Ρωμαϊκά εδώλια αποκαλύπτουν πώς εκπαιδεύονταν οι πρώτοι χριστιανοί στα αρχαία Άδαδα

Γενική άποψη της Νότιας Βασιλικής στa αρχαία Άδαδα Πισιδίας. [Credit: Çelik & Mörel (2026), Arkeoloji Dergisi, εικ. 4. CC BY 4.0] Στα αρ...

Γενική άποψη της Νότιας Βασιλικής στa αρχαία Άδαδα Πισιδίας. [Credit: Çelik & Mörel (2026), Arkeoloji Dergisi, εικ. 4. CC BY 4.0]

Στα αρχαία Άδαδα, στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία, κλιμακωτές σειρές εδωλίων που χρονολογούνται στη ρωμαϊκή περίοδο ενσωματώθηκαν, αρκετούς αιώνες αργότερα, σε μια χριστιανική εκκλησία. Νέα αρχαιολογική έρευνα υποδεικνύει ότι αυτή η αρχιτεκτονική διαμόρφωση ενδέχεται να χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση των κατηχουμένων, δηλαδή όσων προετοιμάζονταν να ασπαστούν τον χριστιανισμό. Παράλληλα, χαράγματα που απεικονίζουν ένα πλοίο, μια ανθρώπινη μορφή και το Δέντρο της Ζωής σε ένα από τα εδώλια εγείρουν νέα ερωτήματα σχετικά με τη θρησκευτική ιστορία του οικοδομήματος.

Η μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Arkeoloji Dergisi από τους αρχαιολόγους Nurittin Çelik και Ahmet Mörel του Πανεπιστημίου Süleyman Demirel, εξετάζει την αρχιτεκτονική εξέλιξη και τις πιθανές λειτουργίες της Νότιας Βασιλικής στα Άδαδα κατά την Ύστερη Αρχαιότητα. Η έρευνα υποδεικνύει ότι η εκκλησία, η οποία οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια ενός παλαιότερου ρωμαϊκού κτιρίου, ενδέχεται να μην προοριζόταν αποκλειστικά για τη λατρεία, αλλά διέθετε επίσης χωρική διαμόρφωση κατάλληλη για τη θρησκευτική εκπαίδευση και την τέλεση τελετουργιών.

Οι ιεραποστολικές διαδρομές του Αγίου Παύλου και η εξάπλωση του χριστιανισμού στα Άδαδα

Τα Άδαδα βρίσκονται κοντά στο σημερινό χωριό Sağrak, στην περιοχή Sütçüler της επαρχίας Ισπάρτα. Στην αρχαιότητα, βρισκόταν σε ένα σταυροδρόμι οδικών αξόνων που συνέδεαν τις ακτές της Μεσογείου με το εσωτερικό της Ανατολίας, στην αρχαία περιοχή της Πισιδίας. Η πόλη γνώρισε ακμή κατά την Ελληνιστική περίοδο, με την ανέγερση τειχών και δημόσιων κτιρίων, ενώ αναπτύχθηκε περαιτέρω κατά τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική περίοδο, με την κατασκευή μνημειακών ναών.

Η γεωγραφική θέση των Αδάδων είχε ιδιαίτερη σημασία κατά την εξάπλωση του χριστιανισμού στην Ανατολία. Τα οδικά δίκτυα που συνέδεαν την Πέργη με την Αντιόχεια της Πισιδίας, τα οποία χρησιμοποίησε ο Απόστολος Παύλος κατά τις ιεραποστολικές περιοδείες του, διέρχονταν κοντά από την αρχαία πόλη. Αν και δεν είναι βέβαιο εάν ο Παύλος επισκέφθηκε απευθείας τα Άδαδα, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι πιθανότατα χρησιμοποίησε τη Via Sebaste για να φτάσει στην Αντιόχεια της Πισιδίας, μολονότι υπήρχαν και εναλλακτικές διαδρομές που συνέδεαν τα Άδαδα με τις γειτονικές πόλεις.

