Οταν ο χαρτογράφος της Σελήνης έγραφε για «δαίμονες» στην Αθήνα

[Credit: DAI Athens. © N. Matsopoulos archive // N.N.] Eνα μικρό, φθαρμένο τετράδιο, χωρίς όνομα ή υπογραφή, παρέμενε επί χρόνια άλυτο μυστή...

[Credit: DAI Athens. © N. Matsopoulos archive // N.N.]

Eνα μικρό, φθαρμένο τετράδιο, χωρίς όνομα ή υπογραφή, παρέμενε επί χρόνια άλυτο μυστήριο στο αρχείο του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών. Η αποκρυπτογράφησή του αποκάλυψε την άγνωστη ιδιωτική ζωή του Ιουλίου Σμιτ, διευθυντή του Αστεροσκοπείου Αθηνών και δημιουργού ενός από τους ακριβέστερους σεληνιακούς χάρτες του 19ου αιώνα.

Στο αρχείο του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών το αποκαλούσαν, χαριτολογώντας, «UFO». Hταν ένα μικρό, φθαρμένο τετράδιο χωρίς το μπροστινό του κάλυμμα και χωρίς τις πρώτες σελίδες. Δεν έφερε όνομα, υπογραφή ή κάποια ένδειξη που να φανερώνει ποιος το είχε γράψει. Το κείμενό του ήταν γραμμένο με πολύ μικρά, βιαστικά γράμματα, σε μια παλαιά μορφή γερμανικής γραφής, δυσανάγνωστη ακόμη και για τους Γερμανούς. «Το λέγαμε μεταξύ μας “unknown flying object” (άγνωστο ιπτάμενο αντικείμενο), επειδή δεν ξέραμε τι ακριβώς ήταν», λέει στην «Καθημερινή» η δρ Καταρίνα Μπραντ, ερευνήτρια στο αρχείο του Ινστιτούτου και μέλος του χρηματοδοτούμενου από το Γερμανικό Iδρυμα Ερευνών προγράμματος ARCHAthen.

«Ως αρχαιολόγοι τότε δεν είχαμε μεγάλη εμπειρία στην ανάγνωση τέτοιων χειρογράφων. Καταλαβαίναμε ότι ο συντάκτης είχε μείνει πολλά χρόνια στην Αθήνα και ότι γνώριζε αρχαιολόγους, διπλωμάτες, ανθρώπους της βασιλικής αυλής. Κάθε όνομα που μπορούσαμε να διαβάσουμε ως αναφορά μέσα στο κείμενο ήταν κυρίως ένα ακόμη πρόσωπο που αποκλείαμε». 

Το κείμενο είναι γραμμένο με πολύ μικρά, βιαστικά γράμματα, σε μια παλαιά μορφή γερμανικής γραφής. [Credit: DAI Athens, © N.N. // P. Dimitrakopoulou]

Κατά καιρούς εξετάστηκε το ενδεχόμενο να ανήκει σε κάποιον από τους Γερμανούς αρχαιολόγους που έζησαν στην Αθήνα τον 19ο αιώνα, μέχρι και σε έναν βασιλικό κηπουρό, τον Φρίντριχ Σμιτ. Η λύση ήρθε τον Απρίλιο του 2022, όταν η κ. Μπραντ στράφηκε στο ψηφιοποιημένο αρχείο του Ερρίκου Σλήμαν, το οποίο φυλάσσεται στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών. Εκεί βρήκε επιστολές του Γερμανού Ιουλίου Σμιτ, ενός από τους σημαντικότερους αστρονόμους της εποχής του και διευθυντή του Αστεροσκοπείου Αθηνών από το 1858 έως τον θάνατό του το 1884.

«Συγκρίναμε γράμματα, λέξεις και συντομογραφίες που εμφανίζονταν τόσο στην επιστολή προς τον Σλήμαν όσο και στο ημερολόγιο», θυμάται. «Επειτα άρχισαν να ταιριάζουν και τα υπόλοιπα στοιχεία: οι ημερομηνίες, τα αστρονομικά σύμβολα, οι άνθρωποι που αναφέρονταν στο κείμενο. Η έρευνα λειτουργεί συχνά έτσι: έχεις κάποιες πληροφορίες, κάνεις τεκμηριωμένες υποθέσεις, αποκλείεις πρόσωπα και συνεχίζεις ώσπου να προκύψει η απάντηση».

