Βασίλειος Λαμπρινουδάκης: Ασκληπιείο της Επιδαύρου, το μεγαλύτερο και πιο σεβαστό θεραπευτήριο της αρχαιότητας

Βασίλειος Λαμπρινουδάκης, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας πανεπιστημίου Αθηνών, επικεφαλής αρχαιολογικών ερευνών στο Ασκληπιείο Επιδαύρου Απ...

Βασίλειος Λαμπρινουδάκης, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας πανεπιστημίου Αθηνών, επικεφαλής αρχαιολογικών ερευνών στο Ασκληπιείο Επιδαύρου

Από το 1974 ως σήμερα. Μια ολόκληρη ζωή αφοσιωμένος στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου, πέρα από την άλλη σπουδαία ανασκαφική και διδακτική του δραστηριότητα, ο καθηγητής Βασίλειος Λαμπρινουδάκης έχει αποκαλύψει όλα τα «μυστικά» που κρύβονται στο μεγαλύτερο και πιο σεβαστό θεραπευτήριο της αρχαιότητας.

«Κέντρο φροντίδας της υγείας», όπως το αποκαλεί ο ίδιος, γιατί «ο θεός Ασκληπιός δεν βοηθούσε μόνο στην αντιμετώπιση της ασθένειας, αλλά και στην έξοδο από δύσκολες καταστάσεις στη ζωή και στην αποκατάσταση της ψυχικής υγείας των ικετών του». Ο μοναδικός τόπος άλλωστε, όπου αυτή η φροντίδα του θεού ιατρού διήρκεσε, χωρίς διακοπή από τις αρχές της 2ης π.Χ. χιλιετίας μέχρι και το τέλος της αρχαιότητας, ενώ το κύρος του είχε εξαπλωθεί παράλληλα, σε θυγατρικά ιερά σε όλη τη Μεσόγειο, καθώς περισσότερα από διακόσια θεωρούνταν ως ιδρύματά του.

Το Ασκληπιείο Επιδαύρου

Στον αργολικό κάμπο, εκεί όπου σήμερα το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου είναι εκείνο που συγκεντρώνει περισσότερο το ενδιαφέρον του ελληνικού και διεθνούς κοινού, το Ασκληπιείο ωστόσο, που ήταν το κύριο ιερό μιας μικρής παραθαλάσσιας πόλης, υπήρξε η αφετηρία για να αρχίσουν όλα. Ώσπου σήμερα τα μνημεία του να αποτελούν πέραν των άλλων, εξαιρετική μαρτυρία για την άσκηση της Ιατρικής στην αρχαιότητα.

Όπως αυτά που έχει φέρει στο φως ο διαπρεπής αρχαιολόγος, ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών πλέον, και δάσκαλος μιας μεγάλης γενιάς ελλήνων επιστημόνων, στα πενήντα χρόνια που ανασκάπτει, αναστηλώνει και μελετά την Επίδαυρο, μια πορεία που τελευταία ειδικά, επιφύλαξε εκπλήξεις και αναπάντεχα ευρήματα.

Η παρουσίασή τους χθες το βράδυ σε εκδήλωση του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, το οποίο έχει αναλάβει από το 2015 τη συστηματική έρευνα στο Ασκληπιείο και την πόλη. έδωσε με σαφήνεια όλο το εύρος του σπουδαίου έργου που έχει υλοποιηθεί στο Ασκληπιείο, χάρις και στους μεγάλους χορηγούς που πρόσφεραν όλα αυτά τα χρόνια την αρωγή τους για την εκπλήρωση του απαιτητικού επιστημονικού προγράμματος.

Ο Βασίλειος Λαμπρινουδάκης στην ανασκαφή του τεμένους του Ασκληπιού στην πόλη της Επιδαύρου, το 2012

Η Θόλος και οι χθόνιες λατρείες

«Τα αποτελέσματα των εργασιών μας από το 2015 και εξής στο Ασκληπιείο, που χρηματοδοτήθηκαν επί ένδεκα χρόνια με δωρεές του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, υπήρξαν απροσδοκήτως σημαντικά», όπως ανέφερε ο κ. Λαμπρινουδάκης στην ομιλία του «Η Επίδαυρος ως κέντρο υγείας και το ερευνητικό έργο του Πανεπιστημίου στην περιοχή».

