Ο διεθνώς αναγνωρισμένος βιοαρχαιολόγος, καθηγητής Ανθρωπολογικής Αρχαιολογίας και Φυσικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Αντέλφι των ΗΠΑ, ε...
Ο διεθνώς αναγνωρισμένος βιοαρχαιολόγος, καθηγητής Ανθρωπολογικής Αρχαιολογίας και Φυσικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Αντέλφι των ΗΠΑ, εξηγεί πώς βλέπει στους αρχαίους σκελετούς.
Εκεί όπου ένα ανειδίκευτο βλέμμα αντικρίζει με ανάμεικτα συναισθήματα τον σκελετό ενός ανθρώπου που έζησε πριν από χιλιάδες χρόνια, ο καθηγητής Ανθρωπολογικής Αρχαιολογίας και Φυσικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Αντέλφι των Ηνωμένων Πολιτειών, Αναγνώστης Αγελαράκης, με τη γνώση ενός έμπειρου και διεθνώς αναγνωρισμένου βιοαρχαιολόγου και το πάθος ενός σύγχρονου ιατροδικαστή, βλέπει στα οστά μια μοναδική ευκαιρία για να συνομιλήσει με το παρελθόν και να διαβάσει όσα δεν γράφτηκαν ποτέ.
Σε μία έρευνά του αποκαλύπτει ότι ένας πολεμιστής του 14ου αι. στο οχυρό του Πολύστυλου Αβδήρων επέζησε από ένα φρικτό κάταγμα επειδή ο χειρουργός εφάρμοσε με απόλυτη πιστότητα την αρχαία ιπποκρατική μέθοδο δέσμευσης της γνάθου με χρυσό νήμα. Και στην επόμενη να εστιάζει στους Ιροκέζους, μία από τις πιο ισχυρές και ιστορικές συνομοσπονδίες ιθαγενών φυλών στη Βορειοανατολική Αμερική.
Δίνει φωνή σε όλους εκείνους που αποτέλεσαν μέρος της Ιστορίας, αλλά δεν βρήκαν μια θέση στις σελίδες της και χάθηκαν στη χοάνη της ανωνυμίας: τους ανθρώπους που έζησαν τη στιγμή της γέννησης της πόλης-κράτους. Και σε εκείνους που έχτισαν τον Παρθενώνα και άκουσαν τον Επιτάφιο του Περικλή, καθώς μελέτησε τους νεκρούς στο αρχαιότερο καταγεγραμμένο πολυάνδριο στην Πάρο του 8ου αι. π.Χ. και τους πεσόντες του Πελοποννησιακού Πολέμου, στην Αθήνα, αντιστοίχως.
Οι υποθέσεις που ανοίγει δεν είναι «cold cases», «παγωμένες», όπως αποκαλούνται στη διεθνή ορολογία τα ανεξιχνίαστα εγκλήματα που βρίσκονται στο αρχείο της αστυνομίας. Είναι «κατεψυγμένες», καθώς η παλαιότερη μελέτη του αφορά σκελετικό υλικό που χρονολογείται στην 11η χιλιετία πριν από σήμερα. Και όσο για τα γεωγραφικά όρια, μάλλον είναι άγνωστη λέξη για τον έλληνα επιστήμονα, καθώς μπορεί να βρεθεί από την Ταϊλάνδη και το Πουέρτο Ρίκο για να μελετήσει σκελετικά κατάλοιπα ιθαγενών έως την αγαπημένη του αρχαία Ελεύθερνα, στην καρδιά της Κρήτης.
Εκεί, όπου κατάφερε να σπάσει τη σιωπή των εντυπωσιακών ευρημάτων που ανασκάπτει εδώ και τέσσερις δεκαετίες ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης και γενικός διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, Νίκος Σταμπολίδης. Και με την πρωτοποριακή του έρευνα απέδειξε, μεταξύ άλλων, πως στην ομηρική νεκρόπολη της Ορθής Πέτρας είχε ταφεί μια άγνωστη «δυναστεία ιερειών», που αποτελούνταν από τέσσερις γυναίκες αριστοκρατικής καταγωγής και συγγενείς εξ αίματος, χαρίζοντας στην ανασκαφή μια θέση στα δέκα σημαντικότερα αρχαιολογικά ευρήματα του πλανήτη. Πρόσφατα, δε, αποκατέστησε με βάση το κρανίο, το πρόσωπο της γηραιότερης εξ αυτών, το οποίο και αποκαλύφθηκε τον Ιούνιο στο αρχαιολογικό μουσείο της αρχαίας Ελεύθερνας επί τη ευκαιρία των δέκατων γενεθλίων του.