Η σημασία αυτών των οδών δεν περιοριζόταν στις πιθανές ιεραποστολικές περιοδείες. Οι ίδιοι οδικοί άξονες διευκόλυναν την άφιξη εμπόρων, ταξιδιωτών και θρησκευτικών ιδεών στην περιοχή. Για την κατανόηση της ιστορίας των χριστιανικών κοινοτήτων που αναπτύχθηκαν σταδιακά στα Άδαδα, είναι απαραίτητο να ληφθεί υπόψη η θέση της πόλης μέσα σε αυτά τα δίκτυα επικοινωνίας και μεταφορών.

Ένα αξιοσημείωτο εύρημα της έρευνας είναι ο εντοπισμός 13 εκκλησιών στα Άδαδα και την ευρύτερη περιοχή τους: έξι στο κέντρο της πόλης και επτά σε αγροτικούς οικισμούς. Αυτή η κατανομή υποδηλώνει ότι η χριστιανική ζωή δεν περιοριζόταν στο αστικό κέντρο, αλλά ήταν βαθιά ενσωματωμένη στη θρησκευτική οργάνωση των γύρω κοινοτήτων.

Το γεγονός ότι τα Άδαδα καταγράφονται ως επισκοπική έδρα κατά τους μεταγενέστερους αιώνες αποκαλύπτει τη θεσμική διάσταση αυτής της εξέλιξης. Σε εκκλησιαστικά αρχεία που καλύπτουν την περίοδο από τον 4ο έως τον 12ο αιώνα μ.Χ., η πόλη αναφέρεται με τις ονομασίες Adada, Dada ή Atada. Έτσι, τα αρχαιολογικά κατάλοιπα και οι γραπτές πηγές φωτίζουν από κοινού τη θρησκευτική ιστορία του οικισμού, από την Πρώιμη Χριστιανική περίοδο έως τον Μεσαίωνα.

Λίθινος αναλημματικός τοίχος πίσω από τις βαθμίδες των ρωμαϊκών εδωλίων, ο οποίος σχηματίζει τη νότια πλευρά του αίθριου της Νότιας Βασιλικής στα αρχαία Άδαδα. [Credit: Çelik & Mörel (2026), Arkeoloji Dergisi, εικ. 4. CC BY 4.0]

Μια εκκλησία οικοδομημένη πάνω σε ρωμαϊκή κατασκευή

Ανάμεσα στις 13 εκκλησίες των Αδάδων, η Νότια Βασιλική κατέχει ξεχωριστή θέση, καθώς διατηρεί αρχιτεκτονικά στοιχεία μιας προγενέστερης κατασκευής. Βρίσκεται στη νότια κοιλάδα της πόλης, κατά μήκος ενός αρχαίου οδικού άξονα, και ξεχωρίζει για την τρίκλιτη βασιλική κάτοψή της, η οποία αναπτύσσεται γύρω από ένα ευρύχωρο αίθριο.

Οι αρχαιολόγοι αναφέρουν ότι η εκκλησία οικοδομήθηκε πάνω στα κατάλοιπα ενός δημόσιου ή θρησκευτικού κτιρίου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορικής περιόδου. Οι ρωμαϊκοί τοίχοι που διατηρούνται στην αρχική τους θέση στη βόρεια όψη, η επαναχρησιμοποίηση ελληνιστικών λιθοπλίνθων και οι διαφορετικές τεχνικές τοιχοποιίας υποδεικνύουν ότι το οικοδόμημα δεν κατασκευάστηκε σε μία ενιαία οικοδομική φάση.

Παραμένει άγνωστο εάν η αρχική ρωμαϊκή κατασκευή ήταν ναός ή κάποιο άλλο δημόσιο κτίριο. Επομένως, θα ήταν ανακριβές να χαρακτηριστεί η Νότια Βασιλική ως άμεση μετατροπή ενός ρωμαϊκού ναού σε εκκλησία. Ωστόσο, τα αρχιτεκτονικά τεκμήρια αποδεικνύουν σαφώς ότι κατά την κατασκευή του χριστιανικού οικοδομήματος χρησιμοποιήθηκαν τα θεμέλια και οι λίθοι ενός παλαιότερου κτιρίου.

