Αίγυπτος: Ανακαλύφθηκαν κεφαλές δύο κολοσσιαίων βασιλικών αγαλμάτων

Η κεφαλή ενός από τα αγάλματα. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου] Ένας κάτοικος χωριού στο Δέλτα του Νείλου, στην Αίγυπτ...

Η κεφαλή ενός από τα αγάλματα. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Ένας κάτοικος χωριού στο Δέλτα του Νείλου, στην Αίγυπτο, ανέφερε την παρουσία ενός λαξευμένου λίθου στην ιδιοκτησία του και, στη συνέχεια, μια σωστική ανασκαφή έφερε στο φως δύο κολοσσιαία βασιλικά αγάλματα, εκ των οποίων τουλάχιστον το ένα απεικονίζει τον Ραμσή Β΄, καθώς και έναν λίθο από ροζ γρανίτη που φέρει τους τίτλους του φαραώ. Ο τρόπος με τον οποίο κατέληξαν σε ένα χωριό γνωστό για έναν ναό που οικοδομήθηκε σχεδόν εννέα αιώνες μετά τη βασιλεία του παραμένει ανεξήγητος.

Ένας άνδρας στο Behbeit el-Hagar, ένα χωριό στην επαρχία Gharbia της Αιγύπτου, εργαζόταν σε ένα οικόπεδο μπροστά από το σπίτι του, όταν εντόπισε έναν λίθο καλυμμένο με ανάγλυφες παραστάσεις. Ενημέρωσε την τοπική αρχαιολογική υπηρεσία. Σύμφωνα με ανακοίνωση του Υπουργείου Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, όσα ήρθαν στη συνέχεια στο φως ήταν τα κατάλοιπα δύο τεράστιων βασιλικών αγαλμάτων. Το ένα απεικονίζει τον Ραμσή Β΄. Το άλλο, κατά πάσα πιθανότητα, απεικονίζει τον ίδιο φαραώ. Μαζί τους εντοπίστηκε ένας λίθος από ροζ γρανίτη, ο οποίος έφερε μέρος των τίτλων του σε ιερογλυφική γραφή.

Οι επιθεωρητές επισκέφθηκαν τον χώρο και επιβεβαίωσαν ότι ο λίθος ήταν αρχαίος. Η τοπική αρχαιολογική υπηρεσία ακολούθησε τη νόμιμη διαδικασία και συνέταξε σχετική έκθεση, ενώ το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, ο κρατικός φορέας που είναι αρμόδιος για τους αρχαιολογικούς χώρους της χώρας, συγκρότησε επιτροπή και εξειδικευμένη ομάδα για τη διενέργεια σωστικής ανασκαφής. Μια τέτοιου είδους ανασκαφή δεν εντάσσεται σε κάποιο ερευνητικό πρόγραμμα. Πραγματοποιείται όταν έρχεται απροσδόκητα στο φως ένα εύρημα, το οποίο πρέπει να καταγραφεί και να προστατευθεί προτού χαθεί.

Ο υπουργός Τουρισμού και Αρχαιοτήτων, Sherif Fathy, επαίνεσε τον κάτοικο, επισημαίνοντας ότι η άμεση αναφορά του ανέδειξε τη σημαντική συμβολή που μπορεί να έχει το κοινό στην προστασία της αιγυπτιακής πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα τεχνικά στοιχεία παρουσίασε ο αιγυπτιολόγος Hisham El-Leithy, Γενικός Γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων, ο οποίος διαθέτει μακρά εμπειρία σε ανασκαφές στη θηβαϊκή νεκρόπολη, τον αρχαίο ταφικό χώρο κοντά στο Λούξορ.

Ο λίθος με την επιγραφή.
 [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Τι ανακάλυψαν οι ανασκαφείς

Το πλέον εντυπωσιακό εύρημα είναι μια κολοσσιαία κεφαλή του βασιλιά, ύψους περίπου 1,60 μ., δηλαδή περίπου όσο το ύψος ενός μικρόσωμου ενήλικα. Φορά το διπλό στέμμα, ένα κάλυμμα της κεφαλής που συνδύαζε το λευκό στέμμα της Άνω Αιγύπτου με το ερυθρό στέμμα της Κάτω Αιγύπτου, συμβολίζοντας την ένωση των δύο τμημάτων της χώρας.