Σελίδα από το ημερολόγιο του Ιουλίου Σμιτ. Οι διαφορετικές αποχρώσεις του μελανιού πιθανότατα οφείλονται στο ότι συνέχισε να γράφει χρησιμοποιώντας άλλο μελάνι. [Credit: DAI Athens, © N.N. // P. Dimitrakopoulou]

Χαρτογραφώντας τη Σελήνη

Ο Ιούλιος Σμιτ γεννήθηκε το 1825 στο Οϊτιν της σημερινής Γερμανίας. Ηταν γιος υαλοποιού. Δεν είχε πανεπιστημιακές σπουδές στην αστρονομία ή στη φυσική και ο ίδιος παραδεχόταν αργότερα ότι είχε παραμελήσει το σχολείο. Από την εφηβεία του, όμως, σύχναζε στο Αστεροσκοπείο του Αμβούργου, όπου ο αστρονόμος Καρλ Ρίμκερ τού επέτρεψε να χρησιμοποιήσει τα όργανα και του δίδαξε τις βασικές αρχές της επιστήμης. Στα είκοσί του εργαζόταν ήδη σε αστεροσκοπείο. Το 1858 ο Σίμων Σίνας τον επέλεξε για τη διεύθυνση του Αστεροσκοπείου Αθηνών. Στην ελληνική πρωτεύουσα ο Σμιτ ολοκλήρωσε το έργο που θα τον έκανε παγκοσμίως γνωστό: τη Charte der Gebirge des Mondes. Ο σεληνιακός χάρτης, ο οποίος εκδόθηκε το 1878 σε 25 φύλλα, αποτύπωνε περίπου 33.000 κρατήρες και άλλα μορφολογικά χαρακτηριστικά.

«Σκέφτομαι συχνά αυτόν τον άνθρωπο να περνά μήνες με το τηλεσκόπιό του, σε μια πόλη που δεν είχε ακόμη ηλεκτρισμό, κοιτάζοντας τη Σελήνη και σχεδιάζοντας αυτόν τον τεράστιο χάρτη», λέει η κ. Μπραντ. Στο προσωπικό του ημερολόγιο, ωστόσο, δεν υπάρχει καμία θριαμβευτική αναφορά στην ολοκλήρωση του έργου. Στις 23 Ιουνίου 1875, όταν παρέδωσε τα πρωτότυπα για να σταλούν στη Γερμανία, σημείωσε μόνο: «Παράδοση των πρωτοτύπων στον Φον Ντέρενταλ και στον δρα Ομπεργκ». Το ίδιο ίσχυε και για σημαντικά αστρονομικά γεγονότα. Οταν ανακάλυψε ένα άστρο στον αστερισμό του Κύκνου έγραψε εξίσου λιτά: «Βρήκα νέο αστέρα».

Ο χάρτης της Σελήνης του Ιουλίου Σμιτ, ο οποίος εκδόθηκε το 1878 σε 25 φύλλα και αποτύπωνε περίπου 33.000 κρατήρες και άλλα μορφολογικά χαρακτηριστικά. [Credit: J. F. Julius Schmidt, Charte der Gebirge des Mondes, 1878 / Library of Congress – Public Domain]

Τον Ιανουάριο του 1874 ο βασιλιάς Γεώργιος, η βασίλισσα Ολγα και ο πρίγκιπας Γουλιέλμος πήγαν πεζή στην κατοικία του για να θαυμάσουν από κοντά τον σεληνιακό χάρτη. Εμειναν περίπου μιάμιση ώρα και η συζήτηση άλλαζε θέμα, όπως έγραψε στο ημερολόγιο του, με «αξιοσημείωτη ταχύτητα». Σε ένα μεταγενέστερο δείπνο η βασίλισσα Ολγα φόρεσε στο στήθος ένα μεγάλο διαμαντένιο αστέρι, ως αναφορά στον νέο αστέρα που είχε ανακαλύψει στον Κύκνο. Εκείνος δεν το παρατήρησε καν και, όπως αναφέρει στο ημερολόγιό του, το έμαθε πολύ αργότερα από την κυρία επί των τιμών της.

Ενα ανήσυχο μυαλό

Στην πραγματικότητα το ενδιαφέρον του Σμιτ δεν περιοριζόταν στον ουρανό. Μελετούσε σεισμούς, ηφαίστεια, μετεωρολογικά φαινόμενα, φυτά και ζώα και διατηρούσε ένα δίκτυο αλληλογραφίας με ανθρώπους που τον ενημέρωναν για φυσικά φαινόμενα σε ολόκληρη την Ελλάδα. «Μου δίνει την εντύπωση ενός ανθρώπου πολύ ανοιχτού, ο οποίος προσπαθούσε να καταλάβει με την επιστημονική έννοια όσα συνέβαιναν γύρω του», λέει η κ. Μπραντ. «Ηταν ένα εξαιρετικά ανήσυχο μυαλό. Δεν τον ενδιέφερε μόνο η Σελήνη, αλλά το πώς λειτουργεί συνολικά η φύση. Επίσης, τον γοήτευε πολύ η έννοια του μεταφυσικού».