Με βάση τις αρχιτεκτονικές ομοιότητες, η πρώτη οικοδομική φάση της εκκλησίας χρονολογείται στον 5ο ή τον 6ο αιώνα μ.Χ. Ιδιαίτερα η διαμόρφωση του ανατολικού τμήματος παρουσιάζει ομοιότητες με εκκλησίες της βόρειας Συρίας και της Κιλικίας. Η αψίδα και οι δύο πλευρικοί χώροι αποκρύπτονται πίσω από έναν ευθύγραμμο εξωτερικό τοίχο, ενώ ένας διάδρομος πίσω από την αψίδα εξασφάλιζε την επικοινωνία μεταξύ αυτών των χώρων.

Το προσάρτημα που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά της εκκλησίας θεωρείται ότι χρησίμευε ως κατοικία και χώρος εξυπηρέτησης ενός κληρικού. Τα ανοίγματα των θυρών και οι διαφορετικές οικοδομικές φάσεις υποδεικνύουν ότι η σύνδεση αυτού του τμήματος με την εκκλησία μεταβλήθηκε με την πάροδο του χρόνου, μετατρέποντας τη Νότια Βασιλική σε ένα συγκρότημα που περιλάμβανε χώρο λατρείας και συναφείς βοηθητικές κατασκευές.

Διαβρωμένη λίθινη επιφάνεια από τις βαθμίδες των εδωλίων της Νότιας Βασιλικής στα αρχαία Άδαδα, στην οποία διακρίνονται αμυδρά ίχνη αρχαίου εγχάρακτου σχεδίου πλοίου.  [Credit: Çelik & Mörel (2026), Arkeoloji Dergisi, εικ. 4. CC BY 4.0]

Τα ρωμαϊκά εδώλια απέκτησαν νέα λειτουργία

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της αρχιτεκτονικής της εκκλησίας είναι οι βαθμίδες των εδωλίων που εντοπίστηκαν στο ευρύχωρο δυτικό αίθριο. Στο αίθριο του εκκλησιαστικού συγκροτήματος, συνολικής έκτασης 832 τετραγωνικών μέτρων, σειρές λίθινων εδωλίων της ρωμαϊκής περιόδου εκτείνονται κατά μήκος της νότιας και της δυτικής πλευράς.

Οι νότιες βαθμίδες έχουν συνολικό μήκος περίπου 15,55 μέτρα. Ορισμένοι λίθοι στο δυτικό τμήμα φέρουν ανάγλυφες παραστάσεις λεοντοπόδων. Η κατεργασία των λίθων και η διάταξή τους, η οποία δεν συμπίπτει πλήρως με τους τοίχους της εκκλησίας, υποδεικνύουν ότι αυτή η διάταξη των εδωλίων προϋπήρχε της ανέγερσής της.

Ποια θα μπορούσε, όμως, να ήταν η χρήση αυτών των ρωμαϊκών βαθμίδων κατά τη χριστιανική περίοδο;

Οι Çelik και Mörel προτείνουν ότι οι σειρές των εδωλίων ενδέχεται να σχετίζονταν με την εκπαίδευση όσων προετοιμάζονταν να ενταχθούν στον χριστιανισμό. Κατά την Πρώιμη Χριστιανική περίοδο, τα άτομα αυτά ήταν γνωστά ως κατηχούμενοι και παρακολουθούσαν θρησκευτική διδασκαλία προτού βαπτιστούν και γίνουν πλήρη μέλη της εκκλησιαστικής κοινότητας.

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, τα άτομα που συγκεντρώνονταν στα εδώλια ενδέχεται να ακολουθούσαν μια διαδρομή κατά μήκος της νότιας όψης της εκκλησίας προς έναν από τους πλευρικούς χώρους και, από εκεί, προς μια πιθανή βαπτισματική εγκατάσταση που βρισκόταν πίσω από την αψίδα. Αυτή η διάταξη ενδέχεται να επέτρεπε στους αβάπτιστους να ολοκληρώνουν την προπαρασκευαστική διαδικασία χωρίς να εισέρχονται στον κύριο χώρο λατρείας της εκκλησίας.

