Ποιος σκότωσε τον Ρωμαίο στρατιώτη; Μια ανεξιχνίαστη υπόθεση 2.000 ετών επανέρχεται στο φως

Αναπαράσταση του σώματος μέσα στο πηγάδι. [Credit: Fred Marschall] Ένας Ρωμαίος στρατιώτης, ο οποίος βρέθηκε στον πυθμένα ενός πηγαδιού στην...

Αναπαράσταση του σώματος μέσα στο πηγάδι. [Credit: Fred Marschall]

Ένας Ρωμαίος στρατιώτης, ο οποίος βρέθηκε στον πυθμένα ενός πηγαδιού στην Ολλανδία το 1977, είχε δεχθεί πολύ περισσότερα πλήγματα από αιχμηρό όπλο από όσα γνώριζαν μέχρι σήμερα οι ερευνητές, σύμφωνα με αρχαιολόγους του Πανεπιστημίου του Λέιντεν. Η οδοντική του σύσταση δείχνει ότι μεγάλωσε στη νότια Ευρώπη, ενώ οι ερευνητές θεωρούν ότι πιθανότατα δολοφονήθηκε από συμπολεμιστές του, αν και παραδέχονται ότι δεν μπορούν να είναι βέβαιοι.

Το 1977, ερασιτέχνες αρχαιολόγοι που πραγματοποιούσαν ανασκαφές στη θέση ενός αρχαίου ρωμαϊκού οχυρού στο Velsen, στις ακτές της Βόρειας Ολλανδίας, ανακάλυψαν ένα πηγάδι. Στον πυθμένα του βρισκόταν ο σχεδόν ακέραιος σκελετός ενός άνδρα, ο οποίος εξακολουθούσε να φορά τη στρατιωτική του ζώνη. Δίπλα του εντοπίστηκαν ένα εγχειρίδιο, ένα δακτυλίδι, μια περόνη (το ρωμαϊκό εξάρτημα που χρησιμοποιούνταν για τη στερέωση των ενδυμάτων) και ένα στρατιωτικό σανδάλι με καρφιά στη σόλα. Έκτοτε, αρχαιολόγοι και ιστορικοί διαφωνούν σχετικά με το τι ακριβώς συνέβη στον άνδρα.

Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, μια ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Λέιντεν επανήλθε στην υπόθεση, αξιοποιώντας μεθόδους που δεν υπήρχαν τη δεκαετία του 1970. Το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο με τίτλο Victims of Violence from the Early Roman Fort Velsen 1 («Θύματα βίας από το πρώιμο ρωμαϊκό οχυρό Velsen 1»), σε επιμέλεια των Mark Driessen και Carol van Driel-Murray, το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Sidestone Press τον Οκτώβριο του 2026. Ο Driessen είναι αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Λέιντεν. Η Van Driel-Murray, ειδική στη ρωμαϊκή δερματουργία και τον στρατιωτικό εξοπλισμό, εργάζεται εκεί ως επισκέπτρια ερευνήτρια.

Τα συμπεράσματά τους μπορούν να συνοψιστούν σε τρεις προτάσεις. Ο άνδρας πέθανε από τραύματα που προκλήθηκαν από μαχαιρώματα, σε μια επίθεση τόσο βίαιη ώστε οι ιατροδικαστές τη χαρακτήρισαν ως «εξαιρετικά βίαιη». Είχε μεγαλώσει μακριά από την Ολλανδία. Και ο δράστης ή οι δράστες της δολοφονίας του παραμένουν άγνωστοι.

Η ζώνη και τα υπόλοιπα αντικείμενα που βρέθηκαν μαζί με τον σκελετό.
[Credit: Universiteit Leiden]

Ένα ρωμαϊκό οχυρό στα όρια της αυτοκρατορίας

Το Velsen 1 είναι η ονομασία που χρησιμοποιούν οι αρχαιολόγοι για να διακρίνουν το συγκεκριμένο οχυρό από ένα δεύτερο, το οποίο κατασκευάστηκε αργότερα σε κοντινή απόσταση. Επρόκειτο για στρατιωτικό στρατόπεδο με δικό του λιμάνι, το οποίο ιδρύθηκε περίπου το 15 ή 16 μ.Χ. Τα νομίσματα που βρέθηκαν στη θέση υποδηλώνουν ότι κατασκευάστηκε για να υποστηρίξει τις εκστρατείες αντιποίνων που εξαπέλυσε ο Γερμανικός μετά την καταστροφή στο Τευτοβούργιο Δάσος, το 9 μ.Χ., όπου η Ρώμη έχασε τρεις λεγεώνες στα δάση της Γερμανίας.

