Νοέμβριος 1934: Οταν ο Μέγας Αλέξανδρος επέστρεψε ως φάντασμα

Μοιάζει απίστευτο, αλλά στις αρχές Νοεμβρίου του 1934, ο Μέγας Αλέξανδρος ξαναγύρισε στη Μακεδονία. Αυτή τη φορά όχι με στρατό, ούτε πάνω σε...

Μοιάζει απίστευτο, αλλά στις αρχές Νοεμβρίου του 1934, ο Μέγας Αλέξανδρος ξαναγύρισε στη Μακεδονία. Αυτή τη φορά όχι με στρατό, ούτε πάνω σε άρμα, ούτε μέσα από κάποια νέα αρχαιολογική ανακάλυψη.

Γύρισε νύχτα, κρατώντας έναν αναμμένο δαυλό, και, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που δημοσίευσε αρχικά η εφημερίδα «Μακεδονία» και αργότερα άλλες εφημερίδες, περιφερόταν ανάμεσα στα ερείπια της κοινότητας  Ορυζαρίου (νυν Ρύζια Κιλκίς),  στη δυτική όχθη του ποταμού Αξιού. Η είδηση ήταν από εκείνες που δύσκολα αφήνουν αδιάφορο έναν αναγνώστη: «Το φάντασμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Ο Μακεδόνας βασιλιάς, ύστερα από είκοσι τρεις αιώνες, δεν ανήκε πλέον μόνο στην Ιστορία. Είχε επιστρέψει νύχτα στο βασίλειό του, με περικεφαλαία, ανθρώπινη μορφή και έναν τεράστιο δαυλό στο χέρι. Χωρίς αυτόν βέβαια, η υπόθεση θα ήταν απλώς η αφήγηση ενός παράξενου φωτεινού φαινομένου, αλλά εκείνος της έδωσε πρόσωπο, ιστορία και τίτλο. Η αλληλουχία των δημοσιευμάτων αποκαλύπτει και κάτι ακόμη: πώς ένα φως που οι κάτοικοι έλεγαν ότι έβλεπαν τη νύχτα μετατράπηκε σταδιακά σε φάντασμα και, από τη στιγμή που μπήκε στις σελίδες των εφημερίδων, άρχισε να αποκτά ολοένα περισσότερες λεπτομέρειες. Αρχικά υπήρχε ένα φαινόμενο, ύστερα ήρθε η ερμηνεία του και, πολύ γρήγορα, η ερμηνεία άρχισε να προηγείται του ίδιου του φαινομένου.

Σκιτσογραφική αναπαράσταση του «φαντάσματος» του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όπως παρουσιάστηκε στα δημοσιεύματα της εποχής.

Από το φως στον Αλέξανδρο

Τις πρώτες ημέρες εκείνου του Νοεμβρίου, η εφημερίδα «Μακεδονία» παρουσίασε τα παράξενα περιστατικά που  αναστάτωναν την περιοχή της παλιάς Παιονίας. Στο Ορυζάριο, κοντά στα ερείπια, οι κάτοικοι υποστήριζαν ότι κάθε νύχτα εμφανιζόταν ένα μεγάλο φως: άλλοτε σαν φωτιά, άλλοτε σαν δαυλός και άλλοτε σαν φωτεινός κύκλος. Κινούταν πάνω από τον τόπο, πλησίαζε, απομακρυνόταν, έσβηνε και ξαναφαινόταν. Η λαϊκή ερμηνεία δεν άργησε να δώσει απάντηση στο μυστήριο: ήταν ο Μέγας Αλέξανδρος. Η εφημερίδα άφηνε αρχικά ανοιχτές διάφορες εκδοχές – φυσικό φαινόμενο, φάρσα, αυταπάτη ή κάτι που δεν μπορούσε εύκολα να εξηγηθεί. Είχε όμως ήδη βρει τον τίτλο που μπορούσε να αιχμαλωτίσει τον αναγνώστη: ο νεκρός Μακεδόνας βασιλιάς επέστρεφε από τον τάφο του. Έτσι,  ο τίτλος αυτός έμελλε να γίνει ο άξονας ολόκληρης της ιστορίας.

