Αίγυπτος: Μια πυραμίδα 1.700 ετών αποκαλύπτει τον τάφο ενός δικαστή, ένα ελληνικό ποίημα και νόμισμα του Κωνσταντίνου

Άποψη της ανασκαφής του τάφου. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου] Ένας πυραμιδοειδής τάφος, ηλικίας περίπου 1.700 ετ...

Άποψη της ανασκαφής του τάφου. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Ένας πυραμιδοειδής τάφος, ηλικίας περίπου 1.700 ετών, σε μια απομονωμένη όαση της Αιγύπτου αποδείχθηκε ότι δεν ανήκε σε βασιλιά, αλλά σε ένα απλό ζευγάρι: και είναι διακοσμημένος με παραστάσεις που κάποτε προορίζονταν αποκλειστικά για φαραώ, μια ελεγεία 19 στίχων γραμμένη στα αρχαία ελληνικά και ένα νόμισμα με το πορτρέτο του αυτοκράτορα που αργότερα θα νομιμοποιούσε τον Χριστιανισμό σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Το Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου ανακοίνωσε την ανακάλυψη ενός τάφου της ρωμαϊκής περιόδου, η αρχιτεκτονική του οποίου, σύμφωνα με το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της χώρας, δεν έχει μέχρι σήμερα ακριβές παράλληλο σε ολόκληρο το νεκροταφείο όπου εντοπίστηκε.

Ο τάφος βρίσκεται στο Bir al-Shaghala, έναν αρχαιολογικό χώρο στην Όαση  Dakhla, περίπου 750 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Καΐρου, βαθιά μέσα στη Δυτική Έρημο της Αιγύπτου. Η Dakhla είναι μία από τις επτά μεγάλες οάσεις της Αιγύπτου, εκτείνεται σε περίπου 2.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα και κατοικείται αδιάλειπτα εδώ και περισσότερα από 2.000 χρόνια.

Χτισμένος από ωμόπλινθους και με τη μορφή μικρής πυραμίδας, ο τάφος προοριζόταν να φιλοξενήσει τα κατάλοιπα ενός άνδρα και μιας γυναίκας. Αυτό που τον καθιστά ιδιαίτερο δεν είναι το μέγεθός του, αλλά ο συνδυασμός διαφορετικών παραδόσεων που συνυπάρχουν στο ίδιο μνημείο: αυστηρά αιγυπτιακά ταφικά έθιμα συνδυάζονται με ελληνικές επιγραφές και σαφώς ρωμαϊκά αντικείμενα, σε έναν τάφο που κατασκευάστηκε για μια ιδιωτική οικογένεια και όχι για μέλη της βασιλικής οικογένειας.

Η θύρα με την παράσταση του Όσιρη. 
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Η είσοδος στον τάφο

Η είσοδος προσεγγιζόταν μέσω μιας κλίμακας 14 βαθμίδων, η οποία οδηγούσε σε θύρα από ψαμμίτη, κατασκευασμένη σύμφωνα με την κλασική αιγυπτιακή παράδοση.

Πάνω από την είσοδο υπήρχε γείσο διακοσμημένο με πτερωτό ηλιακό δίσκο, πλαισιωμένο από δύο κόμπρες. Ακριβώς κάτω από αυτόν υπήρχε ένα διακοσμητικό στοιχείο σε μορφή δέσμης παπύρου.

Εκατέρωθεν της εισόδου, ιερογλυφικά ανάγλυφα λαξευμένα σε έγκοιλο ανάγλυφο αναπαριστούν ταφικά ξόρκια, δηλαδή προστατευτικά κείμενα που τοποθετούνταν συνήθως δίπλα στις εισόδους των τάφων για να προστατεύουν τον νεκρό κατά το ταξίδι του προς τη μετά θάνατον ζωή.

Όταν οι αρχαιολόγοι έφτασαν στη θύρα, αυτή παρέμενε ακόμη σφραγισμένη με έναν λίθινο φραγμό, πάνω στον οποίο απεικονιζόταν ο Όσιρις, ο αιγυπτιακός θεός του θανάτου και της ανάστασης. Γύρω από την παράσταση υπήρχαν επιπλέον προστατευτικές φόρμουλες, ακριβώς όπως είχε κλείσει ο τάφος κατά την αρχαιότητα.

Μια παράσταση που προοριζόταν για βασιλείς

Το πιο ασυνήθιστο χαρακτηριστικό βρίσκεται, ωστόσο, στο υπέρθυρο της ίδιας θύρας: μια παράσταση της έβδομης ώρας του Amduat, γνωστού και ως Imy-Duat, ενός από τα αρχαία αιγυπτιακά «βιβλία του επέκεινα».

