Βίντσεντς Μπρίνκμαν: Ηταν έτσι το ανατολικό αέτωμα;

[ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ: ΕΥΤΥΧΙΑ ΛΙΑΠΗ/ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ] Υπό άλλες συνθήκες θα συζητούσαμε για την επιστημονική της αξία και για τη βαρύτητα της έρευνας πο...

[ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ: ΕΥΤΥΧΙΑ ΛΙΑΠΗ/ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ]

Υπό άλλες συνθήκες θα συζητούσαμε για την επιστημονική της αξία και για τη βαρύτητα της έρευνας που παρουσιάζει. Το προηγούμενο διάστημα, ωστόσο, η έκθεση «Athena, the Stage is Yours: The Parthenon Puzzle» («Αθηνά, η σκηνή είναι δική σου: το παζλ του Παρθενώνα»), που εγκαινιάζεται στις 18 Νοεμβρίου στο μουσείο γλυπτικής της Φρανκφούρτης Liebieghaus Skulpturensammlung, προκάλεσε αίσθηση για άλλους λόγους: το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο γνωμοδότησε αρνητικά στο αίτημα του γερμανικού ιδρύματος να δανειστεί εννέα παρθενώνεια θραύσματα από το Μουσείο Ακρόπολης (και άλλα τρία αρχαία έργα από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων) γιατί σκόπευε να τα συνεκθέσει με δύο διεκδικούμενα από την Ελλάδα θραύσματα, που του παραχωρήθηκαν από το Βρετανικό Μουσείο. Εστω κι έτσι, πάντως, η έκθεση θα πραγματοποιηθεί και όσα αντικείμενα παρουσιαστούν θα επιχειρήσουν κάτι ενδιαφέρον: να τεκμηριώσουν μια νέα ερμηνεία για το ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα.

Ο επιμελητής της έκθεσης και επικεφαλής του Τμήματος Αρχαιοτήτων του Liebieghaus, καθηγητής Βίντσεντς Μπρίνκμαν, συνοψίζει την ερμηνεία ως εξής: το ανατολικό αέτωμα αφηγείται μεν, ως γνωστόν, τη γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία, πέραν τούτου, όμως, «δεν απεικονίζεται μια συγκέντρωση των ολύμπιων θεών, όπως κυρίως πιστεύεται, αλλά η γέννηση της θεάς ως κοσμολογικό γεγονός, όπως το περιγράφει ο “Ομηρικός Υμνος εις Αθηνάν”. Υπήρχαν θύελλα, σεισμός, τσουνάμι, σκοτείνιασμα του ηλίου και άλλα φαινόμενα που συνοδεύουν μια θεογονία. Και όλες οι παρούσες μορφές αντιδρούν αναλόγως, όπως τα άλογα των Διόσκουρων που τα πιάνει πανικός και ορθώνονται στα πίσω πόδια ή όπως ο Ερμής, που χάνει τη χλαμύδα του και κρατάει το καπέλο του για να μην το πάρει ο αέρας».

Το «πρόβλημα» των εικονιζόμενων μορφών του ανατολικού αετώματος, που ήταν η κύρια είσοδος του Παρθενώνα στην αρχαιότητα, είναι παλιό. Οφείλεται, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι πολλά από τα γλυπτά της σύνθεσης χάθηκαν κατά τη διάρκεια του εκχριστιανισμού, όπως αναφέρει το δελτίο Τύπου της έκθεσης. Ορισμένα άλλα, που δεν αποδίδονται από όλους τους μελετητές στο ανατολικό αέτωμα, αποσπάστηκαν από τον Ελγιν και βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Από τη μεριά τους, οι αρχαίες πηγές –δηλαδή ο Παυσανίας– δεν βοηθούν ιδιαίτερα, καθώς αναφέρουν μόνο ότι στο κέντρο εμφανίζονταν η Αθηνά, ο Δίας και η Ηρα, καθώς και ότι οι δύο πλευρές του αετώματος περιελάμβαναν απλώς όλα τα «αναγκαία» για την απεικόνισης της θεογονίας. «Ούτε λέξη παραπάνω», σημειώνει ο Βίντσεντς Μπρίνκμαν. «Δεν μαθαίνουμε ποιοι ακριβώς ήταν παρόντες. Στη δική μας αναπαράσταση, όμως, απεικονίζουμε 25 ανθρώπινες μορφές και 14 ζώα».