Η εφημερίδα έστειλε άμεσα στην περιοχή δημοσιογράφο για να συγκεντρώσει μαρτυρίες, από ανθρώπους της τοπικής κοινωνίας και των αρχών. Όμως κανένας δεν περιέγραφε το φαινόμενο με τον ίδιο τρόπο. Άλλος έβλεπε φωτεινό κύκλο, άλλος δαυλό, άλλος ανθρώπινη μορφή. Το φαινόμενο άλλοτε ανέβαινε και κατέβαινε, άλλοτε έσβηνε και ξαναφωτιζόταν, ενώ σε ορισμένες περιγραφές διαλυόταν σε μικρότερα φωτεινά σημεία, σαν σπίθες. Η μαρτυρία του Πασχάλη Δέλκου έλεγε ότι πριν από τα χαράματα, ενώ βρισκόταν στο χωράφι του για όργωμα, είδε ένα στρογγυλό φως με πολλές ακτίνες. Αρχικά νόμισε πως ήταν κάποιος τσοπάνης που είχε ανάψει φωτιά. Ύστερα το είδε να κινείται προς το μέρος του και, σε απόσταση περίπου πενήντα μέτρων, διέκρινε «κάτι σαν μορφή ανθρώπου». Από τον φόβο του γύρισε στο χωριό. Η λεπτομέρεια έχει σημασία. Ο μάρτυρας ξεκινά από ένα φως που θεωρεί πιθανότατα φωτιά. Η ανθρώπινη μορφή εμφανίζεται αργότερα, μέσα στο σκοτάδι και την ένταση της στιγμής. Ο αναγνώστης, όμως, γνωρίζει ήδη ότι η εφημερίδα μιλά για τον Αλέξανδρο. Η μορφή έχει αποκτήσει ιστορικό όνομα πριν ακόμη αποκτήσει σαφή περίγραμμα.

Ο αναμμένος δαυλός γίνεται το σταθερό γνώρισμα του «φαντάσματος» του Μεγάλου Αλεξάνδρου στα δημοσιεύματα της εποχής.

Άλλη μαρτυρία πήγαινε ακόμη μακρύτερα: πάνω από το φωτεινό σημείο διακρινόταν, όπως υποστηριζόταν, κάτι σαν περικεφαλαία αρχαίου Μακεδόνα πολεμιστή και από κάτω ξανθά μαλλιά. Το φάντασμα αποκτούσε έτσι πρόσωπο. Δεν ήταν πια μια απροσδιόριστη λάμψη, αλλά μια μορφή με περικεφαλαία, μαλλιά, ανθρώπινο περίγραμμα και, λίγο αργότερα, τον δαυλό που θα γινόταν το σταθερότερο σύμβολο της υπόθεσης. Ο αγροφύλακας Δημήτριος Κολιοζής υποστήριζε ότι το είχε δει πολλές νύχτες, για διάστημα από μισή έως μία ώρα. Οι βοσκοί, έλεγε, το είχαν παρατηρήσει πρώτοι και τα πρόβατα είχαν τρομάξει όταν πλησίασε.

Άλλος αυτόπτης μάρτυρας περιέγραφε το φαινόμενο να εμφανίζεται κοντά σε μια συκιά, να κινείται πάνω και κάτω, να μικραίνει σε πολλά φωτάκια και κατόπιν να γίνεται πάλι μεγάλο, διανύοντας εκατοντάδες μέτρα πριν κατευθυνθεί προς τους τάφους των τσιγγάνων και επιστρέψει στα ερείπια. Οι κάτοικοι επέμεναν ότι αυτό που βλέπουν δεν μπορούσε να είναι κοινή φωτιά: «Η φωτιά δεν περπατεί, δεν ανεβαίνει, δεν πηγαίνει στον αέρα». Έτσι, οι μαρτυρίες άρχισαν να συμπληρώνουν η μία την άλλη. Οι κάτοικοι συζητούσαν, οι ιστορίες περνούσαν από στόμα σε στόμα, περίεργοι από τα γύρω μέρη έφθαναν για να δουν και η εφημερίδα δημοσίευε κάθε νέα λεπτομέρεια. Το παράξενο φαινόμενο δεν ήταν πλέον κάτι που απλώς συνέβαινε τη νύχτα. Είχε γίνει γεγονός που αναμενόταν από τη μία ημέρα στην άλλη.