Οταν άρχισε η ηφαιστειακή έξαρση στη Σαντορίνη το 1866, ο Σμιτ συμμετείχε σε αποστολή της ελληνικής κυβέρνησης. Εκεί, παραλίγο να σκοτωθεί: το ηφαίστειο ενεργοποιήθηκε απότομα, τα ρούχα του πήραν φωτιά και χρειάστηκε να απομακρυνθεί βιαστικά, ενώ ζημιές υπέστη και το πλοίο του. Την ίδια χρονιά βρισκόταν στην κρεβατοκάμαρά του, όταν θεώρησε ότι άκουσε βήματα στη σάλα. Δεν ήταν μόνος: δίπλα του ήταν η γάτα του, «η οποία άρχισε να αφουγκράζεται», όπως φρόντισε να σημειώσει στο ημερολόγιό του.

Το Αστεροσκοπείο Αθηνών το 1898. Ο Σμιτ διετέλεσε διευθυντής του από το 1858 έως τον θάνατό του το 1884. [© DAI Athens // Photographer unknown]

Ο Σμιτ άλλωστε κατέγραφε τέτοια περιστατικά με τη σχολαστικότητα του επιστήμονα, ενώ συχνά αναφερόταν σε έναν «δαίμονα», τον οποίο αντιμετώπιζε σαν ανεπιθύμητο συγκάτοικο. Στις 2 Ιανουαρίου 1865 σημείωσε ότι «ήρθε μόνο μία φορά στη σάλα», όπου συνήθιζε να διαβάζει, και προκάλεσε δύο δυνατούς κρότους πίσω από την πολυθρόνα του. Τρεις ημέρες αργότερα έγραψε ότι «ο δαίμονας έλειψε εντελώς», για να επιστρέψει το επόμενο βράδυ «με νέες επινοήσεις ήχων». Αλλοτε τον άκουγε να ξύνει τους τοίχους, να χτυπά ή να παράγει έναν ήχο «σαν να φυσούσε κάποιος μέσα σε άδειο μπουκάλι».

Πριν καταλήξει στο ανεξήγητο, πάντως, εξέταζε κάθε πιθανή αιτία. Εψαχνε για ποντίκια, απέκλειε τις άμαξες και τις βροντές, σημείωνε τον άνεμο, τον καιρό, ακόμη και τη φάση της Σελήνης. Επιστράτευε και τη γάτα του ως ιδιότυπο ανιχνευτή: κάποτε την έφερε επίτηδες στη σάλα για να ακούσει τα χτυπήματα, εκείνη όμως έδειξε ελάχιστο ενδιαφέρον. Σε άλλες περιπτώσεις τρόμαζε ή έστρεφε την προσοχή της προς το σημείο από όπου ερχόταν ο ήχος. Οταν καμία εξήγηση δεν του φαινόταν επαρκής, ο Σμιτ έγραφε απλώς ότι είχε επιστρέψει ο «δαίμονας». Με την ίδια επιμέλεια κατέγραφε και τα όνειρά του.

Τη διαδικασία συντήρησης του ημερολογίου ανέλαβε η συντηρήτρια έργων τέχνης Περσεφόνη Δημητρακοπούλου. [Credit: DAI Athens, © N.N. // P. Dimitrakopoulou]

