Ρώμη: Οι μοναχές έκρυψαν για 300 χρόνια τις γυμνές τοιχογραφίες της Villa Silvestri Rivaldi

Η Αίθουσα των Θεοτήτων στη Villa Silvestri Rivaldi της Ρώμης, η οποία αποκαθίσταται από το Istituto Centrale per il Restauro, προκειμένου να...

Η Αίθουσα των Θεοτήτων στη Villa Silvestri Rivaldi της Ρώμης, η οποία αποκαθίσταται από το Istituto Centrale per il Restauro, προκειμένου να αποκαλυφθεί μια σειρά περίτεχνων τοιχογραφιών. [© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

Κρυμμένες επί 300 χρόνια, οι τοιχογραφίες στη Villa Silvestri Rivaldi φιλοτεχνήθηκαν από ορισμένους από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της εποχής.

Στη Via dei Fori Imperiali της Ρώμης, τον κεντρικό δρόμο που οδηγεί στο Κολοσσαίο, ένα κτίριο που μοιάζει εγκαταλελειμμένο και είναι εν μέρει καλυμμένο με σκαλωσιές περνά σχεδόν απαρατήρητο από τους τουρίστες που διασχίζουν την περιοχή μέσα στο κατακαλόκαιρο. Κανένα στοιχείο, ωστόσο, δεν μαρτυρά ότι στο εσωτερικό του βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες ιστορικές ανακαλύψεις στην Ιταλία των τελευταίων δεκαετιών: ένα σύνολο εξαιρετικής ποιότητας τοιχογραφιών του 16ου αιώνα, έργα ορισμένων από τους κορυφαίους καλλιτέχνες της εποχής, οι οποίες καλύφθηκαν με επίχρισμα από μοναχές που τις θεώρησαν προσβλητικές τον 17ο αιώνα.

Το κτίριο, η Villa Silvestri Rivaldi, ήταν μία από τις σημαντικότερες κατοικίες της Ρώμης κατά τον 16ο αιώνα. Σήμερα, το ευρύχωρο εσωτερικό της έπαυλης είναι γεμάτο εξέδρες εργασίας και προβολείς, ενώ μία ομάδα ερευνητών εργάζεται εντατικά. Πολλοί από τους τοίχους των δωματίων εξακολουθούν να καλύπτονται από απλό καφέ επίχρισμα, όμως εδώ κι εκεί διακρίνεται ένα χέρι, μία πανοπλία ή μία καταιγιστική σειρά από μικρές φτερωτές μορφές, τα λεγόμενα putti.

Η είσοδος της Villa Silvestri Rivaldi στη Via del Colosseo 61.
[© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

Σε άλλα σημεία, ολόκληρες σκηνές έχουν ήδη αποκαλυφθεί: σκηνές μάχης με στρατιώτες σε έφοδο, μία σειρά θεών σε όρθια στάση, καθώς και σύμβολα του ζωδιακού κύκλου. Η στάση της μορφής του Δία παραπέμπει στη στάση του Χριστού στην «Έσχατη Κρίση» του παρεκκλησίου της Σιξτίνας, που φιλοτεχνήθηκε από τον Μιχαήλ Άγγελο υπό την προστασία του πάπα Παύλου Γ΄. Δεξί χέρι του πάπα ήταν ο πλούσιος ιεράρχης Eurialo Silvestri, ο οποίος οικοδόμησε τη συγκεκριμένη έπαυλη.

Η αποκάλυψη των τοιχογραφιών

Η Paola Mezzadri, συντηρήτρια και υπεύθυνη αποκατάστασης στο Istituto Centrale per il Restauro και μία από τις επικεφαλής της έρευνας, δείχνει ένα μικρό τμήμα τοίχου όπου, μεταξύ 2002 και 2006, έγιναν οι πρώτες προσπάθειες αφαίρεσης των αλλεπάλληλων στρώσεων χρώματος που είχαν καλύψει την επιφάνεια επί αιώνες.

«Ήμασταν βέβαιοι ότι υπήρχε εκεί μία τοιχογραφία και κάναμε μία δοκιμαστική επέμβαση καθαρισμού», λέει. «Και έγινε σαφές ότι υπήρχαν πολλά ακόμη που έπρεπε να αποκαλυφθούν. Εκείνη την εποχή, όμως, το κτίριο ανήκε σε θρησκευτικό τάγμα και δεν υπήρχαν οι οικονομικοί πόροι για την αποκατάστασή του».