Η ερμηνεία της χρήσης των εδωλίων για την κατήχηση δεν βασίζεται αποκλειστικά στην παρουσία των καθιστικών βαθμίδων. Τα ανοίγματα επικοινωνίας στη νότια πλευρά της εκκλησίας, ο συνδετικός διάδρομος πίσω από την αψίδα και αντίστοιχες αρχιτεκτονικές πρακτικές σε άλλες παλαιοχριστιανικές εκκλησίες επιτρέπουν στους αρχαιολόγους να εξετάσουν αυτό το ενδεχόμενο.

Ωστόσο, δεν υπάρχει κάποια επιγραφή ή άμεση γραπτή μαρτυρία που να επιβεβαιώνει ότι στο συγκεκριμένο οικοδόμημα πραγματοποιούνταν κατήχηση. Επίσης, η λειτουργία του προτεινόμενου βαπτισματικού χώρου δεν έχει εξακριβωθεί οριστικά. Τα εδώλια ενδέχεται να χρησιμοποιούνταν και για τη συγκέντρωση των πιστών κατά τη διάρκεια θρησκευτικών εορτασμών και συλλογικών λατρευτικών τελετών.

Η παρουσία παρόμοιων διατάξεων εδωλίων στην Εκκλησία της Αγοράς και στην Εκκλησία του Θεάτρου στα Άδαδα επιτρέπει στους αρχαιολόγους να αξιολογήσουν αυτές τις αρχιτεκτονικές πρακτικές στο ευρύτερο πλαίσιο της χριστιανικής ζωής στην πόλη.

Αρχαιολογική φωτογραφία με κόκκινη επισήμανση των παραστάσεων πλοίου, ανθρώπινης μορφής και Δέντρου της Ζωής, οι οποίες είναι χαραγμένες σε αρχαίο λίθο στη Νότια Βασιλική των Αδάδων.  [Credit: Çelik & Mörel (2026), Arkeoloji Dergisi, εικ. 4. CC BY 4.0]

Το πλοίο, η ανθρώπινη μορφή και το Δέντρο της Ζωής χαραγμένα στην πέτρα

Οι αρχαίες βαθμίδες των εδωλίων της Νότιας Βασιλικής ξεχωρίζουν όχι μόνο για τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά τους, αλλά και για την εικονογραφία τους. Σε έναν από τους λίθους της ανώτερης σειράς των εδωλίων υπάρχει ένα μοτίβο που απεικονίζει ένα μικρό πλοιάριο ή πλοίο, μια ανθρώπινη μορφή και αυτό που ερμηνεύεται ως Δέντρο της Ζωής.

Το πλοίο, το οποίο αποδόθηκε με την τεχνική της χάραξης, έχει μήκος περίπου 15 εκατοστά και βάθος χάραξης 3 εκατοστά. Η ανθρώπινη μορφή έχει ύψος μόλις 2,55 εκατοστά, ενώ το μοτίβο του Δέντρου της Ζωής φτάνει τα 12,7 εκατοστά.

Απεικονίσεις πλοίων απαντώνται σε ναούς, εκκλησίες και δημόσια κτίρια σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Τέτοιου είδους σχέδια ερμηνεύονται ορισμένες φορές ως προσωπικά χαράγματα που σχετίζονται με το θαλάσσιο εμπόριο, την αλιεία ή τα ταξίδια. Αυτό που καθιστά ιδιαίτερη την περίπτωση των Αδάδων είναι η σημασία που αποδίδουν οι αρχαιολόγοι στα μοτίβα που συνοδεύουν το πλοίο.

Σύμφωνα με τη μελέτη, μια ανθρώπινη μορφή στέκεται πάνω σε ένα απλό πλοιάριο και, στο σημείο όπου κανονικά θα βρισκόταν το ιστίο, υψώνεται το Δέντρο της Ζωής. Οι αρχαιολόγοι θεωρούν ότι αυτή η σύνθεση έχει θρησκευτικό συμβολισμό, γεγονός που τη διαφοροποιεί από μια συνηθισμένη ναυτική απεικόνιση.