Το οχυρό βρισκόταν δίπλα στη Βόρεια Θάλασσα, στη χώρα των Φρισίων, ενός λαού που είχε κατακτήσει η Ρώμη περίπου το 12 π.Χ., κατά τη διάρκεια των εκστρατειών του Δρούσου, αδελφού του μελλοντικού αυτοκράτορα Τιβερίου.

Η κύρια περίοδος κατοίκησης του οχυρού διήρκεσε, κατά προσέγγιση, έως το 28 μ.Χ. Όταν οι Morel και Bosman δημοσίευσαν τη μελέτη τους για το εύρημα, το 1989, είχαν ήδη καταγραφεί 28 πηγάδια στον αρχαιολογικό χώρο. Σε αρκετά από αυτά βρέθηκαν ανθρώπινα κατάλοιπα, ιδίως σε εκείνα που ανήκαν στην τελευταία φάση λειτουργίας του οχυρού (περίπου 25–30 μ.Χ.), ωστόσο μόνο ένα περιείχε σχεδόν ακέραιο σκελετό.

Ο φόρος σε δέρματα και η πολιορκία του Flevum

Οι ερευνητές συνέδεσαν σύντομα το εύρημα με ένα ιστορικό επεισόδιο που περιγράφει ο Τάκιτος στα Χρονικά του, τα οποία γράφτηκαν σχεδόν έναν αιώνα μετά τα γεγονότα. Το 28 μ.Χ., οι Φρίσιοι εξεγέρθηκαν επειδή η Ρώμη είχε απαιτήσει από αυτούς την καταβολή υψηλότερων φόρων. Ο ιστορικός περιγράφει τα γεγονότα ως εξής:

«Την ίδια χρονιά οι Φρίσιοι, ένα έθνος πέρα από τον Ρήνο, αποτίναξαν την ειρήνη, περισσότερο εξαιτίας της δικής μας απληστίας παρά λόγω της δυσαρέσκειάς τους για την υποταγή. Ο Δρούσος τους είχε επιβάλει έναν μέτριο φόρο, ανάλογο με τους περιορισμένους οικονομικούς τους πόρους: την προμήθεια δερμάτων βοοειδών για στρατιωτική χρήση. Κανείς δεν είχε ελέγξει ποτέ αυστηρά το μέγεθος ή το πάχος τους, έως ότου ο Ολλέννιος, εκατόνταρχος πρώτης τάξης, ο οποίος είχε διοριστεί διοικητής των Φρισίων, όρισε ως πρότυπο τα δέρματα άγριων ταύρων, σύμφωνα με τα οποία έπρεπε να πραγματοποιείται η παράδοση. Αυτό θα ήταν δύσκολο για οποιονδήποτε λαό, αλλά ήταν ακόμη λιγότερο ανεκτό για τους Γερμανούς, στα δάση των οποίων αφθονούσαν τεράστια θηρία, ενώ τα οικόσιτα βοοειδή τους ήταν μικρόσωμα. […] Οι στρατιώτες που είχαν επιφορτιστεί με την είσπραξη του φόρου συνελήφθησαν και απαγχονίστηκαν. Ο Ολλέννιος, προλαβαίνοντας την οργή τους, διέφυγε και βρήκε καταφύγιο σε ένα οχυρό, το οποίο ονομαζόταν Flevum, όπου μια διόλου ευκαταφρόνητη δύναμη Ρωμαίων και συμμάχων φρουρούσε τις ακτές του ωκεανού».

Τάκιτος, Χρονικά, IV, 72.

Η λέξη «απαγχονίστηκαν» αναφέρεται σε εκτέλεση με ανάρτηση από ειδική κατασκευή απαγχονισμού.

Αναπαράσταση του σώματος στον πυθμένα του πηγαδιού.
 [Credit: Fred Marschall]

Οι αρχαιολόγοι ταυτίζουν το οχυρό Flevum με το Velsen, αν και δεν υπάρχουν οριστικές αποδείξεις. Σύμφωνα με τον Τάκιτο, ο Λούκιος Απρώνιος, Ρωμαίος διοικητής της Κάτω Γερμανίας (της επαρχίας κατά μήκος του κάτω ρου του Ρήνου), κατέπλευσε μέσω του ποταμού με ενισχύσεις και έλυσε την πολιορκία. Οι μάχες που ακολούθησαν εξελίχθηκαν δυσμενώς για τους Ρωμαίους, μέχρι την επέμβαση της V Λεγεώνας Alaudae.