Εκπληκτικό εύρημα υπήρξε στο χώρο της Θόλου, του κυκλικού οικοδομήματος του 4ου π.Χ. αιώνα με το λαβυρινθώδες υπόγειο, το οποίο στέγαζε τη λατρεία του χθόνιου Ασκληπιού: «Εδώ αποκαλύφθηκε ένα μοναδικό ως προς τον αρχιτεκτονικό του τύπο, ένα οικοδόμημα του τέλους του 7ου π.Χ. αιώνα, το οποίο υπήρξε ο πρόδρομος της Θόλου, και ως τέτοιο ανεβάζει τις αρχές της λατρείας στο Ασκληπιείο, από την ως τώρα ισχύουσα σχετικά χρονολογία των μέσων του 6ου π.Χ. αιώνα, κατά 60 περίπου έτη».

Η Θόλος του ιερού του Ασκληπιού

Από το περίτεχνο αυτό κτήριο διατηρήθηκαν τόσα στοιχεία, ώστε να επιτρέπουν την ασφαλή γραφική του αποκατάσταση. Και όπως επεξήγησε ο ίδιος: Διέθετε ισόγειο με περιστύλιο και υπόγειο λαξευμένο στον παρθένο, μαλακό βράχο του εδάφους, ενώ τον βράχο στις πλευρές της υπόγειας αίθουσας συγκρατούσαν ισχυροί λίθινοι τοίχοι, επενδεδυμένοι με παχύ κονίαμα επιχρισμένο με βαθυκόκκινο χρώμα. Το δάπεδο της αίθουσας ήταν ψηφιδωτό από μικρά ποταμίσια βότσαλα – μεταξύ των ελαχίστων δειγμάτων πρώιμων ψηφιδωτών στον ελλαδικό χώρο-, και στη νοτιοδυτική του γωνία διέθετε λεκάνη συλλογής υγρών, που θεωρείται ότι παράγονταν από κάποια τελετουργία στο υπόγειο. Όσον αφορά εξάλλου, το ισόγειο ήταν προσανατολισμένο στα δυτικά, αντίθετα προς τους αρχαίους ναούς που συνήθως είχαν ανατολικό προσανατολισμό.

«Το υπόγειο και αυτός ο προσανατολισμός δείχνουν ότι το οικοδόμημα εξυπηρετούσε χθόνια λατρεία, η οποία σχετιζόταν με τη δύση, με το σκότος, με τον Κάτω Κόσμο. Η θύρα εισόδου μάλιστα, βρισκόταν έκκεντρα στη νοτιοδυτική του γωνία, όπου υπήρχε κλίμακα καθόδου στο υπόγειο, ώστε ισόγειο και υπόγειο να βρίσκονται σε άμεση επαφή. Το μοναδικό αυτό κτήριο μαρτυρεί ότι η πρώιμη υπόσταση του Ασκληπιού, ήταν αυτή ενός χθονίου πνεύματος που ενσάρκωνε τις αναγεννητικές δυνάμεις της γης», όπως επισήμανε ο κ. Λαμπρινουδάκης.

Γραφική αποκατάσταση του κτηρίου της Αρχαϊκής εποχής που υπήρξε πρόδρομος της Θόλου

Το κτήριο με τα αγάλματα

Ο μνημειώδης βωμός του ναού του Ασκληπιού – δεκαπέντε μέτρα μήκος είχε η τράπεζά του – στον οποίο προσφέρονταν αιματηρές θυσίες, ερευνήθηκε επίσης από τον ανασκαφέα, όπως και ο βωμός των χθονίων προσφορών στον θεό, για την ανάδειξη του οποίου όπως και του αρχαϊκού κτηρίου εκπονούνται μελέτες με δωρεές της Hellenic Healthcare Group. Αλλά και η ιερά πλατεία στο κέντρο του ιερού, όπου κατέληγε η μεγάλη πομπή των Ασκληπιείων για την προσφορά της θυσίας στο θεό, απαλλάχθηκε από τα εκατοντάδες αρχιτεκτονικά μέλη και αφιερώματα τα οποία ήταν σωρευμένα εκεί και ανέκτησε την κατά προορισμό όψη της.

