Εποχή του Χαλκού στην Ελλάδα: Οι νέοι άνδρες μετακινούνταν όσο και οι γυναίκες – Ένας στους δέκα είχε μεγαλώσει αλλού

Στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού, οι νεαροί άνδρες μετακινούνταν τόσο συχνά όσο και οι γυναίκες. [ Credit: Guillermo Carvajal / labrujulave...

Στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού, οι νεαροί άνδρες μετακινούνταν τόσο συχνά όσο και οι γυναίκες. [Credit: Guillermo Carvajal / labrujulaverde.com]

Χημικά ίχνη στα δόντια 199 ανθρώπων που ενταφιάστηκαν στην Ελλάδα κατά την Εποχή του Χαλκού δείχνουν ότι όσοι εγκαταστάθηκαν μακριά από τον τόπο όπου μεγάλωσαν ήταν κυρίως νεαροί ενήλικες, ενώ οι άνδρες είχαν την ίδια πιθανότητα μετακίνησης με τις γυναίκες.

Σε καθεμία από τις ελληνικές κοινότητες της Εποχής του Χαλκού που εξετάστηκαν, μεταξύ 5% και 10% των ατόμων που είχαν ταφεί εκεί δεν είχαν μεγαλώσει στον τόπο όπου πέθαναν. Αυτό είναι ένα από τα βασικά ευρήματα μελέτης που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PLOS One από ομάδα ερευνητών στην οποία συμμετέχουν οι αρχαιολόγοι Serena Sabatini και Kristian Kristiansen από το Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ στη Σουηδία. Κύρια συγγραφέας της μελέτης είναι η Anja B. Frank.

Οι ερευνητές εξέτασαν τα σκελετικά κατάλοιπα 199 ατόμων από αρχαιολογικές θέσεις της νότιας και κεντρικής Ελλάδας, τα οποία χρονολογούνται στη Μέση και Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Στόχος τους ήταν να προσδιορίσουν πού είχε περάσει ο καθένας την παιδική του ηλικία, αξιοποιώντας ισοτοπικές αναλύσεις στροντίου.

Η βασική αρχή της μεθόδου είναι απλή. Το στρόντιο από το τοπικό γεωλογικό υπόβαθρο μεταφέρεται στο έδαφος, στο νερό και στα φυτά και, από εκεί, στους ανθρώπους που καταναλώνουν αυτές τις τροφές. Τα δόντια σχηματίζονται κατά την παιδική ηλικία και δεν αναδιαμορφώνονται στη συνέχεια, με αποτέλεσμα να διατηρούν το χημικό αποτύπωμα του τόπου όπου μεγάλωσε ένα άτομο. Είναι σαν ένας «ταχυδρομικός κώδικας» καταγεγραμμένος στο σμάλτο των δοντιών.

Εάν η αναλογία μεταξύ των δύο ισοτόπων του στροντίου, ⁸⁷Sr και ⁸⁶Sr, δεν αντιστοιχεί στη γεωλογική σύσταση της περιοχής όπου βρέθηκε θαμμένο το άτομο, τότε είναι πιθανό να είχε μεγαλώσει σε διαφορετικό τόπο.

Για να προσδιοριστεί, όμως, τι θεωρείται «τοπικό», χρειάζεται ένας χάρτης αναφοράς. Μέλη της ίδιας ερευνητικής ομάδας, μεταξύ των οποίων οι Frank και Kristiansen, είχαν ήδη δημοσιεύσει το 2021 στο Science of the Total Environment έναν τέτοιο χάρτη, ο οποίος αποτυπώνει την κατανομή του βιοδιαθέσιμου στροντίου στην Ελλάδα και έχει σχεδιαστεί για μελέτες αυτού του είδους.

Η μέθοδος έχει, ωστόσο, περιορισμούς. Μπορεί να δείξει πού μεγάλωσε ένα άτομο, αλλά όχι πού ταξίδεψε αργότερα ούτε πόσες φορές μετακινήθηκε. Επιπλέον, δύο απομακρυσμένες περιοχές με παρόμοια γεωλογικά χαρακτηριστικά μπορεί να παρουσιάζουν πανομοιότυπο ισοτοπικό αποτύπωμα, με αποτέλεσμα μια μετακίνηση να μην είναι ανιχνεύσιμη. Επομένως, τα ποσοστά των «μη τοπικών» ατόμων θα πρέπει να θεωρούνται ελάχιστες εκτιμήσεις.

