Περού: Κρανίο βρέφους με κυκλωπία αποκαλύφθηκε κοντά στις Γραμμές της Νάσκα

Μετωπιαία όψη του κρανίου. [Credit: E. Tomasto-Cagigao et al. 2026]. Το DNA ενός κοριτσιού που ενταφιάστηκε πριν από περίπου 1.600 χρόνια στ...

Μετωπιαία όψη του κρανίου. [Credit: E. Tomasto-Cagigao et al. 2026].

Το DNA ενός κοριτσιού που ενταφιάστηκε πριν από περίπου 1.600 χρόνια στο νότιο Περού επιβεβαιώνει ότι γεννήθηκε με κυκλωπία, μια εξαιρετικά σπάνια δυσπλασία κατά την οποία υπάρχει ένας και μοναδικός οφθαλμικός κόγχος στο κέντρο του προσώπου. Η αιτία ήταν η ύπαρξη ενός επιπλέον αντιγράφου του χρωμοσώματος 13, ενώ η ταφική πρακτική που ακολουθήθηκε δεν παρουσιάζει διαφορές σε σχέση με εκείνη άλλων παιδιών της Νάσκα.

Δύο βρέφη μοιράζονταν την ίδια κεραμική τεφροδόχο, τοποθετημένα το ένα πάνω από το άλλο. Το κάτω βρέφος είχε έναν μοναδικό κεντρικό οφθαλμικό κόγχο αντί για δύο και στερούνταν ρινικών οστών. Τα δύο παιδιά ενταφιάστηκαν πριν από περίπου 1.600 χρόνια στη θέση Jauranga, στην κοιλάδα Palpa, στο νότιο Περού, σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων από την περιοχή όπου χαράχθηκαν οι περίφημες Γραμμές της Νάσκα.

Τώρα, η ανάλυση του DNA αποκαλύπτει γιατί το ένα από τα δύο βρέφη παρουσίαζε αυτή τη μορφολογία. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στις 9 Νοεμβρίου 2026 στο επιστημονικό περιοδικό PNAS.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από περουβιανή, γερμανική και αμερικανική επιστημονική ομάδα, στην οποία συμμετέχουν η αρχαιολόγος Elsa Tomasto-Cagigao, από το Ποντιφικό Καθολικό Πανεπιστήμιο του Περού, και ο Lars Fehren-Schmitz, ειδικός στην ανάλυση αρχαίου DNA στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στη Σάντα Κρουζ.

Οι συγγραφείς συνδυάζουν τρεις κατηγορίες τεκμηρίων: τον σκελετό, το γενετικό υλικό και το ταφικό πλαίσιο. Χρησιμοποιούν αυτόν τον συνδυασμό για να διαχωρίσουν όσα μπορούν να γίνουν γνωστά, την κατάσταση του παιδιού, από όσα δεν μπορούν να προσδιοριστούν: πώς βίωσε η οικογένειά του αυτή την κατάσταση και τι είδους φροντίδα έλαβε.

Ένα νεκροταφείο της Νάσκα στην κοιλάδα Palpa

Ο πολιτισμός της Νάσκα άκμασε στη νότια ακτή του Περού από περίπου δύο αιώνες πριν από τη χριστιανική εποχή έως τον 6ο ή 7ο αιώνα μ.Χ. Είναι γνωστός για τα τεράστια γεωγλυφικά που χαράχθηκαν στην επιφάνεια της ερήμου.

Η Palpa, περίπου 40 χιλιόμετρα βόρεια της σύγχρονης πόλης Νάσκα, αποτελεί μία από τις καλύτερα μελετημένες περιοχές. Ένα περουβιανογερμανικό ερευνητικό πρόγραμμα, υπό τη διεύθυνση του Markus Reindel από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο και του Johny Isla, εργάζεται στην περιοχή από το 1997 και έχει καταγράψει περισσότερους από 650 οικισμούς στις κοιλάδες της.

Η Jauranga κατοικήθηκε αρχικά κατά την περίοδο του πολιτισμού Paracas, ο οποίος προηγήθηκε του πολιτισμού της Νάσκα. Αργότερα, στα ανώτερα στρώματα της θέσης, οι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν 31 τάφους από τη φάση που αποκαλούν Μέση Νάσκα (Nazca Medium), η οποία χρονολογείται μεταξύ 325 και 440 μ.Χ. Στην Ευρώπη, αυτή ήταν η εποχή της Συνόδου της Νίκαιας και του Κωνσταντίνου, ενώ η περίοδος φτάνει έως λίγο μετά την είσοδο των Σουήβων, των Βανδάλων και των Αλανών στην Ιβηρική Χερσόνησο.

