας μικρής συμμαχίας με τη Βουβώνα, τη Βαλβούρα και τα Οινόανδα, ενώ ένας σεισμός το 417 μ.Χ. την άφησε σοβαρά κατεστραμμένη.

Σήμερα, ο αρχαιολογικός χώρος είναι περισσότερο γνωστός για το στάδιό του, το οποίο χωρούσε περίπου 10.000 θεατές, καθώς και για τις ταφικές ζωφόρους που απεικονίζουν μονομαχίες μονομάχων και εκτίθενται σήμερα στο μουσείο του Burdur. Οι ανασκαφές άρχισαν το 2006. Ο Özüdoğru, ένας από τους συγγραφείς της μελέτης, τις διευθύνει επί σειρά ετών.

Τι είχαν να πουν οι θεοί

Οι συμβουλές είναι πρακτικές και καθημερινές. Όταν και οι πέντε αστράγαλοι δείχνουν τον αριθμό ένα, ο χρησμός του Ολυμπίου Διός υπόσχεται ορθή κρίση και συνιστά να εξασφαλιστεί η εύνοια της Αφροδίτης και του «γιου της Μαίας», δηλαδή του Ερμή.

Ο χρησμός του Ποσειδώνα κατηγορεί τον επισκέπτη ότι αντιστέκεται μάταια, σαν να κλωτσάει το κεντρί, και ότι αναζητά ψάρια στη μέση της θάλασσας. Τον καλεί να μην πιέζει τους θεούς πριν από την ώρα τους.

Ο Κρόνος περνά κατευθείαν στο θέμα: υπάρχουν σκορπιοί στον δρόμο, επομένως μην επισπεύδεις το σχέδιό σου: περίμενε, επειδή αυτό που επιθυμείς θα συμβεί αργότερα, και είναι προτιμότερο ούτε να αγοράσεις ούτε να πουλήσεις.

Πολλές απαντήσεις επιμένουν στην αναμονή. Άλλες αναγγέλλουν ότι ένας ασθενής θα αναρρώσει, ότι ένας ταξιδιώτης θα επιστρέψει στο σπίτι του ή ότι είναι προτιμότερο να αποφευχθεί μια δικαστική διαμάχη. Ορισμένες εικόνες είναι παράξενες, όπως οι δύο χρησμοί που παρομοιάζουν τη βιασύνη με ένα λιοντάρι ή με έναν σκύλο που γεννά τυφλά κουτάβια.

Οι ανησυχίες που αποτυπώνονται σε αυτούς τους χρησμούς είναι εκείνες ενός εμπόρου ή ενός ταξιδιώτη και όχι μιας ολόκληρης πόλης, γεγονός που μπορεί να βοηθά να εξηγηθεί γιατί πολλαπλασιάστηκαν αυτοί οι κίονες.

Σύμφωνα με τον Γερμανό μελετητή Johannes Nollé, ο οποίος δημοσίευσε το 2007 τον σημαντικό κατάλογο αυτών των κειμένων, ο θεός που εμφανίζεται στην αρχή κάθε καταχώρισης δεν είναι εκείνος που μιλά. Είναι εκείνος που εκτελεί τη μοίρα η οποία αναγγέλλεται.

Αυτό που ξεχωρίζει είναι όσα απουσιάζουν. Οι θεοί του επίσημου ρωμαϊκού πανθέου και η αυτοκρατορική λατρεία εμφανίζονται ελάχιστα, ενώ ο ιδιαίτερα δημοφιλής Διόνυσος και η Άρτεμις εμφανίζονται μόλις και μετά βίας. Αντίθετα, συχνές είναι οι θεότητες της τύχης και της μοίρας (Τύχη, οι Μοῖραι και η Νέμεσις), μαζί με αιγυπτιακές θεότητες όπως η Ίσιδα και ο Σάραπις.

Πάνω από όλους βρισκόταν ο Ερμής. Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (Βιβλιοθήκη, 3.10.2), ο Απόλλων διατηρούσε τον «ανώτερο» χρησμό, εκείνον που βασιζόταν στη θεία έμπνευση, και άφηνε στον Ερμή το κατώτερο είδος μαντικής, που γινόταν με βότσαλα ή ζάρια.

Ο χρησμός με αριθμό 56, ο οποίος αντιστοιχεί στη μεγαλύτερη δυνατή ρίψη, πέντε εξάρια, δηλαδή 30 βαθμούς, ανήκει στον Ερμή Τετράγωνο, τον «Ερμή των τεσσάρων γωνιών». Η ονομασία του προέρχεται από τους τετράγωνους κίονες που έφεραν την κεφαλή του και τοποθετούνταν σε δρόμους και πλατείες. Ο Nollé θεωρεί ότι αυτό αποτελεί ένδειξη πως το ίδιο το μνημείο εκλαμβανόταν ως ένας «ομιλών Ερμής».

