Ένα κορίτσι Βίκινγκ και τα ρούχα της 1.300 ετών: Η σπάνια ανακάλυψη στη Δανία

Η ανακάλυψη χρονολογείται από ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2024 στον αρχαιολογικό χώρο Σκόναγκερ, ήδη γνωστό για τα στοιχεία που εκτεί...

Η ανακάλυψη χρονολογείται από ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2024 στον αρχαιολογικό χώρο Σκόναγκερ, ήδη γνωστό για τα στοιχεία που εκτείνονται σε ένα ευρύ χρονολογικό εύρος, από την Εποχή του Χαλκού έως την Εποχή του Σιδήρου και την Εποχή των Βίκινγκ.

Σε μια νεκρόπολη στο Skonager, στη δυτική Γιουτλάνδη, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μια σπάνια γυναικεία ταφή της εποχής των Βίκινγκ με κομμάτια μαλλιού και λινού που διατηρήθηκαν ενωμένα με δύο καρφίτσες. Η ανάλυση υφασμάτων, η χρονολόγηση με ραδιενεργό άνθρακα και οι μελέτες χρωμάτων θα μπορούσαν πλέον να ανακατασκευάσουν την διαδοχή των ενδυμάτων, ακόμη και τα χρώματά τους, παρέχοντας εξαιρετικές πληροφορίες για τα σκανδιναβικά ρούχα πριν από περίπου δεκατρείς αιώνες.

Όχι ένα τέλεια διατηρημένο φόρεμα, αλλά μερικά θραύσματα από μαλλί και λινό που παρέμειναν σε επαφή με δύο μεταλλικές καρφίτσες για περίπου 1.300 χρόνια. Είναι αρκετά, ωστόσο, για να μετατρέψουν μια ταφή που ανακαλύφθηκε στη δυτική Δανία σε έναν θησαυρό πληροφοριών για την καθημερινή ζωή στην εποχή των Βίκινγκ. Οι αρχαιολόγοι μελετούν έναν σπάνιο τάφο που ανακαλύφθηκε στο Skonager, κοντά στο Βάρντε στη δυτική Γιουτλάνδη, του οποίου οι μοναδικές συνθήκες διατήρησης μπορεί να τους επιτρέψουν να αναπαραστήσουν πώς ήταν ντυμένη μια νεαρή γυναίκα κατά την ταφή της: τι ενδύματα φορούσε, πώς ήταν σε στρώσεις και ίσως ακόμη και τι χρώματα είχαν.

Μία από τις περόνες με κατάλοιπα υφάσματος.
[Credit: Arkæologi Vestjylland] 

Η ανακάλυψη χρονολογείται από ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2024 στον αρχαιολογικό χώρο Skonager, ήδη γνωστό για τα στοιχεία που εκτείνονται σε ένα ευρύ χρονολογικό εύρος, από την Εποχή του Χαλκού έως την Εποχή του Σιδήρου και την Εποχή των Βίκινγκ. Η εκστρατεία αποκάλυψε ένα νεκροταφείο με ταφές βρεφών, παιδιών, νέων και ενηλίκων: ένα σημαντικό εύρημα επειδή μας επιτρέπει να παρατηρήσουμε μια κοινότητα ως σύνολο και όχι ένα μεμονωμένο εξαιρετικό άτομο. Σύμφωνα με τις αρχαιολόγους Christina Wølch Jensen και Line Lerke της Arkæologi Westjylland-Vardemuseerne, αυτές είναι επίσης οι πρώτες ανθρώπινες ταφές Βίκινγκ που ανακαλύφθηκαν στον δήμο Varde από το 1988. Ανάμεσα σε σιδερένια μαχαίρια, κεχριμπάρι και γυάλινες χάντρες, ένας από τους τάφους προσέλκυσε ιδιαίτερη προσοχή για την παρουσία δύο καρφιτσών σε σχήμα κελύφους, που παραδοσιακά συνδέονται με τα σκανδιναβικά γυναικεία ρούχα.

Η αρχαιολογική αξία του ευρήματος εξαρτάται κυρίως από μια φαινομενικά μικρή διαδικασία: τη διάβρωση των μετάλλων. Τα άλατα που παράγονται από μεταλλικά αντικείμενα μπορούν να διεισδύσουν σε περιβάλλοντα οργανικά υλικά και να επιβραδύνουν την υποβάθμισή τους. Στο Skonager, αυτό το φαινόμενο επέτρεψε την επιβίωση μικροσκοπικών θραυσμάτων υφασμάτων που διαφορετικά θα είχαν εξαφανιστεί. Οι αρχικές αναλύσεις έχουν εντοπίσει μαλλί και λινό, υλικά που χρησιμοποιούνται ευρέως στα σκανδιναβικά ρούχα, αλλά το πιο ενδιαφέρον εύρημα αφορά την τοποθεσία τους: το ύφασμα διατηρήθηκε τόσο πάνω όσο και κάτω από τις καρφίτσες. Ακριβώς αυτή η διαστρωμάτωση καθιστά το εύρημα ιδιαίτερα ελπιδοφόρο. Πολλά από αυτά που γνωρίζουμε για τα ρούχα των Βίκινγκ προέρχονται από εξαιρετικά μικρά θραύσματα που επέζησαν κοντά σε κοσμήματα. Οι οβάλ ή σε σχήμα «μπολ» καρφίτσες συνδέονται γενικά με ένα σύστημα στο οποίο χρησίμευαν για να ασφαλίσουν ένα εξωτερικό ένδυμα πάνω από ένα εσώρουχο, αλλά οι σύγχρονες ανακατασκευές αναπόφευκτα τείνουν να απλοποιούν μια πραγματικότητα που ποικίλλει με την πάροδο του χρόνου και σε διαφορετικές περιοχές της Σκανδιναβίας. Η κατανόηση του ποιό ύφασμα τοποθετήθηκε πάνω στο άλλο μπορεί επομένως να μας επιτρέψει να ανακατασκευάσουμε την ακολουθία των ενδυμάτων, παρέχοντας μια πολύ πιο ακριβή περιγραφή του πώς ντύνονταν οι άνθρωποι στη δυτική Δανία εκείνη την εποχή.