Ο αυτόπτης μάρτυρας δημοσιογράφος

Λίγες ημέρες αργότερα ο ρεπόρτερ που κάλυπτε το θέμα, αναφέρει πως είδε και ο ίδιος μαζί με τον πρόεδρο της κοινότητας το φαινόμενο, και προχωρά στην περιγραφή του. Αρχικά εμφανίστηκε ένα δυνατό φως, που έμοιαζε με φωτιά, φανάρι ή ηλεκτρικό λαμπτήρα. Εξαφανίστηκε και ξαναφάνηκε σαν φωτεινό άστρο· γύρω του παρουσιάστηκαν μικρότερα σημεία, σαν «βροχή αστεριών». Κατόπιν πήρε περίπου το μέγεθος πεπονιού, απέκτησε χρωματισμούς σαν φωτοβολίδα και άρχισε να ανεβαίνει αργά, ακολουθώντας διαφορετικές κατευθύνσεις. Το φωτεινό σώμα εξαφανιζόταν και επανεμφανιζόταν, άφηνε μια φωτεινή ουρά και επέστρεφε στη μορφή του δαυλού. Ο δημοσιογράφος και οι συνοδοί του επιχείρησαν να πλησιάσουν, ενώ αργότερα, σύμφωνα με την ίδια ανταπόκριση, το είδαν και ένας δικηγόρος και ο οδηγός της δημοσιογραφικής αποστολής.

Ο ανταποκριτής της εφημερίδας σε νυχτερινή λήψη στα ερείπια, από τα οποία βγαίνει το φάντασμα», σύμφωνα με τη λεζάντα της εποχής. (Η φωτογραφία προέρχεται από δημοσιεύματα και φωτογραφικά αρχεία της εποχής. Έχει υποστεί ψηφιακή αποκατάσταση, χρωματική επεξεργασία και βελτίωση της ευκρίνειάς της με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς αλλοίωση του ιστορικού περιεχομένου).

Οι τίτλοι των επόμενων ημερών αποκαλύπτουν την ταχύτητα με την οποία το περιστατικό είχε μεταμορφωθεί σε θρύλο. Δεν μιλούσαν πλέον απλώς για παράξενα φαινόμενα, αλλά για «τον τεράστιον δαυλὸν του Μ. Αλεξάνδρου», που «φωτίζει κάθε νύκτα τα ερείπια του Ὀριζάτσι», ή απλά «Το φάντασμα του Μ. Αλεξάνδρου». Η εφημερίδα δεν περίμενε πλέον να αποδειχθεί η ταυτότητα του φαινομένου για να το συνδέσει με τον Μακεδόνα βασιλιά. Η σύνδεση είχε γίνει μέρος της ίδιας της είδησης. Το ερώτημα πλέον δεν ήταν όσα  έβλεπαν οι άνθρωποι τη νύχτα, αλλά τι έκανε ο Αλέξανδρος εκεί.

Ο Τανάγρας και η πόρτα του υπερφυσικού

Η εφημερίδα, αποζητώντας μια επιστημονική εξήγηση, στρέφεται προς τον Άγγελο Τανάγρα, «πατέρα» της ελληνικής παραψυχολογίας και  πρόεδρο της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών, ο οποίος καλείται να κατανοήσει το φαινόμενο. Ο Τανάγρας, έχοντας πιο πρακτικές αναζητήσεις, δεν ξεκινά από το φάντασμα, αλλά προτείνει μια φυσική εξήγηση. Μήπως υπάρχουν έλη στην περιοχή; Μήπως σε αυτά πνίγονται ζώα, τα πτώματα των οποίων σαπίζουν και παράγουν φωσφορούχα αέρια; Μήπως πρόκειται για εκείνες τις «ψυχρές φλόγες» που συνδέονταν στη λαϊκή φαντασία με τα νεκροταφεία; Η «Μακεδονία» απορρίπτει, πάντως, αυτή την εκδοχή, υποστηρίζοντας ότι η περιοχή ερευνήθηκε «σπιθαμή προς σπιθαμή» χωρίς να εντοπιστούν έλη.  Τα αποξηραντικά έργα, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, είχαν αλλάξει το τοπίο και εξαλείψει τις σχετικές εστίες. Εν συνεχεία ο Τανάγρας εξετάζει το ενδεχόμενο μιας «ψυχοπαθολογικής ψευδαισθήσεως», δηλαδή ενός φαινομένου ομαδικής υποβολής. Μάλιστα, διατυπώνει την υπόθεση ότι ίσως υπήρχε στο χωριό κάποιο πρόσωπο με ιδιαίτερη «ψυχοδυναμικότητα», ικανό να μεταδίδει στους άλλους την εντύπωση ενός φωτεινού φαινομένου.

Ο Άγγελος Τανάγρας, πρόεδρος της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών, καλείται να δώσει εξήγηση για τα παράξενα φωτεινά φαινόμενα.