Οι τέσσερις πλευρές της επιγραφής με τους 56 χρησμούς.
 [Credit: Kileci, Ş., Tüner Önen, N. & Özüdoğru, Ş. 2026 / Αρχείο ανασκαφών]

Γιατί μόνο στη νότια Ανατολία;

Οι συγγραφείς εξετάζουν τις ερμηνείες που έχουν προταθεί έως σήμερα. Ο Nollé επισημαίνει ότι εκείνη την εποχή η περιοχή δεν διέθετε φημισμένα μαντεία. Οι πόλεις μπορούσαν να στέλνουν πρεσβείες στην Κλάρο ή στα Δίδυμα, στις ακτές της Ιωνίας, δηλαδή στην πλευρά της Ανατολίας που βρέχεται από το Αιγαίο, για ζητήματα πολιτικής φύσης. Για τα καθημερινά προβλήματα των απλών ανθρώπων, όπως η ασθένεια, οι επιχειρηματικές υποθέσεις, τα ταξίδια ή η απώλεια περιουσιακών αντικειμένων, το ταξίδι ήταν μακρύ και δαπανηρό.

Ο ειδικός Fritz Graf προσθέτει ότι το φυσικό κοινό για συστήματα που είχαν εγκατασταθεί σε δημόσιες πλατείες θα ήταν οι έμποροι. Ίσως ένας αγορανόμος, ο αξιωματούχος που επόπτευε την αγορά, εγκατέστησε ένα τέτοιο μνημείο σε κάποια πόλη και οι άλλοι τον μιμήθηκαν, ακολουθώντας μια μόδα και ανταγωνιζόμενοι για την προσέλκυση πελατών.

Υπάρχει επίσης ένα πρόβλημα διατήρησης. Ο Nollé υποστηρίζει ότι αυτά τα κείμενα σώζονται σε λίθο μόνο σε μια περιορισμένη περιοχή, εξαιτίας μιας τοπικής συνήθειας χάραξης επιγραφών, και ότι αλλού ενδέχεται να είχαν γραφτεί σε ξύλινες πινακίδες, οι οποίες αποσυντίθενται. Ωστόσο, οι επιγραφές από την Τλω, στη Λυκία, στις νοτιοδυτικές ακτές της Μικράς Ασίας, οι οποίες δημοσιεύθηκαν το 2023, θέτουν υπό αμφισβήτηση μια άλλη άποψή του: ότι τέτοιου είδους χρησμοί δεν είχαν εντοπιστεί εκεί επειδή οι άνθρωποι εμπιστεύονταν τα παραδοσιακά ιερά τους.

Ποιος χρηματοδότησε τον χρησμό

Η πρώτη πλευρά του λίθου αρχίζει με μια αναθηματική επιγραφή, χαραγμένη με γράμματα μεγαλύτερα από τα υπόλοιπα. Η επιγραφή είναι αποσπασματική, αλλά οι συγγραφείς αποκαθιστούν το κείμενο με τη βοήθεια άλλων αντιγράφων. Σύμφωνα με τη δική τους ανάγνωση, ένας ευεργέτης, του οποίου το όνομα δεν έχει διασωθεί, αφιέρωσε τον συγκεκριμένο χρησμό με αστραγάλους, ένα άγαλμα του Ερμή, τη βάση του και τα στοιχεία που το περιέβαλλαν, όλα με δική του δαπάνη.

Υπάρχουν σαφή προηγούμενα. Στην Κρήμνα, το μνημείο ανεγέρθηκε από την οικογένεια του Lucius Fabricius Longus, ενός εξέχοντος πολίτη ιταλικής καταγωγής, ο οποίος υπηρέτησε τρεις φορές ως αξιωματούχος της πόλης και, επί Αδριανού, προώθησε την κατασκευή μιας αγοράς με βασιλική, δηλαδή μιας μεγάλης δημόσιας αίθουσας. Μετά τον θάνατό του, η σύζυγός του Vibia Tatia και η κόρη του Fabricia Lucilla εκτέλεσαν τη διαθήκη του.

Στην Τερμησσό, τη δαπάνη ανέλαβε ένας άνδρας ονόματι Tbemes, γιος του Trokondas, αφού είχε υπηρετήσει ως αγορανόμος. Πρόκειται για μια συνηθισμένη συνεισφορά που προσέφεραν οι κάτοχοι αξιωμάτων ως αντάλλαγμα για την τιμή που τους είχε αποδοθεί.

Στην Πέργη, ο δωρητής ήταν ο Titus Flavius Onesimos, ένας αυτοκρατορικός απελεύθερος, πρώην δούλος που είχε απελευθερωθεί από τον αυτοκράτορα, ο οποίος αφιέρωσε το μνημείο και στους αυτοκράτορες της δυναστείας των Φλαβίων, καθώς και στην Άρτεμη Περγαία.

Στα Ανάβουρα, δύο αδελφοί, ο Τηλέμαχος και ο Άταλος, που προέρχονταν από μία από τις σημαντικότερες οικογένειες, χάραξαν το μνημείο σε μια μεγάλη εξέδρα, δηλαδή ένα καμπύλο μνημειακό οικοδόμημα, δίπλα στα αγάλματά τους και στο γενεαλογικό δέντρο της οικογένειάς τους.