Το Amduat περιγράφει το νυχτερινό ταξίδι του θεού του ήλιου Ρα στον Κάτω Κόσμο. Πρόκειται για την πρώτη φορά που η συγκεκριμένη σκηνή τεκμηριώνεται στο συγκεκριμένο νεκροταφείο και η λεπτομέρεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.

Άποψη του τάφου και της θύρας.
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Το Amduat είναι ένα κείμενο του Νέου Βασιλείου, το οποίο συντάχθηκε περίπου στα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ. Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του, προοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά για φαραώ και για έναν περιορισμένο αριθμό ανώτατων αξιωματούχων. Μόνο από την 21η Δυναστεία, περίπου πριν από 3.000 χρόνια, άρχισε να εμφανίζεται και εκτός των βασιλικών τάφων.

Το γεγονός ότι η εικονογραφία του Amduat κοσμεί την είσοδο του τάφου μιας απλής οικογένειας σε μια ερημική όαση, περισσότερο από μία χιλιετία μετά την αρχική διεύρυνση της χρήσης του και υπό ρωμαϊκή κυριαρχία, δείχνει πόσο μακρόχρονη και ευρεία υπήρξε η επιβίωση των φαραωνικών ταφικών αντιλήψεων, ακόμη και αιώνες μετά την κατάληψη της Αιγύπτου από τη Ρώμη.

Πέρα από τη θύρα, ένας εγκάρσιος ωμόπλινθος χώρος αναπτύσσεται κάτω από θολωτή στέγαση, τμήμα της οποίας έχει καταρρεύσει στη δυτική πλευρά. Στα δεξιά βρίσκονται δύο ταφικοί θάλαμοι, επίσης κατασκευασμένοι από ωμόπλινθους και επιχρισμένοι με κονίαμα, πάνω από τους οποίους υψώνεται η πυραμιδοειδής κατασκευή.

Ζωγραφική ταφική διακόσμηση που διατηρείται στο εσωτερικό του νεοανακαλυφθέντος τάφου στο Bir Al-Shaghala. Οι παραστάσεις αποτελούν μέρος ενός μνημείου όπου οι αιγυπτιακές θρησκευτικές παραδόσεις συνυπήρχαν με ελληνικά και ρωμαϊκά πολιτισμικά στοιχεία. 
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Ένα ελληνικό ποίημα για έναν δικαστή της επαρχίας

Από όλα τα ευρήματα που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του τάφου, εκείνο που έχει προσελκύσει περισσότερο το ενδιαφέρον της ανασκαφικής ομάδας είναι μια ταφική στήλη από ψαμμίτη, εντοιχισμένη στον νότιο τοίχο.

Η στήλη είναι ορθογώνια και επιστέφεται από τριγωνικό αέτωμα, στο κέντρο του οποίου υπάρχει ανάγλυφος ηλιακός δίσκος.

Πάνω στη στήλη, γραμμένη με ερυθρή μελάνη στα αρχαία ελληνικά, υπάρχει μια ταφική ελεγεία 19 στίχων, αφιερωμένη σε έναν άνδρα ονόματι Πισέχτη (Pisechtes) ή Πεσίκχτις (Pesikhtis).

Στήλη με τον ελληνικό ταφικό θρήνο.
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Η προκαταρκτική έρευνα υποδεικνύει ότι ο άνδρας ενδέχεται να ασκούσε το επάγγελμα του δικαστή. Η ελεγεία χρονολογείται στα τέλη του 3ου ή στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ., δηλαδή σε μια περίοδο που συμπίπτει με τη βασιλεία του Κωνσταντίνου, του αυτοκράτορα που αργότερα θα νομιμοποιούσε τον Χριστιανισμό σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Και, με χαρακτηριστικό τρόπο, το πορτρέτο του Κωνσταντίνου εμφανίζεται σε ένα από τα χάλκινα νομίσματα που βρέθηκαν στο εσωτερικό του τάφου.

Η τράπεζα προσφορών με τη λεκάνη καθαρμού. 
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Το γεγονός ότι ένας δικαστής από μια απομακρυσμένη όαση της Σαχάρας ενταφιάστηκε με μια ελεγεία στην κλασική ελληνική γλώσσα είναι λιγότερο παράδοξο απ’ όσο ίσως φαίνεται.