Ο Τάκιτος προσθέτει, επικαλούμενος μαρτυρίες στρατιωτών που αυτομόλησαν, ότι περίπου 900 στρατιώτες κατακρεουργήθηκαν σε ένα δάσος που ονομαζόταν Braduhenna. Άλλοι 400, οι οποίοι είχαν οχυρωθεί στο σπίτι ενός άνδρα ονόματι Cruptorix και φοβούνταν ότι θα προδοθούν, αλληλοσκοτώθηκαν. Ο Τιβέριος, καταλήγει ο ιστορικός, κράτησε μυστικές τις απώλειες. Για να προσδιορίσουμε τη χρονική περίοδο, το 28 μ.Χ. κυβερνήτης της Ιουδαίας ήταν ο Πόντιος Πιλάτος, ο ίδιος αξιωματούχος που, σύμφωνα με τα Ευαγγέλια, θα καταδίκαζε αργότερα τον Ιησού.

Με όλα αυτά τα δεδομένα, η σύνδεση του άνδρα που βρέθηκε στο πηγάδι με την εξέγερση έμοιαζε σχεδόν αυτονόητη. Ωστόσο, οι Driessen και Van Driel-Murray δεν ήθελαν να αποδεχθούν αυτή την εκδοχή χωρίς περαιτέρω διερεύνηση, καθώς δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία που να την επιβεβαιώνουν. Όπως επισημαίνει η Van Driel-Murray, οι γραπτές πηγές και τα αρχαιολογικά ευρήματα συχνά αφηγούνται διαφορετικές ιστορίες.

Τα αρχαία κείμενα υποδηλώνουν ότι οι Ρωμαίοι αποχώρησαν από την περιοχή βόρεια του Ρήνου περίπου το 28 μ.Χ. Τα αρχαιολογικά δεδομένα, ωστόσο, υποδεικνύουν πολύ μεγαλύτερη διάρκεια παρουσίας. Ένα δεύτερο οχυρό, το Velsen 2, κατοικήθηκε περίπου μεταξύ 40 και 50 μ.Χ., ενώ η οριστική αποχώρηση πραγματοποιήθηκε γύρω στο 47 μ.Χ., όταν ο αυτοκράτορας Κλαύδιος διέταξε τον Κόρβουλο να εγκαταλείψει τις περιοχές βόρεια του Ρήνου.

Τι αποκαλύπτουν τα οστά

Ο σκελετός είχε προκαλέσει τόσο πολλά ερωτήματα ώστε η ερευνητική ομάδα αποφάσισε να επανεξετάσει την υπόθεση. Σε διάστημα αρκετών ετών, αρχαιολόγοι, ειδικοί και φοιτητές εξέτασαν τα κατάλοιπα αξιοποιώντας ανάλυση ισοτόπων (χημική εξέταση που αποκαλύπτει τον τόπο όπου μεγάλωσε ένας άνθρωπος), ιατροδικαστικές μεθόδους, οστεοαρχαιολογία και τρισδιάστατη απεικόνιση.

Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι ο άνδρας είχε δεχθεί πολύ περισσότερα πλήγματα από αιχμηρό όπλο από όσα γνώριζαν μέχρι σήμερα οι ερευνητές. Ορισμένα τραύματα έφταναν στο εσωτερικό του θωρακικού κλωβού, ενώ η λεκάνη έφερε πολυάριθμες διατρήσεις. Με τη χρήση τρισδιάστατων μοντέλων, η ομάδα ανασύνθεσε τον τρόπο με τον οποίο προκλήθηκαν τα τραύματα. Πιθανότατα οφείλονταν σε ρωμαϊκό στρατιωτικό εγχειρίδιο, το οποίο ενδέχεται να ήταν εκείνο που βρέθηκε δίπλα στο σώμα.

Το όπλο αυτό ήταν ένα pugio, το μακρύ εγχειρίδιο που έφεραν οι λεγεωνάριοι. Η λεπίδα του είχε μήκος περίπου 23 εκατοστά, ενώ η σιδερένια θήκη του ήταν διακοσμημένη με ασήμι και κόκκινο και κίτρινο σμάλτο, μια εντυπωσιακή προσθήκη για ένα όπλο καθημερινής χρήσης.