Η Αίθουσα των Αυτοκρατόρων στη Villa Silvestri Rivaldi της Ρώμης.
[© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

Ο Silvestri οικοδόμησε την έπαυλη στα μέσα του 16ου αιώνα, ελπίζοντας ότι ένα μεγαλοπρεπές κτίριο θα ενίσχυε την προσπάθειά του να γίνει καρδινάλιος. Η επιδίωξή του απέτυχε, όμως η έπαυλη πέρασε στη συνέχεια στην κατοχή πολλών ακόμη επιφανών προσώπων, μεταξύ των οποίων και ο μελλοντικός πάπας Λέων ΙΑ΄. Οι νέοι ιδιοκτήτες συνέχισαν να εμπλουτίζουν το συγκρότημα, ενώ η θέση του, με θέα τόσο προς το Κολοσσαίο όσο και προς τη Ρωμαϊκή Αγορά, ενθάρρυνε την παραγγελία έργων με αναφορές στην αρχαία ρωμαϊκή μυθολογία.

Οι κήποι της αποτελούσαν ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της έπαυλης. Περιλάμβαναν ένα περίτεχνο νυμφαίο με 12 μικρά αναβλύζοντα σιντριβάνια, κόγχες διακοσμημένες με ψηφιδωτά από κοχύλια και στολισμένες με αγάλματα, καθώς και ευωδιαστές πορτοκαλιές.

Στο εσωτερικό της έπαυλης, εραλδικά σύμβολα και οικόσημα πάνω από τις θύρες και στις οροφές απέδιδαν τιμή στους επιφανείς ιδιοκτήτες της, μεταξύ των οποίων μέλη των οικογενειών Medici και Colonna.

Φοιτητής εργάζεται με λέιζερ στις τοιχογραφίες της Αίθουσας των Αυτοκρατόρων.
[© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

Τα «προσβλητικά» γυμνά

Από το 1660, ωστόσο, το κτίριο πέρασε στην ιδιοκτησία ενός θρησκευτικού ιδρύματος, του Conservatory of the Mendicant Spinsters, το οποίο λειτουργούσε εκεί σχολείο θηλέων και ορφανοτροφείο. Το όνομα Rivaldi συνδέθηκε με την έπαυλη λόγω μιας κληροδοσίας του μονσινιόρ Ascanio Rivaldi προς τις μοναχές.

Οι μοναχές ενοχλήθηκαν από τους τοίχους που ήταν καλυμμένοι με γυμνές μορφές από τη μη χριστιανική μυθολογία και για τον λόγο αυτό οι τοιχογραφίες καλύφθηκαν με νέο επίχρισμα.

Το θρησκευτικό ίδρυμα διατήρησε την ιδιοκτησία της έπαυλης για 300 χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το κτίριο φιλοξένησε για ένα διάστημα ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια υφαντουργίας της Ρώμης. Μετά την αποχώρηση των μοναχών, περίπου το 1970, μετατράπηκε σε κέντρο κοινοτικών καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων και πολιτικού ακτιβισμού. Για ένα διάστημα χρησιμοποιήθηκε ακόμη και ως κατάληψη.

Η φατνωματική οροφή και ο ζωγραφικός διάκοσμος της Αίθουσας των Θεοτήτων, ενός από τα σημαντικότερα σύνολα που αποκαθίστανται σήμερα στη Villa Silvestri Rivaldi. [© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

Παράλληλα με τις τοιχογραφίες του 16ου αιώνα, η ερευνητική ομάδα έχει αποκαλύψει και γκράφιτι του 20ού αιώνα.

Το 2024, η Περιφέρεια του Λατίου απέκτησε το ακίνητο έναντι 25 εκατομμυρίων ευρώ. Φέτος ξεκίνησαν ουσιαστικά οι εργασίες αποκατάστασης.

Θεοί, θεές και η υπογραφή του Prospero Fontana

Ορισμένες από τις πιο εντυπωσιακές ανακαλύψεις πραγματοποιούνται στην Αίθουσα των Θεοτήτων, σύμφωνα με τον ιστορικό τέχνης Gianni Pittiglio του Istituto Centrale per il Restauro.