Δίπλα στην κεφαλή βρισκόταν το ανώτερο τμήμα της οπίσθιας παραστάδας, της λίθινης λωρίδας που εκτείνεται κατά μήκος της πίσω πλευράς πολλών αιγυπτιακών αγαλμάτων, παρέχοντας στήριξη και συχνά φέροντας επιγραφές. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, φέρει το όνομα Ώρου του βασιλιά, Hor Kanakht Mery-Maat, ένα από τα πέντε επίσημα ονόματα που έφερε κάθε φαραώ. Συνήθως μεταφράζεται ως «Ώρος, ισχυρός ταύρος, αγαπητός της Μαάτ», με τη Μαάτ να είναι η θεά της τάξης και της δικαιοσύνης.

Σύμφωνα με τον El-Leithy, οι διαστάσεις της κεφαλής υποδηλώνουν ότι το άγαλμα στο σύνολό του, συμπεριλαμβανομένης της βάσης, ενδέχεται να είχε ύψος περίπου 8,5 μ., σχεδόν όσο ένα τριώροφο κτίριο. Πρόκειται για εκτίμηση που βασίζεται στις αναλογίες του γλυπτού. Καθώς έχουν ανακτηθεί μόνο τμήματα αυτού του κολοσσού, το συγκεκριμένο ύψος πρέπει να θεωρηθεί πιθανό ενδεχόμενο και όχι βεβαιότητα.

Το δεύτερο εύρημα αποτελείται από το μεγαλύτερο μέρος ενός ακόμη βασιλικού αγάλματος, ύψους περίπου 2,40 μ., από το οποίο απουσιάζουν τα πόδια και η βάση. Ο βασιλιάς φορά το νέμες, το ριγωτό κάλυμμα της κεφαλής που πέφτει εκατέρωθεν του προσώπου σε πολλές απεικονίσεις φαραώ, αν και το ανώτερο τμήμα του έχει χαθεί. Έχει ανακτηθεί και η κεφαλή, της οποίας τα χαρακτηριστικά διατηρούνται σε καλή κατάσταση. Σύμφωνα με το υπουργείο, τα χαρακτηριστικά του προσώπου παρουσιάζουν ομοιότητες με εκείνα του πρώτου κολοσσού, γεγονός που οδηγεί στην εκτίμηση ότι και το δεύτερο άγαλμα πιθανότατα απεικονίζει τον Ραμσή Β΄. Η ανακοίνωση δεν αναφέρει κάποια επιγραφή με το όνομά του στο συγκεκριμένο άγαλμα.

Το σύνολο των ευρημάτων συμπληρώνει ένας λίθος από ροζ γρανίτη, μήκους περίπου 1,30 μ., ο οποίος βρισκόταν σε απόσταση περίπου ενός μέτρου βόρεια του δεύτερου αγάλματος. Διατηρεί ίχνη ιερογλυφικών που αποδίδουν δύο από τους τίτλους του Ραμσή Β΄: nesu-bity («βασιλιάς της Άνω και της Κάτω Αιγύπτου») και sa-Ra («γιος του Ρα»). Στις βασιλικές επιγραφές, οι φράσεις αυτές προηγούνται συνήθως των δύο ονομάτων του φαραώ, καθένα από τα οποία γράφεται μέσα σε καρτούς, δηλαδή ένα επιμήκες ωοειδές πλαίσιο που περιβάλλει το βασιλικό όνομα. Ο γρανίτης είναι εξαιρετικά σκληρό πέτρωμα και δύσκολο στην κατεργασία, ενώ ο ροζ γρανίτης της Αιγύπτου εξορυσσόταν κυρίως στο Ασουάν, εκατοντάδες χιλιόμετρα νοτιότερα.

Η κεφαλή του άλλου αγάλματος.
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου]

Γιατί έχει σημασία η λέξη «πιθανότατα»

Μια πρόσφατη περίπτωση καταδεικνύει γιατί η απόδοση ενός γλυπτού σε συγκεκριμένο ηγεμόνα απαιτεί προσοχή. Τον Μάρτιο του 2017, μια αιγυπτιογερμανική ομάδα που εργαζόταν στη Matariya, συνοικία του Καΐρου που έχει οικοδομηθεί πάνω στα ερείπια της αρχαίας Ηλιούπολης, ανακάλυψε θραύσματα ενός κολοσσιαίου αγάλματος λαξευμένου από χαλαζίτη, ένα ιδιαίτερα σκληρό πέτρωμα. Το άγαλμα είχε ύψος περίπου 8 μ. και βρισκόταν στον χώρο ενός αρχαίου ναού του Ραμσή Β΄.