Η Αθήνα μέσα στο ημερολόγιο

Η Αθήνα έχει επίσης κυρίαρχο ρόλο στο ημερολόγιό του, καθώς σημείωνε κάθε αλλαγή που παρατηρούσε στην πόλη. Την 1η Ιουνίου 1862 ο Σμιτ αναφέρεται στα εγκαίνια της Μητρόπολης. Το ίδιο βράδυ επρόκειτο να δοκιμαστεί η φωταγώγηση της Αθήνας με αέριο. «Το βράδυ θα γινόταν η πρώτη φωταγώγηση με αέριο, απέτυχε όμως», έγραψε. Εναν χρόνο αργότερα είδε την πόλη να υποδέχεται τον δεκαεπτάχρονο βασιλιά Γεώργιο. Οι κεντρικοί δρόμοι είχαν στολιστεί και στην Πνύκα είχαν στηθεί κανόνια για τους χαιρετισμούς. Ο νεαρός βασιλιάς διέσχισε την Αθήνα κρατώντας το καπέλο στο χέρι και χαιρετώντας «κάπως αμήχανος», κατά τον Σμιτ. Δύο βράδια αργότερα φωταγωγήθηκαν η Ακρόπολη και ο Λυκαβηττός, ενώ όπως παρατηρεί ο αστρονόμος πάνω από τον Ναό του Ολυμπίου Διός μια θεαματική συστοιχία 500 πυροτεχνημάτων φώτισε τον ουρανό. Εως το 1875 ο Σμιτ μέτρησε τουλάχιστον εκατό νέες οικοδομές να απλώνονται προς τους πρόποδες του Λυκαβηττού. Δεν εντυπωσιαζόταν πάντως από κάθε ένδειξη προόδου: την ίδια περίοδο περιέγραφε τους δρόμους ως κατεστραμμένους και επικίνδυνους.

Περισσότερο από τα κτίρια, όμως, το ημερολόγιο διασώζει τους πνευματικούς ανθρώπους της πόλης. Η Βερόνικα Φύρερ που μετέγραψε και σχολίασε το ημερολόγιο έχει εντοπίσει αναφορές σε 1.044 διαφορετικά πρόσωπα: αστρονόμους, αρχαιολόγους, διπλωμάτες, μέλη της βασιλικής αυλής, εκδότες, περιηγητές και Αθηναίους που διαφορετικά θα είχαν αφήσει ελάχιστα ίχνη. Ο Σμιτ πήρε μέρος ακόμη και στην αναζήτηση της ομηρικής Τροίας. Το 1864 ταξίδεψε μαζί με τον αρχιτέκτονα Ερνστ Τσίλλερ και τον διπλωμάτη Γιόχαν Γκέοργκ φον Χαν στο Πινάρμπασι της σημερινής Τουρκίας, όπου πίστευαν τότε ότι βρισκόταν η αρχαία πόλη. Ο ίδιος σημείωσε στο ημερολόγιό του: «Αφιξη στο Μπουρναμπασί (Τροία)». Είχαν κάνει λάθος: λίγα χρόνια αργότερα, οι ανασκαφές του Ερρίκου Σλήμαν έστρεψαν την έρευνα στο κοντινό Χισαρλίκ.

Η Αθήνα προς τα δυτικά, όπως τη σχεδίασε ο Σμιτ από το μπαλκόνι του στις 17 Μαρτίου 1867. Στο σχέδιο σημειώνονται ο Σείριος, το Αστεροσκοπείο, ο φάρος της Ψυττάλειας και ο λεγόμενος Θρόνος του Ξέρξη. [© DAI Athens, D-DAI-ATH-Archiv-NL-Schmidt-00002, 40 // Julia Engelhardt]

Το 1877 ο Σμιτ αποφάσισε να αποκτήσει δικό του σπίτι στους πρόποδες του Λυκαβηττού και ανέθεσε τον σχεδιασμό στον Πάουλ Τσίλλερ. Κατά την τοποθέτηση του θεμέλιου λίθου, δύο ιερείς ήταν παρόντες και ο Σμιτ είδε «δεκαοκτώ, είκοσι ή και περισσότερους μεγάλους αετούς» να διασχίζουν τον γαλάζιο ουρανό. Ακόμη και εκείνη τη στιγμή το βλέμμα του βρισκόταν ψηλά. Ο Σμιτ πέθανε στην Αθήνα στις 7 Φεβρουαρίου 1884, σε ηλικία 58 ετών. Δεν γνωρίζουμε πότε ή με ποιον τρόπο το ημερολόγιό του έφτασε στο Αρχείο του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Η ταυτοποίησή του, όμως, επανέφερε στη ζωή έναν άνθρωπο που παρατηρούσε ακατάπαυστα τη Σελήνη, τους σεισμούς, την πόλη, τα όνειρά του, ακόμα και τους ήχους που ακούγονταν μέσα στη νύχτα.

Το χειρόγραφο συντηρήθηκε το 2023 από την Περσεφόνη Δημητρακοπούλου και στη συνέχεια μεταγράφηκε, σχολιάστηκε και μελετήθηκε από τη Βερόνικα Φύρερ. Η έκδοσή της, Das Tagebuch des Astronomen Johann Friedrich Julius Schmidt 1862-1882, κυκλοφόρησε το 2025 από τον οίκο De Gruyter και είναι διαθέσιμη δωρεάν στο Διαδίκτυο.

Πηγή: Μ. Καρπόζηλου, Καθημερινή