Η Μέση και Ύστερη Εποχή του Χαλκού στην Ελλάδα

Η Μέση και Ύστερη Εποχή του Χαλκού στην Ελλάδα εκτείνεται, κατά προσέγγιση, από το 2000 π.Χ. έως περίπου το 1100 π.Χ. Πρόκειται για μια περίοδο περίπου 900 ετών, η οποία ολοκληρώνεται μετά την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων, των κέντρων εξουσίας του πολιτισμού που, σύμφωνα με τη μεταγενέστερη ελληνική παράδοση, συνδεόταν με τον κόσμο του Τρωικού Πολέμου.

Ήταν μια περίοδος κοινωνικών, πολιτισμικών και οικονομικών μεταβολών, οι οποίες, ωστόσο, δεν εξελίχθηκαν με τον ίδιο ρυθμό σε όλες τις περιοχές. Παράλληλα, τα δίκτυα ανταλλαγών διευρύνονταν.

Οι θέσεις των αρχαιολογικών χώρων που εξετάστηκαν στη σημερινή Ελλάδα. [Credit: A.B. Frank et al. 2026]

Και εδώ τίθεται το βασικό ερώτημα. Αγαθά, μέταλλα και ιδέες μετακινούνταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, όμως, σύμφωνα με το δελτίο Τύπου του Πανεπιστημίου, παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστο σε ποιον βαθμό οι ίδιοι οι άνθρωποι ταξίδευαν μαζί με αυτά, εγκαταλείποντας τις κοινότητές τους για να εγκατασταθούν αλλού.

Το στερεότυπο της «νύφης που φεύγει από τον τόπο της»

Παλαιότερες έρευνες είχαν υποδείξει ότι οι γυναίκες μετακινούνταν μεταξύ κοινοτήτων συχνότερα από τους άνδρες. Η συνήθης ερμηνεία βασιζόταν στον γάμο σε πατρογραμμικές κοινωνίες, στις οποίες η ένταξη στην οικογένεια και η καταγωγή ακολουθούν την πατρική γραμμή και η σύζυγος μετακινείται συνήθως για να εγκατασταθεί στην κοινότητα της οικογένειας του συζύγου της.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2017 στο PNAS από την Corina Knipper και τους συνεργάτες της. Η μελέτη εντόπισε ενδείξεις γυναικείας εξωγαμίας, δηλαδή γάμου έξω από την κοινότητα καταγωγής, στην κεντρική Ευρώπη κατά την περίοδο από την Ύστερη Νεολιθική έως την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.

Η Ελλάδα, ωστόσο, δεν φαίνεται να ακολουθεί αυτό το πρότυπο.

«Η μελέτη μας δείχνει ότι ο αριθμός των μη τοπικών γυναικών και ανδρών είναι συγκρίσιμος, γεγονός που υποδηλώνει ότι αρκετοί διαφορετικοί παράγοντες ενδέχεται να επηρέαζαν την κινητικότητα κάθε ατόμου», αναφέρει η Sabatini στο ενημερωτικό υλικό του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ.

Με άλλα λόγια, η μελέτη δεν αποκλείει τους γάμους που οδηγούσαν γυναίκες σε άλλες κοινότητες. Δείχνει, όμως, ότι ο γάμος από μόνος του δεν επαρκεί για να εξηγήσει ποιοι άνθρωποι μετακινούνταν.

Το δεύτερο εντυπωσιακό εύρημα αφορά την ηλικία. Κανένα από τα παιδιά που εξετάστηκαν δεν αποδείχθηκε ότι ήταν μη τοπικό. Αντίθετα, οι νεαροί ενήλικες ηλικίας κάτω των 30 ετών ήταν πιθανότερο, σε σχέση με τις υπόλοιπες ηλικιακές ομάδες, να προέρχονται από διαφορετικό τόπο.

Οι συγγραφείς ερμηνεύουν το εύρημα αυτό ως ένδειξη ότι η κινητικότητα και η μετανάστευση αφορούσαν σε μεγάλο βαθμό νεαρά άτομα που μετακινούνταν μόνα τους, και όχι ολόκληρες οικογένειες που εγκαθίσταντο σε έναν νέο τόπο.

Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Εάν η μετακίνηση αφορούσε ολόκληρες οικογένειες, θα αναμένονταν παιδιά με διαφορετικό ισοτοπικό «αποτύπωμα» από τον τόπο ταφής τους να εντοπίζονται στους ίδιους τάφους με τους ενήλικες. Η απουσία τους παραπέμπει σε έναν διαφορετικό τύπο μετακίνησης: ένα άτομο εγκατέλειπε τον τόπο όπου είχε μεγαλώσει ως νεαρός ενήλικας και εντασσόταν σε μια κοινότητα που δεν ήταν η δική του.

Πλούσιοι και φτωχοί μετακινούνταν εξίσου

Ο πλούτος δεν φαίνεται να αποτελούσε καθοριστικό παράγοντα. Οι ερευνητές εντόπισαν μη τοπικά άτομα σε κάθε τύπο ταφής, από απλούς τάφους έως πλούσια κτερισμένες ταφές.

«Είναι ενδιαφέρον ότι μη τοπικά άτομα εντοπίστηκαν σε διαφορετικές ταφικές πρακτικές, από λιτούς έως πλούσια διακοσμημένους τάφους, γεγονός που δείχνει ότι οι άνθρωποι μετακινούνταν ανεξάρτητα από τον πλούτο ή την κοινωνική τους θέση», σημειώνει η Sabatini.

Άλλες μελέτες που χρησιμοποίησαν την ίδια κατηγορία μεθόδων έχουν καταγράψει πολύ διαφορετικά ποσοστά σε άλλες περιοχές της Ευρώπης.

Το 2023, ο Łukasz Pospieszny και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν στο PLOS One ισοτοπική ανάλυση στροντίου και οξυγόνου από δύο νεκροταφεία της Εποχής του Χαλκού στην κεντρική και βόρεια Πολωνία, τα οποία χρονολογούνται μεταξύ του 16ου και του 13ου αιώνα π.Χ. Από τα 34 άτομα που εξετάστηκαν, μόνο μία ενήλικη γυναίκα, στο Gustorzyn, προσδιορίστηκε ως μη τοπική, περίπου 3%. Οι ερευνητές συνέδεσαν το αποτέλεσμα αυτό με περιορισμένη κινητικότητα.

Οι διαφορές ως προς την περιοχή, τον πολιτισμό και τη μεθοδολογία καθιστούν αδύνατη την άμεση σύγκριση του συγκεκριμένου ποσοστού με εκείνο της Ελλάδας. Ωστόσο, αποτελεί μια χρήσιμη υπενθύμιση ότι το 5–10% αποτελεί ένα στιγμιότυπο συγκεκριμένων τόπων και συγκεκριμένης χρονικής περιόδου.

Το μεγάλο ερώτημα παραμένει: γιατί έφευγαν;

Το δυσκολότερο ερώτημα παραμένει αναπάντητο: γιατί;

Σύμφωνα με το πληροφοριακό υλικό του Πανεπιστημίου, η μελέτη εντοπίζει το φαινόμενο, το ποσοτικοποιεί και προσδιορίζει την ηλικιακή ομάδα στην οποία αυτό εμφανίζεται εντονότερα. Δεν μπορεί, όμως, να δείξει τι ώθησε αυτούς τους νεαρούς ανθρώπους να εγκαταλείψουν τον τόπο όπου μεγάλωσαν, ούτε αν ο προορισμός τους αποτελούσε, σε κάθε περίπτωση, προσωπική τους επιλογή.

Παραμένει επίσης ασαφές με ποιον τρόπο εντάχθηκαν στις κοινότητες υποδοχής, πέρα από το γεγονός ότι τελικά ενταφιάστηκαν σε αυτές και συνοδεύονταν από κάθε είδους κτερίσματα.

Το γεγονός ότι άνδρες και γυναίκες εμφανίζονται σε συγκρίσιμους αριθμούς, αλλά και ότι μη τοπικά άτομα εντοπίζονται τόσο σε ταπεινές όσο και σε πλούσιες ταφές, υποδηλώνει ένα ευρύ φάσμα πιθανών κινήτρων.

Ποια ήταν αυτά τα κίνητρα και πόσο σημαντικό ήταν το καθένα είναι ένα ερώτημα στο οποίο οι ισοτοπικές αναλύσεις από μόνες τους δεν μπορούν να δώσουν απάντηση.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Frank AB, Moutafi I, Sabatini S, Frei R, Voutsaki S, Orgeolet R, et al. (2026) Exploring mobility in Bronze Age Greece: A Sr isotope perspective. PLoS One 21(9): e0357576. doi.org/10.1371/journal.pone.0357576 

Πηγή: LBV Magazine