Ο τάφος αριθμός 25 περιείχε τους πλήρεις σκελετούς δύο βρεφών μέσα σε ένα κεραμικό αγγείο, χωρίς να έχουν καταγραφεί άλλα κτερίσματα. Ο ενταφιασμός σε τεφροδόχους ήταν συνηθισμένος: σύμφωνα με τη μελέτη, αντιστοιχεί περίπου στο ένα τέταρτο των καταγεγραμμένων τάφων της Νάσκα στην Palpa και εφαρμοζόταν κυρίως για παιδιά ηλικίας κάτω των έξι ετών.

Φωτογραφικές όψεις επιλεγμένων κρανιακών και μετακρανιακών σκελετικών στοιχείων, στις οποίες παρουσιάζονται τα μορφολογικά χαρακτηριστικά που παρατηρήθηκαν στο άτομο JA13A: 1) συναρθρωμένο κρανίο, μετωπιαία όψη, 2) εσωτερική όψη της βάσης του κρανίου, 3) σφηνοειδές οστό, οπίσθια όψη, 4) άνω γνάθος, υπερώια όψη, 5) κάτω γνάθος, άνω όψη, 6) ωμοπλάτες, οπίσθια όψη, όπου διακρίνεται εντομή κάτω από την άκανθα, στο έσω χείλος. Τα κρανιακά οστά στις εικόνες 1 έως 3 συναρθρώθηκαν προσωρινά με αφαιρούμενη συγκολλητική ουσία για τις ανάγκες της παρουσίασης. [Creditή: E. Tomasto-Cagigao et al. 2026].

Τι είναι η κυκλωπία και γιατί σχεδόν κανείς δεν επιβιώνει από αυτήν

Η κυκλωπία αποτελεί τη σοβαρότερη μορφή μιας διαταραχής της ανάπτυξης του εγκεφάλου που ονομάζεται ολοπροσεγκεφαλία (holoprosencephaly). Περίπου κατά την τέταρτη ή πέμπτη εβδομάδα της κύησης, ο πρόσθιος εγκέφαλος του εμβρύου θα έπρεπε να διαχωριστεί σε δύο ημισφαίρια. Στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, αυτός ο διαχωρισμός δεν πραγματοποιείται.

Η πάθηση είναι εξαιρετικά σπάνια. Η μελέτη εκτιμά ότι εμφανίζεται σε περίπου μία ανά 100.000 γεννήσεις και επισημαίνει ότι σχεδόν πάντοτε είναι θανατηφόρα πριν από τη γέννηση ή λίγο μετά από αυτήν.

Το κρανίο του βρέφους από τη Jauranga, το οποίο οι ερευνητές ονομάζουν JA13A, συμφωνεί με τις σύγχρονες κλινικές περιγραφές. Ήταν μικρό, με περίμετρο 18 εκατοστών —περίπου 17,5 εκατοστά ή λίγο περισσότερο από το μισό της συνήθους περιμέτρου ενός τελειόμηνου νεογνού. Διέθετε έναν μοναδικό κεντρικό οφθαλμικό κόγχο, δεν είχε ρινικά οστά και στερούνταν των εσωτερικών διαχωριστικών τοιχωμάτων μεταξύ των οφθαλμικών κόγχων. Η άνω γνάθος ήταν αδιαίρετη.

Η βάση του κρανίου παρουσίαζε ένα μοναδικό άνοιγμα για το οπτικό νεύρο. Παρατηρήθηκαν επίσης υψηλό και οξύληκτο κρανίο, δύο ατελείς σπόνδυλοι και στένωση της αριστερής κλείδας.

Καθώς διατηρούνται μόνο τα οστά, ο σκελετός τεκμηριώνει την ύπαρξη ενός μοναδικού κεντρικού οφθαλμικού κόγχου, αλλά δεν μπορεί να αποκαλύψει τι περιείχε ούτε πώς ήταν οι μαλακοί ιστοί του προσώπου.

Ο μύθος του Πολύφημου, του γιγάντιου βοσκού στην Οδύσσεια, τον οποίο τυφλώνει ο Οδυσσέας, χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες ως δημοφιλής αναφορά για αυτή τη δυσπλασία. Ορισμένοι έχουν προτείνει ότι τέτοιες περιπτώσεις ενδέχεται να συνέβαλαν στη δημιουργία του μύθου των Κυκλώπων.