Η εφημερίδα δεν εγκαταλείπει τον Αλέξανδρο,  μεταφέρει το μυστήριο από τον κόσμο των νεκρών στον κόσμο της ψυχής. Η ίδια η πίστη μπορεί τώρα να αποτελεί μέρος της εξήγησης: όχι μόνο να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ερμηνεύουν αυτό που βλέπουν, αλλά, σύμφωνα με την τολμηρή εκδοχή που αποδιδόταν στον Τανάγρα, να συνδέεται ακόμη και με την εμφάνιση παραγωγή του ίδιου του φαινομένου. Ουσιαστικά η εφημερίδα έδινε στο άγνωστο όνομα,  πρόσωπο και ιστορικό παρελθόν. Ταυτόχρονα, ο ειδικός που καλούνταν να το εξηγήσει έθετε το ενδεχόμενο η ανθρώπινη ψυχή και η ομαδική υποβολή να παίζουν ρόλο. Το ίδιο δημοσιογραφικό αφήγημα μπορούσε έτσι να κινείται ταυτόχρονα ανάμεσα στο φυσικό, το ψυχολογικό και το υπερφυσικό. Μέσα σε λίγες ημέρες, λοιπόν, το αρχικό ερώτημα —τι είναι αυτό που βλέπουν οι κάτοικοι τη νύχτα;— έδωσε τη θέση του σε ένα πολύ μεγαλύτερο: αν πρόκειται πράγματι για φάντασμα, ποιος είναι ο νεκρός που επιστρέφει; Και, ακόμη περισσότερο, μπορεί ένας νεκρός να επικοινωνήσει με τους ζωντανούς;

Οι μαρτυρίες των κατοίκων αποτέλεσαν τον βασικό κορμό των δημοσιευμάτων για το παράξενο νυχτερινό φαινόμενο.

Από τον Αλέξανδρο στο υπερπέραν

Η μετάβαση αυτή αποτυπώνεται καθαρά στα  δημοσιεύματα των επόμενων ημερών. Η εφημερίδα  περνά στα «φαντάσματα επιστημονικώς αποδεκτά» και στην ψυχοδυναμική, ενώ δύο ημέρες αργότερα ο δαυλός του Αλεξάνδρου εμφανίζεται κάτω από έναν τίτλο που μεταφέρει την υπόθεση οριστικά από την παρατήρηση στη μεταφυσική: «Είναι η ψυχή του που έρχεται να φέρει μήνυμα στους ζώντας». Το ερώτημα πλέον δεν ήταν αν κάποιος είχε δει κάτι παράξενο στα ερείπια ή αν ο Τανάγρας μπορούσε να βρει μια εξήγηση. Ήταν αν η ψυχή ενός ανθρώπου που είχε πεθάνει περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια πριν μπορούσε να επιστρέψει στον κόσμο των ζωντανών.

Από εκεί και πέρα, η υπόθεση του Ορυζαρίου γίνεται αφετηρία για μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τις ψυχές των νεκρών. Η εφημερίδα αναφέρεται σε «άλλας εκδηλώσεις νεκρών», σε μηνύματα από τον άλλο κόσμο και στη θεωρία του Μέτερλινκ για τη ζωή πέρα από τον τάφο. Η ιστορία του Αλεξάνδρου έχει πλέον ξεφύγει από τα ερείπια όπου ξεκίνησε και χρησιμοποιείται για να ανοίξει η συζήτηση για το αν ο θάνατος είναι πράγματι το τέλος της επικοινωνίας. Κάπως έτσι, χωρίς να μετακινηθεί ούτε πέτρα από τα επίμαχα ερείπια, ο Μακεδόνας βασιλέας μετακίνησε ολόκληρη την αφήγηση της εφημερίδας: από το ρεπορτάζ για ένα παράξενο νυχτερινό φαινόμενο στην ψυχολογία, από εκεί στην παραψυχολογία και τελικά στο υπερπέραν.

Οι μαρτυρίες των κατοίκων αποτέλεσαν τον βασικό κορμό των δημοσιευμάτων για το παράξενο νυχτερινό φαινόμενο.

Η αρχική απορία δεν είχε λυθεί· είχε απλώς αντικατασταθεί από ένα ελκυστικότερο μυστήριο. Η εφημερίδα  δεν χρειάστηκε να αποδείξει ότι το φως ήταν ο Αλέξανδρος. Της αρκούσε να κρατά ανοιχτό το ενδεχόμενο και να το τροφοδοτεί καθημερινά με νέες μαρτυρίες, νέους τίτλους και νέες ερμηνείες. Μέσα σε λίγες ημέρες, το άγνωστο είχε αποκτήσει όνομα, καταγωγή και ιστορία. Το μόνο που απέμενε ήταν να βρεθεί η επιστήμη που θα εξηγούσε πώς ένας νεκρός βασιλιάς μπορούσε να ανάβει κάθε βράδυ τον δαυλό του.

Πηγή: Κ. Μπορδόκας, Ελεύθερος Τύπος