Αρχικά παρουσιάστηκε ως άγαλμα του ίδιου του Ραμσή. Λίγες ημέρες αργότερα, μια επιγραφή στην πίσω πλευρά του αποκάλυψε ένα από τα ονόματα του Ψαμμήτιχου Α΄, ο οποίος βασίλεψε από το 664 έως το 610 π.Χ., περίπου έξι αιώνες μετά τον Ραμσή. Ο Khaled El-Enany, τότε υπουργός Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, άφησε ανοιχτό ένα μικρό ενδεχόμενο: ο Ψαμμήτιχος να είχε επαναχρησιμοποιήσει ένα παλαιότερο άγαλμα του Ραμσή.

Στο Behbeit, η πρώτη κεφαλή φέρει πράγματι το όνομα Ώρου του Ραμσή Β΄ στην οπίσθια παραστάδα. Για το δεύτερο άγαλμα, το υπουργείο δεν αναφέρει κάποια επιγραφή. Η συνέχιση της ανασκαφής και η μελέτη των ευρημάτων θα δείξουν εάν η συγκεκριμένη απόδοση είναι ορθή.

Ένα χωριό που πήρε το όνομά του από τις πέτρες του

Η ονομασία του χωριού προσφέρει ήδη ένα στοιχείο. Η λέξη el-Hagar σημαίνει «οι πέτρες» στα αραβικά, ενώ το Behbeit προέρχεται από την αρχαία αιγυπτιακή ονομασία Per-Hebyt, που αποδίδεται περίπου ως «ο οίκος της εορτής». Το χωριό βρίσκεται στον ανατολικό κλάδο του Νείλου, κοντά στη  Damietta, περίπου 8 χλμ. δυτικά της Mansura. Οι πέτρες στις οποίες παραπέμπει η ονομασία είναι ογκόλιθοι από γρανίτη που έχουν απομείνει από έναν από τους πιο ιδιότυπους ναούς του Δέλτα.

Πρόκειται για το Ίσειον (Iseum), τον μεγάλο ναό της Ίσιδας, μιας από τις σημαντικότερες θεότητες της Αιγύπτου. Οι περισσότεροι αιγυπτιακοί ναοί κατασκευάζονταν από ασβεστόλιθο ή ψαμμίτη, ενώ ο γρανίτης χρησιμοποιούνταν για επιμέρους στοιχεία, όπως αγάλματα, οβελίσκους ή εισόδους. Στο Behbeit, ολόκληρο το οικοδόμημα ήταν κατασκευασμένο από γρανίτη.

Το μεγαλύτερο μέρος του ναού οικοδομήθηκε από τον Νεκτανεβώ Β΄ (360–342 π.Χ.), τον τελευταίο φαραώ της Αιγύπτου που καταγόταν από τον γηγενή πληθυσμό της χώρας. Οι Πτολεμαίοι βασιλείς που τον διαδέχθηκαν ολοκλήρωσαν το έργο, με τον Πτολεμαίο Γ΄ (246–222 π.Χ.) να προσθέτει τα τελευταία σημαντικά τμήματα. Ο Μέγας Αλέξανδρος εισέβαλε στην Αίγυπτο μόλις περίπου μία δεκαετία μετά το τέλος της βασιλείας του Νεκτανεβώ.

Η επιλογή της θέσης δεν ήταν τυχαία. Η τριακοστή δυναστεία του Νεκτανεβώ καταγόταν από την κοντινή Sebennytos, τη σημερινή Samanud, και ο ναός λειτουργούσε ως το βόρειο αντίστοιχο του μεγάλου ιερού της Ίσιδας των Φιλών, στο νότιο τμήμα της χώρας.

Το οικοδόμημα δεν διατηρήθηκε. Σύμφωνα με το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, παρουσίασε προβλήματα στα θεμέλιά του λίγο μετά την κατασκευή του και, πιθανώς γύρω στο 24 π.Χ., ένας σεισμός το κατέστρεψε ολοκληρωτικά. Οι λίθοι του διασκορπίστηκαν σε μουσεία σε ολόκληρο τον κόσμο, ενώ το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μόντρεαλ επισημαίνει ότι ένας λίθινος ογκόλιθος από ένα από τα παρεκκλήσια του εντοπίστηκε ακόμη και στον μεγάλο ναό της Ίσιδας στη Ρώμη.

Το 2002, η αιγυπτιολόγος Christine Favard-Meeks, η οποία αφιέρωσε δεκαετίες στην ανασύνθεση του οικοδομήματος μέσω σχεδίων, προειδοποίησε, σε άρθρο της στο περιοδικό του Βρετανικού Μουσείου, για τους βανδαλισμούς στον χώρο και την επείγουσα ανάγκη λήψης μέτρων.