Πρόκειται για μία υπόθεση μεταξύ άλλων, συμπεριλαμβανομένης εκείνης που διατύπωσε το 1914 ο παλαιοντολόγος Othenio Abel. Ο ίδιος πρότεινε ότι απολιθωμένα κρανία νάνων ελεφάντων από νησιά της Μεσογείου, με το μεγάλο κεντρικό ρινικό άνοιγμά τους, ενδέχεται να είχαν εκληφθεί ως κρανία μονόφθαλμων γιγάντων.

Το χρωμόσωμα που δεν έπρεπε να υπάρχει

Για να εντοπίσουν την προέλευση του προβλήματος, οι συγγραφείς της μελέτης ανέλυσαν την αλληλουχία του DNA που εξήχθη από ένα οστό της κνήμης. Τα ανθρώπινα κύτταρα διαθέτουν φυσιολογικά δύο αντίγραφα καθενός από τους 23 τύπους χρωμοσωμάτων, δηλαδή των δομών που περιέχουν το γενετικό υλικό.

Στην τρισωμία 13, η οποία είναι επίσης γνωστή ως σύνδρομο Patau, υπάρχουν τρία αντίγραφα του χρωμοσώματος 13. Πρόκειται για μία από τις κύριες χρωμοσωμικές αιτίες σοβαρής ολοπροσεγκεφαλίας και, σύμφωνα με τους συγγραφείς, ευθύνεται για το 17% έως 39% των περιπτώσεων.

Η ανάλυση του ατόμου JA13A έδειξε περίσσεια αναγνωσμάτων DNA από το χρωμόσωμα 13, με τη χρήση τριών ανεξάρτητων στατιστικών μεθόδων και δύο τύπων γενετικών δεδομένων, σε σύγκριση με 250 αρχαία γονιδιώματα από τη Νότια Αμερική. Η εκτίμηση του αριθμού των αντιγράφων ήταν ελαφρώς μεγαλύτερη από τρία, ενώ ένα στατιστικό μοντέλο υποστήριξε σαφώς την ύπαρξη τρισωμίας.

Όταν οι ερευνητές εξέτασαν όλα τα χρωμοσώματα, το χρωμόσωμα 13 ήταν το μοναδικό που εμφάνισε ένδειξη συμβατή με την ύπαρξη επιπλέον αντιγράφου. Το DNA έδειξε επίσης ότι το βρέφος ήταν κορίτσι.

Μια σύντομη ζωή, η διάρκεια της οποίας παραμένει άγνωστη

Τα δόντια του ατόμου JA13A υποδεικνύουν ηλικία μεταξύ δύο και τεσσάρων μηνών εκτός της μήτρας. Αντίθετα, τα μακρά οστά έχουν μέγεθος αντίστοιχο με εκείνο ενός εμβρύου που πλησιάζει στην τελειόμηνη κύηση.

Αυτή η απόκλιση θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι το κορίτσι επέζησε για κάποιο χρονικό διάστημα μετά τη γέννησή του, κάτι ασυνήθιστο στην περίπτωση της κυκλωπίας. Ωστόσο, οι συγγραφείς διατυπώνουν αυτή την πιθανότητα με επιφύλαξη: η τρισωμία 13 και η σοβαρή ολοπροσεγκεφαλία μπορούν να επηρεάσουν τον φυσιολογικό ρυθμό ανάπτυξης των δοντιών και των οστών, επομένως καμία από τις δύο μετρήσεις δεν παρέχει αξιόπιστη εκτίμηση της ηλικίας. Η επιβίωση μετά τη γέννηση είναι πιθανή, καταλήγουν, αλλά δεν μπορεί να τεκμηριωθεί.

Το άλλο βρέφος, το JA13B, δεν παρουσίαζε ανωμαλίες και ήταν κάπως λιγότερο ανεπτυγμένο. Και τα δύο ήταν κορίτσια, αλλά το μιτοχονδριακό DNA, το οποίο κληρονομείται αποκλειστικά από τη μητέρα, αποκαλύπτει ότι δεν είχαν την ίδια μητέρα. Ο λόγος για τον οποίο ενταφιάστηκαν μαζί παραμένει αναπάντητος. Η Tomasto-Cagigao αναφέρει ότι φαίνεται πως τοποθετήθηκαν εκεί στο πλαίσιο μίας και μοναδικής ταφικής πράξης.

Μια ταφή όπως εκείνες των άλλων παιδιών

Η κοινωνική διάσταση της ιστορίας είναι ίσως η πιο λεπτή. Οι συγγραφείς τονίζουν ότι μια σωματική διαφοροποίηση που εντοπίζεται σε έναν σκελετό δεν αποκαλύπτει από μόνη της εάν το συγκεκριμένο άτομο θεωρούνταν άτομο με αναπηρία ή εάν λάμβανε φροντίδα. Και οι δύο έννοιες εξαρτώνται από την εκάστοτε κοινωνία.