Τα μέλη καταγράφηκαν, τεκμηριώθηκαν και μεταφέρθηκαν συντεταγμένα σε ελεύθερο αθέατο χώρο εντός του ιερού, ενώ ανάλογη απομάκρυνση διασπάρτων μελών και απόθεσή τους στις πλευρές του μνημείου έγινε και στο κτήριο των Προπυλαίων του ιερού, εργασία που αποτελεί το πρώτο στάδιο μελέτης μερικής αναστήλωσής τους.

Ένα ελληνιστικό κτήριο του 3ου π.Χ. αιώνα, άγνωστης χρήσης, με ισχυρά θεμέλια από ασβεστολίθους ήρθε επίσης στο φως, κατά μήκος της οδού που από τα Προπύλαια οδηγεί στο ναό του Ασκληπιού. Το κτήριο βρίσκεται στο συγκρότημα βορειοανατολικά της ιωνικής στοάς του Εγκοιμητηρίου, μια περιοχή που είχε ανασκαφεί αρχικά από τον Βαλέριο Στάη και τον Παναγή Καββαδία το 1886, όταν ονομάσθηκε συμβατικά «Κτήριο Κ».

Αγάλματα θεών – Ασκληπιός, Υγεία, Αθηνά, Αφροδίτη- της Ρωμαϊκής εποχής που αποκαλύφθηκαν στο ιερό του Ασκληπιού στην Επίδαυρο

Πλήθος επιγραφών, τέσσερα μεγάλα αγάλματα θεών και περί τα 30 μικρότερα αναθήματα που χρονολογούνται από τον 4ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον πρώιμο 4ο αιώνα μ.Χ. ανακαλύφθηκαν τότε. Ενώ η έρευνα στη σύγχρονη εποχή από την Επιτροπή Συντήρησης Μνημείων Επιδαύρου στο νοτιότερο τμήμα του «Κτηρίου Κ» είχε σημαντικά αποτελέσματα όσον αφορά την αρχή της λατρείας τον 7ο αιώνα π.Χ. και τη χρήση του χώρου μέχρι και τον ύστερο 4ο αιώνα π.Χ.

Όπως είπε ο καθηγητής «Κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο δημιουργήθηκε στο χώρο ένα ευρύτερο, πολυσύνθετο οικοδομικό συγκρότημα, που πρέπει να συνδέεται με τον συγκλητικό Αντωνίνο από τη Μικρά Ασία, ο οποίος μετά τα μέσα του 2ου μ.Χ. αιώνα χρηματοδότησε ένα ευρύ οικοδομικό πρόγραμμα στο ιερό, σύμφωνα και με τον περιηγητή Παυσανία.

Ο κεντρικός χώρος του αποτελούνταν από ένα αίθριο με δωρικό περιστύλιο και χαλικόστρωτο δάπεδο, ενώ παρά ο γεγονός ότι γενικά η περιοχή αυτή σώζεται σε κακή κατάσταση τα στοιχεία παραπέμπουν σε κτήρια που έχουν συνδεθεί με τη λατρεία των Αιγυπτίων θεών, και που επίσης συνδέονται με τον συγκλητικό Αντωνίνο».

Οικοδόμημα κρήνης με δεξαμενή και χώρο υδροληψίας στο τέμενος του Ασκληπιού στην αρχαία πόλη της Επιδαύρου

Το ιερό στη Ρωμαϊκή εποχή

Μία «Κρύπτη» εξάλλου, αποκαλύφθηκε βορειότερα, μάλλον του 3ου αιώνα μ.Χ., με μία τριμερή κατασκευή στην δυτική πλευρά της, φτιαγμένη από μέλη σε δεύτερη χρήση. Η ιδιαίτερη διαμόρφωση του τοίχου μάλιστα, πίσω από αυτήν επέτρεπε στον ήλιο να εισέρχεται σ΄αυτήν το μεσημέρι. Στο εσωτερικό της βρέθηκε μπηγμένο στο φυσικό έδαφος το κατώτερο τμήμα τεσσάρων υστερορωμαϊκών αμφορέων, ενώ στην κατασκευή είχε ενσωματωθεί και μία κόγχη, η οποία ωστόσο είχε υποστεί στο παρελθόν αρχαιοκαπηλία.