Λίγα μόλις χιλιόμετρα από το Bir al-Shaghala βρίσκεται η Κέλλις (Kellis), μια αρχαία πόλη όπου δεκαετίες αρχαιολογικών ανασκαφών έχουν φέρει στο φως εκατοντάδες ελληνικούς και κοπτικούς παπύρους: ιδιωτικές επιστολές, λογαριασμούς νοικοκυριών, λογοτεχνικά κείμενα, ακόμη και έγγραφα τοπικών κοινοτήτων των Μανιχαίων, οπαδών μιας πλέον εξαφανισμένης θρησκείας που ιδρύθηκε από τον Πέρση προφήτη Μάνη.

Όλα αυτά συνθέτουν την εικόνα μιας κοινωνίας της όασης με αξιοσημείωτη εγγραμματοσύνη και στενή σύνδεση με τον ευρύτερο μεσογειακό κόσμο, παρά το γεγονός ότι βρισκόταν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον Νείλο.

Ο Πισέχτης εντάσσεται απόλυτα σε αυτό το περιβάλλον: ήταν μέλος της τοπικής ελίτ, μιλούσε και έγραφε ελληνικά, λάτρευε τους παραδοσιακούς αιγυπτιακούς θεούς και ταυτόχρονα κατέβαλλε φόρους στη Ρώμη.

Παράλληλα με τη στήλη, οι ανασκαφείς αποκάλυψαν μια τράπεζα προσφορών από ψαμμίτη και μια λεκάνη καθαρμών, καθώς και σύνολο κεραμικών αγγείων και το χάλκινο νόμισμα με το πορτρέτο του Κωνσταντίνου.

Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι ο τάφος επαναχρησιμοποιήθηκε σε μεταγενέστερη περίοδο. Πάνω από την κύρια είσοδο είχε κατασκευαστεί ένα παρεκκλήσιο από ωμόπλινθους, μπροστά από το οποίο υπήρχε ταφικό ιερό που στηριζόταν σε τέσσερις τετράγωνους ωμόπλινθους πεσσούς.

Ένα νεκροταφείο της ελίτ της ρωμαϊκής Αιγύπτου

Το Bir al-Shaghala αποτελεί τμήμα της νεκρόπολης της Mothis, πρωτεύουσας της όασης κατά την πτολεμαϊκή και ρωμαϊκή περίοδο, στη θέση της σημερινής Mut, που αποτελεί πλέον την κύρια πόλη της Dakhla.

Το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου πραγματοποιεί ανασκαφές στην περιοχή από το 2002 και οι διαδοχικές ανασκαφικές περίοδοι έχουν αποκαλύψει τάφους με ιδιαίτερα διαφορετικές κατόψεις, στους οποίους συνδυάζονται φαραωνικά στοιχεία με ελληνιστικές και ρωμαϊκές επιρροές.

Ορισμένοι διαθέτουν ανοικτές αυλές με βωμούς, πιθανότατα για τελετουργίες που πραγματοποιούνταν σε υπαίθριο χώρο. Άλλοι διαθέτουν έναν ανώτερο όροφο οργανωμένο γύρω από ένα ιερό, το οποίο επιστεφόταν, όπως και στην περίπτωση του συγκεκριμένου τάφου, από μια πυραμίδα.

Η ποικιλία και η ποιότητα των οικοδομικών υλικών υποδηλώνουν ότι η συγκεκριμένη νεκρόπολη προοριζόταν για τους ευπορότερους κατοίκους της πρωτεύουσας της όασης κατά τη ρωμαϊκή περίοδο.

Τι θα αποκαλύψει το ελληνικό επίγραμμα

Το τι ακριβώς θα αποκαλύψει η πλήρης μελέτη της ελληνικής ελεγείας παραμένει ακόμη ανοιχτό ζήτημα.

Σύμφωνα με την ίδια την ανασκαφική ομάδα, η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε προκαταρκτικό στάδιο: δεν έχει ολοκληρωθεί ούτε η πλήρης μετάφραση του ποιήματος ούτε έχει επιβεβαιωθεί οριστικά ότι ο Πισέχτης ήταν πράγματι δικαστής. Παράλληλα, δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πότε ακριβώς, ούτε από ποιον, επαναχρησιμοποιήθηκε ο τάφος.

Αυτό που καθιστά ήδη σαφές η ανακάλυψη είναι ότι, σε αυτή τη γωνιά της δυτικής ερήμου, τα όρια μεταξύ αιγυπτιακού, ελληνικού και ρωμαϊκού πολιτισμού ήταν πολύ πιο διαπερατά και αλληλένδετα απ' όσο αφήνουν να εννοηθεί τα περισσότερα εγχειρίδια.

Πηγή: LBV Magazine, ArkeoNews