Με βάση αυτό το πρότυπο, οι συγγραφείς εκτιμούν ότι οι χαμένες γραμμές της επιγραφής στην Κίβυρα κατέγραφαν το όνομα του δωρητή, το αξίωμά του, εφόσον κατείχε κάποιο, τον θεό ή το πρόσωπο στο οποίο ήταν αφιερωμένο το μνημείο και την ονομασία του ίδιου του μνημείου. Προτείνουν ως πιθανότητα ότι ο δωρητής ήταν αγορανόμος, όπως συνέβη στην Τερμησσό.

Μια άλλη συζήτηση αφορά την έκφραση που μεταφράζεται εδώ ως «τα στοιχεία που το περιέβαλλαν». Ο Graf θεωρούσε ότι αναφερόταν σε ένα επίπεδο τραπέζι για τη ρίψη των αστραγάλων και στο δοχείο όπου φυλάσσονταν. Η Elena Prikhodko αντιτείνει ότι ένα τραπέζι και μερικοί αστράγαλοι δεν κόστιζαν σχεδόν τίποτα και ότι θα είχε ελάχιστο νόημα να καυχιέται κάποιος σε μια λίθινη επιγραφή ότι είχε πληρώσει γι’ αυτά. Τα δαπανηρά στοιχεία θα ήταν το άγαλμα και ο λίθος που έφερε τα 56 κείμενα.

Η μελέτη της Κίβυρας βασίζεται σε επιγραφές από την Έφεσο και σε μία ακόμη επιγραφή (TAM II/1 15), με παρόμοια διατύπωση, για να ερμηνεύσει την έκφραση ως αναφορά στην αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση που περιέβαλλαν το άγαλμα.

Ένα αντίγραφο με λάθη και τοπικές ιδιαιτερότητες

Στο τελευταίο μέρος της μελέτης, οι συγγραφείς συγκρίνουν στίχο προς στίχο το κείμενο της Κίβυρας με τα αντίστοιχα κείμενα από άλλες πόλεις, χρησιμοποιώντας ως βάση την αρχική αποκατάσταση του Nollé.

Η εκδοχή της Κίβυρας παρουσιάζει τη μεγαλύτερη ομοιότητα με εκείνη της Κρήμνας. Ακολουθούν οι εκδοχές της Τερμησσού, των Ορμηλέων και των Αδάδων, ενώ οι μεγαλύτερες αποκλίσεις εντοπίζονται στα κείμενα από το Κορακήσιον, τη Λαοδίκεια, τα Βάλβουρα και την Τακίνα.

Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της επιγραφής της Κίβυρας είναι ότι διατηρεί ακέραιους τους στίχους που καταγράφουν τις ρίψεις, οι οποίοι σε άλλα μνημεία είτε απουσιάζουν είτε σώζονται αποσπασματικά.

Το κείμενο, ωστόσο, περιέχει και λάθη. Στον 52ο χρησμό, ο λιθοξόος αντέστρεψε δύο λέξεις και παρέλειψε άλλες δύο, με αποτέλεσμα ο στίχος να είναι ελλιπής και να χάνει το μέτρο του.

Άλλες παραλλαγές, αντίθετα, διατηρούν τον δακτυλικό εξάμετρο. Ο τελευταίος στίχος του 28ου χρησμού απαντά μόνο στην Κίβυρα και είναι μετρικά ορθός. Ο 29ος χρησμός δεν έχει γνωστό παράλληλο, ενώ ο χρησμός που σε άλλες επιγραφές καταγράφεται ως αριθμός 12 εμφανίζεται εδώ ως αριθμός 38.

Οι συγγραφείς αποδίδουν τις διαφορές είτε σε απροσεξία των λιθοξόων είτε σε τοπικές επιλογές κατά την επεξεργασία και την αντιγραφή του κειμένου. Θεωρούν, μάλιστα, ότι οι αποκλίσεις αυτές υποδηλώνουν την ύπαρξη μιας ιδιαίτερης τοπικής παράδοσης στην Κίβυρα.

Πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Το όνομα του ανθρώπου που χρηματοδότησε το μνημείο εξακολουθεί να αγνοείται, όπως και το αν κατείχε το αξίωμα του αγορανόμου. Μέχρι να εντοπιστούν οι χαμένοι λίθοι που βρίσκονταν αρχικά πάνω και κάτω από τον σωζόμενο πεσσό, δεν θα είναι δυνατό να εξακριβωθεί το ακριβές περιεχόμενο των τμημάτων της επιγραφής που δεν έχουν διασωθεί.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Kileci, Ş., Tüner Önen, N., & Özüdoğru, Ş. (2026). A New Astragalos Oracle Text from Kibyra: A Comparative Study with Southern Asia Minor Parallels. Gephyra, 31, 257-294. doi.org/10.37095/gephyra.2002699

Πηγή: LBV Magazine