Αυτό που είναι γνωστό είναι η μεταχείριση του παιδιού μετά τον θάνατό του. Άλλες ταφές βρεφών σε τεφροδόχους στην Palpa είναι απλές και δεν περιλαμβάνουν προσφορές, ενώ η ταφή του JA13A ακολουθεί το ίδιο πρότυπο. Ο Fehren-Schmitz συνοψίζει την άποψη αυτή επισημαίνοντας ότι το κορίτσι ούτε «αποκλείστηκε» εξαιτίας της κατάστασής του ούτε αντιμετωπίστηκε ως «ξεχωριστό».

Οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι ταφικές παραδόσεις για τα βρέφη διατηρήθηκαν παρά τη μορφολογία του κοριτσιού. Αυτό, ωστόσο, δεν αποδεικνύει εάν η κατάστασή του επηρέασε την κοινωνική του ταυτότητα ή τη φροντίδα που έλαβε κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Η περίπτωση παραπέμπει σε ένα άλλο πρόσφατο εύρημα. Το 2024, μια ομάδα με επικεφαλής τον Adam Rohrlach από το Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Μαξ Πλανκ δημοσίευσε στο Nature Communications τα αποτελέσματα ελέγχου σχεδόν 10.000 αρχαίων γονιδιωμάτων. Οι ερευνητές εντόπισαν έξι περιπτώσεις συνδρόμου Down και μία περίπτωση συνδρόμου Edwards (τρισωμία 18), όλες σε βρέφη, σε αρχαιολογικές θέσεις της Ισπανίας, της Βουλγαρίας, της Φινλανδίας και της Ελλάδας. Οι συγγραφείς εκείνης της μελέτης σημείωσαν ότι δεν γνώριζαν προηγούμενη περίπτωση τρισωμίας 13 ή 18 που να είχε εντοπιστεί σε αρχαία κατάλοιπα.

Οι ίδιοι οι ερευνητές της Jauranga προειδοποιούν να μην επιχειρούνται γενικεύσεις. Στις Άνδεις υπάρχουν ιδιαίτερα ποικίλα τεκμήρια σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης της σωματικής διαφοροποίησης. Η εικονογραφία των Moche από τη βόρεια ακτή απεικονίζει άτομα με εμφανή εκ γενετής σωματικά χαρακτηριστικά σε περιβάλλοντα υψηλού κύρους. Υπάρχουν επίσης σκελετικά κατάλοιπα ατόμων με σοβαρές αναπηρίες, τα οποία επέζησαν χάρη στη φροντίδα άλλων ανθρώπων.

Πηγές των Ίνκας και της αποικιακής περιόδου, γραμμένες περίπου 1.000 χρόνια αργότερα, περιγράφουν ένα ευρύ φάσμα πρακτικών: από την ένταξη στην κοινοτική ζωή έως την ανάθεση εξειδικευμένων τελετουργικών ρόλων, αλλά και τον αποκλεισμό και τις διακρίσεις. Κανένα από αυτά τα παραδείγματα δεν αφορά την κοινωνία της Νάσκα και οι συγγραφείς επιμένουν ότι δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως άμεσα συγκριτικά παραδείγματα.

Παραμένει ένα παράδοξο. Η ανάλυση του DNA κατέστησε δυνατή την ακριβή εξήγηση μιας δυσπλασίας που γοητεύει τους ανθρώπους εδώ και αιώνες, ενώ το αρχαιολογικό πλαίσιο δείχνει ότι το κορίτσι εντάχθηκε στις συνήθεις ταφικές πρακτικές. Το πώς το αντιμετώπιζε η κοινότητά του όσο ζούσε, ποια ήταν η μητέρα του και γιατί μοιράστηκε την ίδια τεφροδόχο με ένα άλλο βρέφος από διαφορετική μητέρα: κανένα από αυτά τα ερωτήματα δεν βρίσκει απάντηση στον σκελετό και οι συγγραφείς παραδέχονται ότι πιθανότατα δεν θα τη βρει ποτέ.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

E. Tomasto-Cagigao, M. Reindel, J.I. Cuadrado, M. Lund Valle, K. Kassadjikova, K. Harkins, & L. Fehren-Schmitz, A Nasca-period perinatal burial reveals cyclopia associated with trisomy 13 in southern Peru, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 123 (46) e2625042123, doi.org/10.1073/pnas.2625042123 (2026).

Πηγή: LBV Magazine