«Οι διαμορφώσεις αυτές βεβαιώνουν ότι η λατρεία στο Ασκληπιείο είχε αποκτήσει κατά τους προχωρημένους αυτοκρατορικούς χρόνους έναν περισσότερο μυστηριακό χαρακτήρα», όπως ανέφερε ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Η ανεύρεση πάντως αγαλμάτων και αγαλματίων δείχνει ότι στην ύστερη Αρχαιότητα, τον 5ο ίσως αιώνα, όταν σημειωτέον κτίζεται η μεγάλη παλαιοχριστιανική Βασιλική κοντά στα Προπύλαια, οι διοικούντες κατά κάποιον τρόπο το ιερό συνδέονταν ακόμη με την αρχαία θρησκεία, και θέλησαν προφανώς να προστατέψουν τις εικόνες των θεών συγκεντρώνοντάς τις όλες μαζί στο «Κτήριο Κ».

Αγάλματα που βρέθηκαν έξω από την κρήνη του τεμένους του Ασκληπιού

Το άγνωστο τέμενος του Ασκληπιού

Τον 2ο μ.Χ. αιώνα ο περιηγητής Παυσανίας φθάνει στην αρχαία πόλη της Επιδαύρου στην οποία ανήκε και από την οποία διοικείτο το Ασκληπιείο και ως πρώτο αξιοθέατο μνημείο αναφέρει το τέμενος του Ασκληπιού. Ως το 2015 όμως, που η Επιτροπή Συντήρησης Μνημείων Επιδαύρου του υπουργείου Πολιτισμού υπό τον κ. Λαμπρινουδάκη ξεκίνησε την ανασκαφή, απλώς αγνοείτο. Το μεγάλο οικοδόμημα κρήνης με δεξαμενή και χώρο υδροληψίας με ιωνική πρόσοψη ανακαλύφθηκε εν τέλει, πλησίον του θεάτρου της πόλης -είχε εντοπισθεί από το 1972 από την αρχαιολόγο Ευαγγελία Δεϊλάκη- και όπως έδειξε η έρευνα ανήκε σε ένα ευρύτερο συγκρότημα.

«Η λατρεία πρέπει να ξεκίνησε στο χώρο πολύ νωρίς, αφού τα ευρήματα στην επίχωση ξεκινούν από τους προϊστορικούς χρόνους», όπως είπε ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Από τον 4ο π.Χ. αιώνα πάντως, έχουμε ένα οργανωμένο ιερό, με έναν υπαίθριο περίβολο για την άσκηση της λατρείας και την κρήνη, αφού το νερό αποτελούσε βασικό στοιχείο στη λατρεία του Ασκληπιού. Μαζί εντοπίσθηκε και ένα πηγάδι, το οποίο είχε ανοιχθεί συμβολικά στη μέση περίπου του ιερού περιβόλου και συνδέθηκε με τη δεξαμενή με μια κτιστή υπόγεια σήραγγα για να την αγιάζει με το νερό του».

Στην εποχή όμως που ο Παυσανίας επισκέφθηκε την πόλη, το ιερό αυτό φρέαρ είχε επιχωσθεί και τη δεξαμενή τροφοδοτούσε ένα υδραγωγείο. Σύμφωνα με τον καθηγητή εξάλλου, αυτή η διαμόρφωση του τεμένους θα πρέπει να συνδέεται με την επίσκεψη του ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού στην Επίδαυρο.

Γυναικείο άγαλμα που βρέθηκε στον περίβολο του τεμένους του Ασκληπιού

Η Ηπιόνη, θεά της Φύσης

Το συγκρότημα αποτελούσαν τότε, ο ιερός υπαίθριος περίβολος, η κρήνη, μια στοά στα δυτικά μπροστά τους και στα βόρεια ένα επιβλητικό νυμφαίο. Στο βαθμιδωτό αναλημματικό τοίχο του περιβόλου ήταν στημένα αναθήματα, ενώ αγάλματα που βρέθηκαν διάσπαρτα στην επίχωση έξω από την κρήνη προέρχονται πιθανότατα από το Νυμφαίο.

Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα όμως κατά τον ίδιο είναι τα μικρά δισκάρια με οπές για ανάρτηση με ανάγλυφη προτομή γυναικείας μητρικής θεότητας, καθώς και τεμάχια μεγάλων πήλινων ειδωλίων με το ίδιο θέμα από τον Περίβολο, τα οποία δείχνουν ότι και σε αυτό το τέμενος, όπως και στο ιερό του Απόλλωνος Μαλεάτα, η λατρεία ξεκίνησε με βάση την αναγεννητική θεά της Φύσης.