«Οι σκελετοί που μελετάμε ανήκουν σε ανθρώπους τυχερούς. Τους δίνεται η ευκαιρία να “μιλήσουν”. Οι υπόλοιποι θα μείνουν για πάντα στην αφάνεια. Ο σκελετός είναι σαν ένα βιβλίο που μας επιτρέπει να διαβάσουμε ποιες παθήσεις είχε ο συγκεκριμένος άνθρωπος εκ γενετής και ποιες ήταν επίκτητες. Αν είχε κακώσεις, τραύματα, φλεγμονές, μολύνσεις, ακόμη και καρκίνο. Ξέρουμε αν περπατούσαν σε ίσιο μέρος ή ανέβαιναν σε βουνοπλαγιές. Αν έκαναν δουλειές που απαιτούσε δύναμη στα χέρια, όπως και την ποιότητα του φαγητού που έτρωγαν ή αν τους έλειπαν βιταμίνες και ιχνοστοιχεία. Ακόμη και το πιο μικρό οστό μπορεί να σου δώσει μια πληροφορία που δεν φαντάζεσαι», λέει ο Αναγνώστης Αγελαράκης στη διαδικτυακή μας συνάντηση και μας δίνει ένα παράδειγμα.
«Στο πρώτο οργανωμένο Νεολιθικό νεκροταφείο στην Κρήτη (7η χιλιετία π.Χ.), στον Αποσελέμη, εντοπίσαμε ένα νεαρό άτομο με χονδροβλάστωμα, μια μορφή καρκίνου στον αριστερό αγκώνα που είναι η δεύτερη αρχαιότερη γνωστή περίπτωση στον κόσμο. Οι αναλύσεις DNA από το ίδιο νεκροταφείο μας έδειξαν ότι οι άνθρωποι που είχαν ταφεί εκεί ήταν μετανάστες από τα νησιά των βορείων Κυκλάδων και από τη Μικρά Ασία», εξηγεί.
Δεν είναι μόνο τα οστά, όμως, που μπαίνουν στο μικροσκόπιο της έρευνας του έλληνα καθηγητή, αλλά και τα δόντια, που τρόπον τινά λειτουργούν ως το «μαύρο κουτί» του οργανισμού, καθώς σε περιπτώσεις υποσιτισμού ή βαριάς ασθένειας ο οργανισμός σταματά να παράγει σμάλτο για να εξοικονομήσει ενέργεια, αφήνοντας μόνιμα και μετρήσιμα ίχνη στα δόντια.
Μέσα σε όλη αυτή την αυστηρή μεθοδολογία, τις μετρήσεις και τα επιστημονικά αποτελέσματα, υπάρχει χώρος για προβληματισμό σχετικά με το πώς έζησε τελικά ο άνθρωπος του οποίου ο σκελετός βρίσκεται στο εργαστηριακό τραπέζι; «Υπάρχουν πάρα πολλές ερωτήσεις για το πώς ήταν η ζωή του, πού πέρασε τις περισσότερες ώρες του, τι σκεφτόταν… Δημιουργείς ένα σύνολο ιδεών και ερωτήσεων, οι οποίες σε ξυπνούν το βράδυ», παραδέχεται. Και ακόμη κι όταν πασχίζει πολύ για να βρει ορισμένες απαντήσεις χωρίς αποτέλεσμα δεν αγανακτεί. «Δεν έχω το δικαίωμα. Θα ήταν ηθικά εντελώς λάθος, διότι αυτοί οι άνθρωποι που έζησαν στην αρχαιότητα, περιμένουν από μένα. Είναι σαν να μου λένε:
“Σου δόθηκε η ευκαιρία. Κανόνισε την πορεία σου. Κάνε αυτό που πρέπει, σωστά, διότι το αποτέλεσμα της έρευνάς σου θα μείνει στο μέλλον. Εσύ απλώς είσαι αυτή την εποχή επιστάτης σε αυτή τη θέση”», λέει ο 70χρονος καθηγητής, με το σπάνιο όνομα, που διευκρινίζει πως είναι βαφτισμένος Αναγνώστης, – οι φίλοι του τον φωνάζουν Νώτη – σε αντίθεση με τον παππού του, που είχε πάρει το όνομα τιμητικά, από χειροθεσία, καθώς το βαφτιστικό του ήταν Γεώργιος.