Η προσπάθεια

Το εγχείρημα της ανασύστασης του αετώματος είναι επίσης παλιό. Ξεκινάει πιθανότατα από τον Αγγλο αρχιτέκτονα και αρχαιολόγο Τσαρλς Κόκερελ (1788-1863), που πραγματοποίησε «ανασκαφές» (ή απλώς λεηλασίες) στον ναό της Αφαίας Αθηνάς στην Αίγινα και στον ναό του Επικουρίου Απόλλωνος στις Βάσσες και ο οποίος επιχείρησε να αναπαραστήσει σχεδιαστικά το ανατολικό αέτωμα. «Το σχέδιό του φυλάσσεται στο Βρετανικό Μουσείο και αποτελεί προϊόν φαντασίας, καθώς βασίζεται στην εικονογραφία αρχαϊκών αγγείων, δηλαδή είναι και χρονικά λανθασμένο», λέει ο Βίντσεντς Μπρίνκμαν. Κατά τη γνώμη του, εσφαλμένη είναι και η ανασύνθεση που επιχειρεί το Βρετανικό Μουσείο με βάση τα θραύσματα που προέρχονται από τις γωνίες του ανατολικού αετώματος, «καθώς είναι τοποθετημένα τόσο κοντά, ώστε δημιουργείται η εντύπωση ότι αναπαρίσταται το αέτωμα σε ολόκληρο το μήκος του», επισημαίνει ο καθηγητής.

Υπήρξε πάντως και ένας Βρετανός αρχαιολόγος, συνεχίζει ο Μπρίνκμαν, που είχε αντιληφθεί τη σημασία των θραυσμάτων του ανατολικού αετώματος και ο οποίος συνέβαλε στην επίλυση του γρίφου. Λεγόταν Αρθουρ Χάμιλτον Σμιθ (1860-1941), ήταν επιμελητής του Βρετανικού Μουσείου και το 1910, έπειτα από μια γόνιμη συνεργασία με Ελληνες αρχαιολόγους, «είχε δημοσιεύσει όλα τα τότε γνωστά θραύσματα και είχε δημιουργήσει εκμαγεία για καθένα από αυτά», λέει ο Μπρίνκμαν. «Δηλαδή, πολλά από τα θραύσματα που βρίσκονται σήμερα στις αποθήκες του Μουσείου Ακρόπολης υπάρχουν σαν εκμαγεία στις αποθήκες του Βρετανικού Μουσείου».

Τα εκμαγεία του Σμιθ κυρίως αλλά και τα αντίγραφα γενικά, ιδίως τα ρωμαϊκά, των γλυπτών και των θραυσμάτων του Παρθενώνα που ο καθηγητής ταυτίζει με το ανατολικό αέτωμα βοήθησαν στην τεκμηρίωση της ερμηνείας του. Στα πολλά χρόνια που μελετά το αίνιγμα του ανατολικού αετώματος έχει επισκεφθεί διάφορα μουσεία της Γερμανίας, αλλά και της Ρωσίας, της Ισπανίας, της Ιταλίας και του Βατικανού, προκειμένου να ερευνήσει σχέδια, ανάγλυφα και αγάλματα που εκείνος εκτιμά ότι αντιγράφουν τα αετωματικά γλυπτά· χαρακτηριστικό, κατά τη γνώμη του, παράδειγμα είναι οι Διόσκουροι του Μόντε Καβάλλο στη Ρώμη, των οποίων τα άλογα στέκονται επίσης στα πίσω πόδια.

«Είναι φυσιολογικό οι Ρωμαίοι, που είχαν αντιγράψει τα πάντα, να έχουν αντιγράψει και τα ωραιότατα αγάλματα του ανατολικού αετώματος», υποστηρίζει ο Μπρίνκμαν. Και καθώς ζητούμενο της έκθεσης της Φρανκφούρτης ήταν να παρουσιάσει μια αναπαράσταση του αετώματος, ο καθηγητής λέει ότι εκείνος και οι συνεργάτες του πραγματοποίησαν, με τη μέθοδο της φωτογραμμετρίας, χωρική αποτύπωση των εκμαγείων που συνδέονται με και των θραυσμάτων που πιθανόν προέρχονται από το ανατολικό αέτωμα. «Θέλαμε να διαπιστώσουμε με τη βοήθεια της τεχνολογίας αν τα θραύσματα και τα εκμαγεία ταίριαζαν και χωρικά με τις διαστάσεις των αντιγράφων που εμείς συνδέουμε με το αέτωμα», λέει. «Τελικά ταίριαζαν εύκολα. Οχι σε ποσοστό 100%, κάτι τέτοιο δεν υπάρχει, αλλά είχαμε ένα άνετο αποτέλεσμα».