Ο αριθμός των τραυμάτων από μαχαίρι εξέπληξε ακόμη και τους ειδικούς. Οι ιατροδικαστές χαρακτήρισαν την υπόθεση ως εξαιρετικά βίαιη δολοφονία, αναφέρει ο Driessen. Κατά την άποψή του, ο δράστης ή οι δράστες ήταν εξοργισμένοι με το θύμα: επρόκειτο αναμφίβολα για μια πράξη εκδίκησης, βίαιη και στοχευμένη. Για τον λόγο αυτό θεωρεί πολύ λιγότερο πιθανό το ενδεχόμενο ο άνδρας να σκοτώθηκε υπερασπιζόμενος το οχυρό κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης.

Ανασύνθεση του προσώπου του Ρωμαίου στρατιώτη.
[Credit: Maja d'Hollosy]

Ένας ψηλός άνδρας από τη νότια Ευρώπη

Ποιος ήταν, λοιπόν, ο άνδρας; Οι ερευνητές θεωρούν ότι επρόκειτο για απλό στρατιώτη και όχι για αξιωματικό. Το εγχειρίδιό του έφερε σημάδια φθοράς, ενώ η ζώνη του ήταν κατασκευασμένη από ασύμβατα μεταξύ τους τμήματα. Αυτό είχε ήδη παρατηρήσει ο Morel το 1989: έμοιαζε με ζώνη που είχε συναρμολογηθεί από διάφορα απομεινάρια. Αντίθετα, η θήκη του εγχειριδίου ήταν σχεδόν καινούργια και πιθανότατα αποτελούσε προσωπική προσθήκη στον εξοπλισμό του. Φορούσε επίσης ένα σιδερένιο δακτυλίδι με ένθετο από υαλόμαζα, στο οποίο απεικονιζόταν μια κεφαλή με κράνος, πιθανώς του θεού Άρη ή ενός ήρωα, όπως ο Μέγας Αλέξανδρος.

Είχε ύψος περίπου 1,90 μέτρα και ήταν ιδιαίτερα μυώδης. Αυτό είναι αξιοσημείωτο για την εποχή, καθώς οι συνήθεις εκτιμήσεις για το ύψος των Ρωμαίων ανδρών κυμαίνονται περίπου μεταξύ 1,65 και 1,70 μέτρων. Επομένως, ήταν κατά 20 έως 25 εκατοστά ψηλότερος από τον μέσο όρο. Για τον λόγο αυτό, οι πρώτες μελέτες στις αρχές της δεκαετίας του 1980 είχαν προτείνει ότι ενδέχεται να ήταν Φρίσιος.

Η σημερινή ερευνητική ομάδα κατέληξε σε διαφορετικό συμπέρασμα, χάρη στην ανάλυση των ισοτόπων του οδοντικού σμάλτου. Το σμάλτο σχηματίζεται κατά την παιδική ηλικία και διατηρεί το χημικό αποτύπωμα του νερού και της τροφής που κατανάλωνε κάποιος στον τόπο όπου μεγάλωσε. Έτσι, λειτουργεί ως ένα είδος χημικού διαβατηρίου. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι ο άνδρας πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη νότια Ευρώπη. Η ανακοίνωση του Πανεπιστημίου του Λέιντεν δεν προσδιορίζει την περιοχή, ενώ το βιβλίο αφιερώνει ένα κεφάλαιο στο συγκεκριμένο ζήτημα. Σύμφωνα με την παρουσίαση του βιβλίου, ούτε δύο ακόμη άνδρες που βρέθηκαν σε κοντινό πηγάδι ήταν ντόπιοι.

Μια ταφή που δεν ήταν συνηθισμένη

Μια ακόμη λεπτομέρεια αποκλείει το ενδεχόμενο ενός απλού ατυχήματος. Το σώμα, το οποίο εξακολουθούσε να φορά τα ενδύματά του, τοποθετήθηκε μέσα στο πηγάδι, ανάμεσα σε δύο ξύλινα βαρέλια που επένδυαν τα τοιχώματά του. Από πάνω τοποθετήθηκαν πέτρες, τμήματα μυλόλιθων και οικιακά απορρίμματα, συνολικού βάρους σχεδόν 80 κιλών, δηλαδή περίπου όσο το βάρος ενός εύσωμου άνδρα. Στο υλικό της επίχωσης περιλαμβάνονταν επίσης κουκούτσια ροδάκινων και ελιών: τρόφιμα μεσογειακής προέλευσης στις ακτές της Βόρειας Θάλασσας.