Πώς ακολούθησε μια σπάνια ειδικότητα και βρέθηκε στην απέναντι ακτή του Ατλαντικού για περισσότερο από τέσσερις δεκαετίες, το παιδί που μεγάλωσε μέσα στην οικογενειακή επιχείρηση στην Καβάλα – πρόσφυγες κρασάδες, όπως λέει, που έβγαζαν το Ούζο 14, λικέρ, κονιάκ, ρετσίνα και κοκκινέλι; Και πώς ξέφυγε από τη βούληση του συνονόματού του, παππού, που τον προόριζε για γιατρό, ελπίζοντας να του θεραπεύσει εκείνο το παλιό τραύμα στο γόνατο, που είχε αποκτήσει από πυροβολισμό των τούρκων στρατολόγων, οι οποίοι τον γύρευαν στη Γανόχωρα της Ανατολικής Θράκης για να καταταγεί στον κεμαλικό στρατό;
Η στροφή στην αρχαιολογία
«Ήμουν πολύ καλός στη βιολογία, στην ανθρωπολογία, στις φυσικές επιστήμες, αλλά και στην ιστορία, ενώ ήδη από την ηλικία των τεσσάρων, χάρη στη γιαγιά μου την Ζωή, γνώριζα καλά τη μυθολογία. Οταν ήρθε η ώρα των σπουδών είχαμε δικτατορία και έφυγα για την Αυστρία, στο τμήμα Οικονομικών, όπου έκανα ένα εξάμηνο. Υπήρχε όμως αναστάτωση με την πτώση του Σάχη, δεν μας αφήνανε να μπούμε στο πανεπιστήμιο και δεν μπορούσα να εξασφαλίσω αναβολή από τον στρατό, οπότε πήγα στη Σουηδία και γράφτηκα στην Ιατρική. Ηταν πολύ δύσκολα. Ημουν 18 χρονών, μου έλειπε η Ελλάδα κι ένας καθηγητής μού πρότεινε να πάμε σε μια αρχαιολογική διάλεξη. Μόλις μπήκα στο μουσείο και είδα τα αγάλματα, ήταν σαν να με κοίταζαν και να μου έλεγαν:
“Δεν έχουμε δει Ελληνα, είμαστε εδώ μόνα μας”. Και μου γεννήθηκε η επιθυμία να παρακολουθήσω κάποια μαθήματα αρχαιολογίας. Τελικά άλλαξα κατεύθυνση κρυφά από τους δικούς μου και τέλειωσα κλασική αρχαιολογία και ευρωπαϊκή εθνολογία, αλλά παράλληλα έκανα και τρία χρόνια άσκηση στο μεγαλύτερο μουσείο της Σουηδίας, το Nόρντισκα, όπου έμαθα ιατροδικαστική και οστεολογία, μεταξύ άλλων. Είχα ξεκινήσει να βάζω την ζωή μου σε μια τάξη και παράλληλα το διδακτορικό μου, οπότε σκεφτόμουν να μην επιστρέψω στην Ελλάδα για να αποφύγω τη στρατιωτική θητεία. Όταν τηλεφώνησα στον πατέρα μου για να μοιραστώ τις σκέψεις μου, μου είπε:
“Εμείς δεν γίναμε ποτέ προδότες. Κανόνισε την πορεία σου”. Δεν είχα περιθώριο. Επέστρεψα κι έκανα 28 μήνες στρατό», λέει και παραδέχεται ότι δεν το έχει μετανιώσει, διότι αυτή η θητεία και ο Αγιος Ισίδωρος της Χίου ήταν η αφορμή να γνωρίσει τη σύζυγό του Αργυρώ, πριν από κοντά μισό αιώνα.