Στην έκθεση «Athena, the Stage is Yours: The Parthenon Puzzle», θα παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, μια αναπαράσταση του αετώματος εκτυπωμένη από 3D printer σε κλίμακα 1:7,7, δηλαδή θα έχει μήκος 4 μέτρων έναντι 30 του πραγματικού. Θα υπάρχει επίσης μια ψηφιακή αναπαράσταση του αετώματος σε πραγματικό μέγεθος, η οποία θα προβάλλεται στην πρώτη αίθουσα της έκθεσης και θα περιλαμβάνει όλες τις μορφές που ο Μπρίνκμαν εικάζει ότι εμφανίζονταν: ο Ηλιος με το τέθριππό του, ο Ηφαιστος με το τσεκούρι που άνοιξε το κεφάλι του Δία, οι Διόσκουροι με τα αναστατωμένα άλογά τους, η Ηρα με το παγώνι της, ο Δίας (σε βωμό αυτός) με τον αετό, η Αθηνά με τη γλαύκα, οι Ωρες, η Σελήνη με το δικό της άρμα… Από τα θραύσματα που ζητήθηκαν, εκείνα του Μουσείου Ακρόπολης (ένα Κέρας της Αμάλθειας, πτυχές ενός ενδύματος, τμήμα ενός ανδρικού στέρνου κ.ά.) δεν θα εκτεθούν φυσικά, καθώς το ΚΑΣ έκρινε ότι η κοινή παρουσία τους με τα διεκδικούμενα θραύσματα του Βρετανικού Μουσείου θα σήμαινε αποδοχή της λεηλασίας του Ελγιν. Τα δύο θραύσματα που δάνεισε το Βρετανικό (τμήμα από κάτω άκρα, μέρος μιας φορεσιάς), όπως και άλλα θραύσματα, από το Βατικανό, το Λούβρο κ.λπ., θα παρουσιαστούν σε προθήκες. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας δάνεισε επίσης τα σχέδια του Παρθενώνα που φιλοτέχνησε ο Ζακ Καρέ (1649-1726).

Αποψη του μουσείου γλυπτικής της Φρανκ-φούρτης Liebieghaus Skulpturensammlung. Το ΚΑΣ γνωμοδότησε αρνητικά στο αίτημα του ιδρύματος να δανειστεί εννέα παρθενώνεια θραύσματα από το Μουσείο Ακρόπολης γιατί σκόπευε να τα συνεκθέσει με δύο θραύσματα που παραχωρήθηκαν από το Βρετανικό Μουσείο. [Liebieghaus Skulpturensammlung]

Η γνωμοδότηση

Ερωτώμενος για την αρνητική γνωμοδότηση του ΚΑΣ, ο Μπρίνκμαν αναφέρει κατ’ αρχάς ότι δεν την έχει λάβει επισήμως, «αλλά ό,τι και να λέει το σεβόμαστε». Μοιάζει εξάλλου αφοσιωμένος στην προσπάθειά του να ανασυστήσει το ανατολικό αέτωμα, ένα εγχείρημα που άρχισε να τον ενδιαφέρει εν μέσω των μελετών του για τον Θησαυρό των Σιφνίων στους Δελφούς, όταν αναρωτήθηκε «πώς ακριβώς εικονογραφούσαν οι αρχαίοι Ελληνες τους θεούς και τι βοήθεια προσέφεραν στον θεατή ώστε να καταλάβει τι αφηγείται ένα αέτωμα με πολλές μορφές». Ειδικά στην «αφήγηση» του ανατολικού αετώματος, λέει ο καθηγητής, φαίνεται πώς έχει βάλει το χέρι του ο ίδιος ο Φειδίας, καθώς τα στοιχεία που δείχνουν τη βιαιότητα του κοσμολογικού γεγονότος της γέννησης της Αθηνάς –τα τρομαγμένα άλογα, τα ενδύματα που παρασύρει ο αέρας– φανερώνουν μια ιδιαίτερα λεπτή προσέγγιση.

«Δεν υποστηρίζουμε ότι φτάσαμε στο τέλος της έρευνας, αλλά σε ένα καινούργιο επίπεδο», σημειώνει ο καθηγητής, ο οποίος έχει ερευνήσει εκτενώς και την πολυχρωμία των αγαλμάτων της αρχαιότητας. Κατά τη γνώμη του, το ανατολικό αέτωμα είναι «το μεγάλο αίνιγμα της ελληνικής και της ρωμαϊκής αρχαιολογίας». Και τον ενθουσιάζει, γιατί ακόμη και από τα μικρά θραύσματα αντιλαμβάνεται «τη φοβερή ποιότητα, τη συναρπαστική τελειότητα της γλυπτικής», όπως λέει. «Καταλαβαίνει κανείς», καταλήγει ο Μπρίνκμαν, «ότι το σύνολο ήταν συναρπαστικό, σαν τίποτε άλλο στην Ευρώπη. Προσωπικά πιστεύω ότι υπερβαίνει και την Αναγέννηση, η οποία έχει κομψή τεχνοτροπία, αλλά δεν συνδέεται άμεσα με τη μυθολογία. Και η μυθολογία στην Ελλάδα ήταν κάτι σαν καθρέφτης της φιλοσοφίας της».

Πηγή: Ν. Ζώης, Καθημερινή