Οι Çelik και Mörel προτείνουν ότι η παράσταση ενδέχεται να συνδέεται με κάποιο άτομο, πιθανότατα εβραϊκής καταγωγής, το οποίο έφτασε στην περιοχή διά θαλάσσης και στη συνέχεια παρακολούθησε χριστιανική εκπαίδευση. Ο συμβολικός ρόλος του Δέντρου της Ζωής στην εβραϊκή θρησκευτική παράδοση διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο σε αυτή την ερμηνεία.

Ωστόσο, δεν υπάρχουν άμεσες πληροφορίες σχετικά με την ταυτότητα, τη θρησκευτική πίστη ή το ταξίδι του ατόμου που δημιούργησε το χάραγμα. Επομένως, δεν είναι δυνατόν να υποστηριχθεί με βεβαιότητα ότι η παράσταση τεκμηριώνει τη μεταστροφή ενός συγκεκριμένου ατόμου στον χριστιανισμό. Παρ' όλα αυτά, η παρουσία του πλοίου, της ανθρώπινης μορφής και του Δέντρου της Ζωής σε μία ενιαία σύνθεση εμπλουτίζει τη συζήτηση σχετικά με τη θρησκευτική χρήση των εδωλίων.

Αεροφωτογραφία με τους σωζόμενους λίθινους τοίχους και τη γύρω βλάστηση του κτιρίου, το οποίο ερμηνεύεται ως πιθανή κατοικία κληρικού, δίπλα στη Νότια Βασιλική των Αδάδων. 
[Credit: Çelik & Mörel (2026), Arkeoloji Dergisi, εικ. 4. CC BY 4.0]

Η μεταβολή της θρησκευτικής ζωής στα Άδαδα μέσα στους αιώνες

Η αρχιτεκτονική της Νότιας Βασιλικής αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης μεταμόρφωσης στην ιστορία των Αδάδων. Μια πόλη που κατά τη ρωμαϊκή περίοδο ξεχώριζε για τους μνημειακούς ναούς της μετατράπηκε, κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, σε οικισμό με πολυάριθμες εκκλησίες.

Κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης, οι παλαιότερες κατασκευές δεν εξαφανίστηκαν ολοκληρωτικά. Ορισμένα από τα θεμέλια, τους τοίχους και τους λίθους τους εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται σε νέα οικοδομήματα. Τα ρωμαϊκά εδώλια της Νότιας Βασιλικής αποτελούν ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αρχιτεκτονικής συνέχειας.

Αξιοσημείωτες είναι επίσης οι αλλαγές που υπέστη η εκκλησία κατά τις μεταγενέστερες περιόδους. Καθώς η έκταση του οικισμού των Αδάδων συρρικνωνόταν και οι αμυντικές ανάγκες αυξάνονταν, αναπτύχθηκαν νέες οχυρωματικές διαμορφώσεις γύρω από το Cevizli Tepe. Η Νότια Βασιλική και οι παρακείμενες κατασκευές της παρέμειναν εντός της περιοχής που περιλαμβανόταν σε αυτό το αμυντικό σύστημα.

Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι η εκκλησία εξακολούθησε να λειτουργεί έως τον 12ο αιώνα μ.Χ., έχοντας υποστεί διάφορες επισκευές και προσθήκες. Τα επισκοπικά αρχεία της πόλης και ο μεγάλος αριθμός εκκλησιών στην ευρύτερη περιοχή παρέχουν σημαντικά δεδομένα για την κατανόηση της μακροχρόνιας παρουσίας χριστιανικών κοινοτήτων στα Άδαδα.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Mörel, A., & Çelik, N. (2026). Adada Güney Vadi Kilisesi: Mimari ve Geç Antik Dönemde Katekümenlik. Arkeoloji Dergisi, 37, 159–194. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.1908284 

Πηγή: ArkeoNews