Η Ίσιδα ήταν ήδη γνωστή στο Δέλτα πολύ πριν από την κατασκευή του γρανιτένιου ναού. Ο Ηρόδοτος, γράφοντας τον 5ο αιώνα π.Χ., αναφέρει τα εξής για την πόλη Βούσιρι, μια διαφορετική πόλη του Δέλτα:

«ἐν ταύτῃ γὰρ δὴ τῇ πόλι ἐστὶ μέγιστον Ἴσιος ἱρόν, ἵδρυται δὲ ἡ πόλις αὕτη τῆς Αἰγύπτου ἐν μέσῳ τῷ Δέλτα· Ἶσις δὲ ἐστὶ κατὰ τὴν Ἑλλήνων γλῶσσαν Δημήτηρ...».

«Η πόλη αυτή βρίσκεται στο μέσο του αιγυπτιακού Δέλτα και σε αυτήν υπάρχει ένας πολύ μεγάλος ναός της Ίσιδας, η οποία στην ελληνική γλώσσα είναι η Δήμητρα».

Ηρόδοτος, Ιστορίαι, 2.59

Η Δήμητρα ήταν η αρχαία ελληνική θεά των σιτηρών και της συγκομιδής, επομένως ο Ηρόδοτος αποδίδει την Ίσιδα με όρους οικείους στους Έλληνες αναγνώστες του. Ο ναός στο Behbeit έχει συχνά ταυτιστεί με το «Ίσειον» που αναφέρεται από μεταγενέστερους κλασικούς συγγραφείς. Ωστόσο, η Favard-Meeks αμφισβητεί αυτή την ταύτιση, εν μέρει εξαιτίας της πρώιμης κατάρρευσης του οικοδομήματος. Η ανακοίνωση του υπουργείου δεν αναφέρεται σε αυτή τη συζήτηση.

Τι γύρευε ο Ραμσής στο χωριό του Νεκτανεβώ;

Υπάρχει ακόμη ένα ερώτημα στο οποίο η ανακοίνωση δεν δίνει απάντηση. Ο Ραμσής Β΄ βασίλεψε περίπου από το 1279 έως το 1213 π.Χ., ενώ οι εργασίες στο Behbeit άρχισαν σχεδόν εννέα αιώνες αργότερα — περίπου όσος χρόνος μας χωρίζει από την εποχή κατά την οποία οικοδομούνταν το Άνγκορ Βατ στην Καμπότζη. Η παρουσία δύο κολοσσιαίων αγαλμάτων του Ραμσή στο χωριό όπου βρίσκεται ο ναός του Νεκτανεβώ Β΄ δεν είναι κάτι που θα περίμενε κανείς.

Η ανακοίνωση δεν διευκρινίζει εάν τα αγάλματα είχαν ανεγερθεί στην ίδια τη θέση όπου βρέθηκαν, εάν μεταφέρθηκαν εκεί από άλλη τοποθεσία ή εάν επαναχρησιμοποιήθηκαν αιώνες αργότερα. Αιγυπτιακά κείμενα μνημονεύουν το Behbeit από την εποχή του Νέου Βασιλείου και εξής, δηλαδή από την περίοδο στην οποία έζησε και ο Ραμσής, αν και ο οικισμός ενδέχεται να αποτελούσε τότε απλώς εξαρτημένο οικισμό της Sebennytos.

Η επαναχρησιμοποίηση αρχαιότερων γλυπτών δεν θα ήταν ασυνήθιστη. Τον Απρίλιο του 2026, το υπουργείο ανακοίνωσε την ανακάλυψη ενός ακόμη αγάλματος του Ραμσή Β΄ στο Tell el-Faraun, στην επαρχία Sharqia, το οποίο φαίνεται ότι είχε επαναχρησιμοποιηθεί κατά την αρχαιότητα και προερχόταν από τη βασιλική πρωτεύουσα Πι-Ραμεσέ. Ωστόσο, το συγκεκριμένο εύρημα δεν επιλύει το ζήτημα του Behbeit.

Οι ανασκαφές συνεχίζονται. Ο El-Leithy έχει δηλώσει ότι στόχος είναι να κατανοηθεί η μεταξύ τους σχέση των ευρημάτων, καθώς και η σύνδεσή τους με τον αρχαιολογικό χώρο, ώστε να διαμορφωθεί σαφέστερη εικόνα τόσο για τους δύο κολοσσούς όσο και για την αρχιτεκτονική ιστορία της περιοχής. Προς το παρόν, η ανακοίνωση του υπουργείου δεν παρέχει πληροφορίες σχετικά με το πότε κατέρρευσαν τα αγάλματα ή με το πού βρίσκονταν αρχικά.

Πηγή: LBV Magazine