Δείχνει τις τοιχογραφίες θεών στους τοίχους: πρόκειται για μνημειακές μορφές, ημίγυμνες, μέσα σε μία εντυπωσιακή χρωματική σύνθεση από πορτοκαλί, κίτρινες και πράσινες αποχρώσεις. Οι μορφές φορούν κυματιστά ενδύματα και ορισμένες κρατούν πανοπλίες και όπλα.

Άποψη της Αίθουσας των Θεοτήτων, όπου μυθολογικές μορφές και πολυπρόσωπες σκηνές καλύπτουν τους τοίχους κάτω από τη διακοσμημένη οροφή. [© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

«Η εργασία στη Βρετανική Βιβλιοθήκη του Λονδίνου μάς βοήθησε να ταυτοποιήσουμε τον πιθανό καλλιτέχνη ως τον Prospero Fontana — βρήκαμε εκεί σχέδια που συνδέονται με αυτές τις τοιχογραφίες», εξηγεί ο Pittiglio.

«Ωστόσο, πριν από τον Fontana, οι τοιχογραφίες πιθανότατα δημιουργήθηκαν υπό τη διεύθυνση του Perino del Vaga (1501–1547), μαθητή του Ghirlandaio, έργα του οποίου βρίσκονται επίσης στις αίθουσες του Castel Sant’Angelo».

Η Αίθουσα των Αυτοκρατόρων

Οι εργασίες αποκατάστασης συνεχίζονται στην παρακείμενη Αίθουσα των Αυτοκρατόρων, όπου έχουν αποκαλυφθεί σκηνές μάχης με πεζούς στρατιώτες, ιππείς και ακόμη και ένα λιοντάρι, καθώς και πορτρέτα αυτοκρατόρων, μεταξύ των οποίων ο Τίτος και ο Αδριανός.

«Εξακολουθούμε να μαθαίνουμε πράγματα για την Αίθουσα των Αυτοκρατόρων. Έρχομαι εδώ κάθε λίγες ημέρες και πάντα υπάρχουν νέα πράγματα που βλέπουμε και ανακαλύπτουμε. Είναι το πιο συναρπαστικό έργο στο οποίο έχω εργαστεί τα τελευταία 25 χρόνια», λέει ο Pittiglio.

Εργασία συντήρησης στις τοιχογραφίες της Villa Silvestri Rivaldi. Για την αφαίρεση των μεταγενέστερων στρωμάτων χρησιμοποιούνται, μεταξύ άλλων, τεχνικές καθαρισμού με λέιζερ. 
[© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

Ένας ακόμη χώρος, η Αίθουσα του Έρωτα και της Ψυχής, δεν έχει ακόμη ερευνηθεί συστηματικά.

Η πρόοδος των εργασιών θα είναι αργή, εν μέρει λόγω της χρηματοδότησης. Προς το παρόν δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί πότε θα ολοκληρωθεί η πλήρης αποκατάσταση της έπαυλης, πώς θα διαμορφωθεί τελικά ή ποια θα είναι η μελλοντική χρήση της, σημειώνει η Mezzadri.

Η συμμετοχή της τοπικής κοινότητας αποτελεί επίσης μέρος του εγχειρήματος, τονίζει. Η ερευνητική ομάδα συνεργάζεται με κατοίκους της περιοχής που θυμούνται το κτίριο από τα μέσα του 20ού αιώνα.

[© Istituto Centrale per il Restauro – Ministero della Cultura]

«Εργαζόμαστε επίσης όσο το δυνατόν περισσότερο χωρίς χημικά, χρησιμοποιώντας “πράσινες”, υδατικές τεχνικές για τον καθαρισμό των επιζωγραφίσεων, καθώς και λέιζερ», εξηγεί.

«Όμως μία ημέρα αυτό θα είναι και πάλι ένα από τα σημαντικότερα μέρη που μπορεί να επισκεφθεί κανείς στη Ρώμη. Αντίστοιχο με τη Villa Borghese ή το Castel Sant’Angelo. Είναι ένα αξιοσημείωτο έργο στο οποίο έχουμε την τύχη να συμμετέχουμε».

Πηγή: The Art Newspaper