«Ημουν 14 μήνες στη Χίο. Μου τηλεφώνησε ο βυζαντινολόγος, Χαράλαμπος Πένας, και μου ζήτησε να κάνω οστεολογική ανάλυση σε δύο σκελετούς που είχαν βρεθεί κάτω από το κεντρικό ψηφιδωτό του καθολικού του Αγίου Ισιδώρου στη Χίο, καθώς υπήρχε υποψία πως μπορεί να ανήκε στον άγιο και σε μια γυναίκα που σκότωσαν οι Ρωμαίοι επειδή τον έθαψε. Πήρα άδεια από τον φρούραρχο, πήγα, αλλά χρειαζόμουν ένα τεχνικό σχέδιο. Ενας συνάδελφος τότε, μου πρότεινε τη φίλη της αρραβωνιαστικιάς του, που είχε σπουδάσει στη Σχολή Καλών Τεχνών. Ήταν η Αργυρώ. Από τότε είμαστε μαζί, αλλά τη μελέτη τη δημοσιεύσαμε μόλις πέρυσι. Τελικά δεν ήταν ο Αγιος Ισίδωρος. Ο σκελετός ήταν αρκετά μεταγενέστερος».
Σε αυτή τη μακρά πορεία με έδρα τα τελευταία 43 χρόνια τη Νέα Υόρκη, με τις αναρίθμητες έρευνες σε κάθε γωνιά σχεδόν του πλανήτη και τις αντίστοιχες δημοσιεύσεις σε ένα δύσκολο επιστημονικά πεδίο, ο Αναγνώστης Αγελαράκης έχει κάνει λάθη; «Πολλά, μικρά και σημαντικά. Θυμάμαι χαρακτηριστικά, μέναμε στο καστρόσπιτο των Αβδήρων. Δεν υπήρχε μουσείο τότε και το κάτω μέρος ήταν το εργαστήριο. Εργαζόμουν με κάποιους σκελετούς της ρωμαϊκής περιόδου κι ένας από αυτούς – μάλλον στρατιωτικός – είχε ένα φοβερό τραύμα στο δεξί βρεγματικό οστό, το οποίο δεν είχε επουλωθεί εντελώς. Τους άφηνα ξεσκέπαστους μέχρι να ολοκληρώσω τη μελέτη, διότι δεν έμπαινε κανείς στον χώρο, ούτε η σύζυγός μου. Το βράδυ, όμως, παρουσιάστηκε ο ρωμαίος στρατιωτικός στον ύπνο της, σε πλήρη εξάρτυση με το τραύμα στο πρόσωπο. Της είπε ότι δεν θέλει να είναι ξεσκέπαστος και εξαφανίστηκε. Ξύπνησε πανικόβλητη και όταν μου περιέγραψε τον άνδρα με το τραύμα στο πρόσωπο κατάλαβα ποιον είχε δει. Από τότε σκεπάζω τα πάντα και το επισημαίνω και στους φοιτητές μου. Το υλικό θέλει προστασία και σεβασμό».
Το διακριτικό πέρασμα της συζύγου του Αναγνώστη Αγελαράκη από την οθόνη υπενθυμίζει και στους δυο μας ότι ο χρόνος τελειώνει, καθώς εκείνος πρέπει να προλάβει μια πτήση και όλα τα θέματα που έχουν πέσει στο τραπέζι – από την κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν και την προσπάθειά του να κάνει μια συμπεριληπτική ταινία, την οποία δεν είχε ακόμη δει ο καθηγητής, έως την καταγωγή του από την Κρήτη που ανακάλυψε σχετικά πρόσφατα – θα πρέπει να αναπτυχθούν σε μια επόμενη – ίσως διά ζώσης – συνάντηση. Πριν ο χαρακτηριστικός ήχος από τη διακοπή της σύνδεσης ακουστεί, προλαβαίνω να τον ρωτήσω: Αν κάποιος έπειτα από 100 χρόνια ξεφύλλιζε ένα βιβλίο με τους σημαντικούς επιστήμονες της εποχής μας τι θα θέλατε να γράφει δίπλα στο όνομά σας; «Οτι έκανα το χρέος μου».
Πηγή: Μ. Αδαμοπούλου, Τα Νέα
Δεν υπάρχουν σχόλια