«Αυτή η θεά, στην Επιδαύρια θεολογία έλαβε το όνομα της γυναίκας του Ασκληπιού, της Ηπιόνης, της Φύσης δηλαδή, που γιατρεύει με τα ήπια φάρμακά της», σημείωσε ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Ο Παυσανίας είδε στο τέμενος τα αγάλματα του Ασκληπιού και της Ηπιόνης ἐν ὑπαίθρῳ, μέσα δηλαδή στον υπαίθριο ιερό περίβολο, φτιαγμένα, όπως λέει, από παριανό μάρμαρο. Ένα άγαλμα γυναίκας, ντυμένης με μακρύ χιτώνα και ιμάτιο, καλής ποιότητας, και ελαφρά υπερφυσικού μεγέθους, που βρέθηκε μάλιστα μέσα στον περίβολο κάνει ελκυστική μια πιθανή ερμηνεία του με την Ηπιόνη που είχε δει ο Παυσανίας».

Η βασική ιδέα για το νέο Μουσείο Επιδαύρου

Το νέο μουσείο

Βασικό ζητούμενο όμως πλέον, η στέγαση και ανάδειξη όλων αυτών των ευρημάτων, κάτι που δεν παρέλειψε να επισημάνει ο καθηγητής, καθώς το υπάρχον Μουσείο Επιδαύρου, πρωτοποριακό πριν από εκατό χρόνια όταν δημιουργήθηκε, σήμερα αδυνατεί να αντεπεξέλθει στις σύγχρονες απαιτήσεις. Η απόφαση για ένα νέο μουσείο είναι ειλημμένη πάντως, όπως και η χωροθέτησή του στα νότια του πάρκινγκ του Ασκληπιείου.

Σύμφωνα με τα σχέδια θα είναι ένα κτήριο ημιβυθισμένο στο έδαφος με χαμηλούς περιμετρικούς τοίχους που θα φέρουν γυάλινο περίβλημα υψηλότερα, και ελαφρό στέγαστρο, ώστε αφ΄ενός να δίνεται η αίσθηση ότι η έκθεση αποτελεί ένα στεγασμένο ανασκαφικό σκάμμα, και αφ΄ετέρου να υπάρχει άμεση οπτική επαφή από αυτήν με τα μνημεία του ιερού. Όσο για την έκθεση θα αναπτύσσεται σε τρία επίπεδα, ένα χαμηλότερο και ένα υψηλότερο με ένα ενδιάμεσο σύστημα ραμπών κυκλοφορίας, ενώ στο υπόγειο θα υπάρχουν οι αποθήκες και αίθουσα εκδηλώσεων.

Ο Βασίλειος Λαμπρινουδάκης το 2010 στην ανασκαφή του Ασκληπιείου στην Επίδαυρο

«Η πανεπιστημιακή μας ομάδα έχει αναλάβει τη σύνταξη της μουσειολογικής μελέτης και η αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία Ασκληπιάδης, μέσω της οποίας χειριζόμαστε όλες τις δωρεές για το έργο μας στην Επίδαυρο, έχει επιφορτισθεί με την παραγωγή των μελετών κατασκευής του Νέου Μουσείου», όπως είπε ο κ. Λαμπρινουδάκης αναφέροντας και τους χορηγούς της όλης προσπάθειας: Το Ίδρυμα Αθανασίου και Μαρίνας Μαρτίνου ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ, το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου, το Ίδρυμα Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου και το Ίδρυμα Ιωάννη Λάτση.

Η πολύτιμη η συμβολή όλων των χορηγών άλλωστε επιβραβεύθηκε με τιμητική πλακέτα η οποία τους απονεμήθηκε από τον Πρύτανη του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, καθηγητή Γεράσιμο Σιάσο.

«Η ολοκλήρωση και αυτού του έργου θα δικαιώσει τις προσπάθειες όλων μας για την ανάδειξη ενός από τους πιο πολύτιμους θησαυρούς που έχουμε στην Ελλάδα και λέγεται Επίδαυρος», κατέληξε ο κ. Λαμπρινουδάκης.

Πηγή: MonoNews