Οι Morel και Bosman είχαν υποστηρίξει το 1989 ότι ένας εχθρός θα είχε αφαιρέσει το πολύτιμο εγχειρίδιο με την αργυρή διακόσμηση και, επομένως, η ταφή πιθανότατα πραγματοποιήθηκε από τους ίδιους τους Ρωμαίους. Η απόρριψη σωμάτων σε πηγάδι στο εσωτερικό ενός οχυρού δεν αποτελούσε συνήθη πρακτική, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι συνθήκες πρέπει να ήταν εξαιρετικές, ενδεχομένως προς το τέλος της περιόδου κατοίκησης του οχυρού.

Σε αυτό το σημείο, ο αναγνώστης ίσως περιμένει να μάθει ποιος ήταν ο ένοχος. Οι συγγραφείς, ωστόσο, δεν κατονομάζουν κανέναν. «Προσπαθούμε να εξιχνιάσουμε μια αρχαία δολοφονία χρησιμοποιώντας σύγχρονες μεθόδους και δεν επιλέγουμε μία συγκεκριμένη θεωρία», εξηγεί ο Driessen. Όπως προσθέτει, στις φυσικές επιστήμες η αναζήτηση μιας μοναδικής εξήγησης αποτελεί τον κανόνα. Σε μια αρχαιολογική υπόθεση, όμως, στην οποία εμπλέκονται άνθρωποι, είναι ακριβέστερο να εξετάζονται περισσότερα πιθανά σενάρια.

Η ανακοίνωση του Πανεπιστημίου του Λέιντεν περιγράφει τρία από αυτά. Σύμφωνα με το πρώτο, οι Φρίσιοι τον σκότωσαν κατά τη διάρκεια επίθεσης στο οχυρό, εξαιτίας της οργής τους για τη φορολογία, όπως περιγράφει ο Τάκιτος. Σύμφωνα με το δεύτερο, επρόκειτο για λιποτάκτη που εκτελέστηκε με εντολή της στρατιωτικής διοίκησης. Το τρίτο σενάριο προβλέπει ότι ένας ή περισσότεροι κάτοικοι της περιοχής τον δολοφόνησαν για λόγους εκδίκησης. Η περιγραφή του εκδότη αναφέρεται συνολικά σε έξι πιθανά σενάρια, στα οποία είναι αφιερωμένο το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου.

Οι Driessen και Van Driel-Murray θεωρούν πιθανότερο ότι το έγκλημα διαπράχθηκε από συμπολεμιστές του, ως αντίποινα για κάποια ανάρμοστη συμπεριφορά του. Παραδέχονται, ωστόσο, ότι δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα. «Προκαλούμε τους αναγνώστες να καταλήξουν στα δικά τους συμπεράσματα, βασιζόμενοι στην έρευνα», αναφέρει η Van Driel-Murray, η οποία θα ήθελε να αναθέσει την ιστορία σε έναν συγγραφέα ιστορικής μυθοπλασίας, ώστε να τη μετατρέψει σε μυθιστόρημα ή κινηματογραφικό σενάριο.

Ο σκελετός έχει επιστρέψει στους αποθηκευτικούς χώρους του Εθνικού Μουσείου Αρχαιοτήτων της Ολλανδίας στο Λέιντεν (Rijksmuseum van Oudheden), το οποίο ελπίζει να συμπεριλάβει την ιστορία του στη μελλοντική μόνιμη έκθεσή του, στην ενότητα που αφορά την Ολλανδία κατά τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Η έρευνα συνεχίζεται, αναφέρει ο Driessen, καθώς και άλλα ανθρώπινα κατάλοιπα, μαζί με πολυάριθμα ευρήματα από τον ρωμαϊκό οικισμό στο Velsen, εξακολουθούν να χρήζουν μελέτης. Ο Τάκιτος, ο οποίος περιέγραψε τον θάνατο εκατοντάδων στρατιωτών κατά τη διάρκεια εκείνης της εξέγερσης, δεν αναφέρει ποτέ αυτόν τον άνδρα.

Πηγή: LBV Magazine