Κατάλοιπα που ανασύρθηκαν από τον τάφο, μαζί με τις περόνες και τα υφάσματα.
[Credit: Arkæologi Vestjylland] 

Η ευαίσθητη φύση του υλικού απαιτούσε μια εξίσου μοναδική μέθοδο μελέτης. Στο Konserveringscenter Vejle, ειδικοί εργάζονται στο κομμάτι γης που περιέχει τα ευρήματα, αφαιρώντας το ίζημα κόκκο-κόκκο αντί να διαχωρίζουν αμέσως τις καρφίτσες από το έδαφος. Ένα μόνο νήμα μπορεί, στην πραγματικότητα, να διατηρήσει πληροφορίες σχετικά με την αρχική θέση ενός υφάσματος που θα χανόταν μόλις αφαιρεθεί. Ο στόχος, επομένως, δεν είναι απλώς να διαπιστωθεί εάν ένα κομμάτι ύφασμα είναι μαλλί ή λινό, αλλά να κατανοηθεί πώς ήρθε σε επαφή με την καρφίτσα, ποιο υλικό ήταν από πάνω ή από κάτω και εάν τα διαφορετικά κομμάτια ανήκαν σε διαφορετικά ενδύματα.

Υπάρχει επίσης ένα δεύτερο αίνιγμα. Μία από τις δύο καρφίτσες είχε επισκευαστεί στην αρχαιότητα, γεγονός που αποδεικνύει ότι το αντικείμενο είχε ήδη τη δική του ιστορία πριν τοποθετηθεί στον τάφο. Οι ερευνητές σκοπεύουν να συγκρίνουν τη χρονολόγηση του κοσμήματος με τη διαδικασία του ραδιενεργού άνθρακα για τα  υφάσματα: εάν προκύψει ένα σημαντικό χρονικό κενό, η καρφίτσα θα μπορούσε να είναι πολύ παλαιότερη από το ένδυμα και επομένως, σύμφωνα με μια υπόθεση, να πέρασε από τη μία γενιά στην άλλη ως ένα είδος οικογενειακού κειμηλίου. Προς το παρόν, παραμένει μια πιθανότητα: το κόσμημα θα μπορούσε απλώς να ανήκε στο ίδιο άτομο για πολλά χρόνια.

Αρχαιολόγοι εξετάζουν μία από τις περόνες (αριστερά) και αναπαράσταση ενδύματος της εποχής των Βίκινγκ με περόνες, σύμφωνα με την Agnes Geijer (δεξιά). [Credit: Agnes Geijer / Arkæologi Vestjylland]

Τι χρώματα είχαν οι ενδυμασίες των Βίκινγκς;

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον μέρος της έρευνας. Τα θραύσματα Skonager έχουν συμπεριληφθεί στο ερευνητικό πρόγραμμα “Χρώματα Υφασμάτων στην Εποχή των Βίκινγκ”, το οποίο μελετά τα χημικά ίχνη που αφήνουν οι βαφές. Οι αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια σε σκανδιναβικά υφάσματα αμφισβητούν τη δημοφιλή εικόνα ενός κόσμου των Βίκινγκ που κυριαρχείται αποκλειστικά από καφέ, γκρι και τα φυσικά χρώματα των ινών. Τα δανικά ευρήματα έχουν τεκμηριώσει σκόπιμα βαμμένα υφάσματα, συμπεριλαμβανομένων των μπλε και των κόκκινων, καθώς και πιο πολύτιμα υφάσματα που έχουν υποστεί επεξεργασία με λιγότερο συνηθισμένες βαφές. Δεν έχει ακόμη εντοπιστεί χρώμα για τα ρούχα Skonager, αλλά τυχόν χημικά υπολείμματα θα μπορούσαν να επιτρέψουν τουλάχιστον μια μερική αποκατάσταση της αρχικής τους εμφάνισης. Η υπόθεση καταδεικνύει επίσης πώς έχει εξελιχθεί η αρχαιολογία όσον αφορά στην αντιμετώπιση εύθραυστων υλικών. Η μικροσκοπία υφασμάτων, η αποκατάσταση, η χρονολόγηση με ραδιενεργό άνθρακα, η ανθρωπολογία και η χημική ανάλυση εφαρμόζονται όλα στα ίδια λίγα εκατοστά υλικού. Μερικά από τα δόντια της νεαρής γυναίκας παραμένουν, θραύσματα από μαλλί και λινό από τα ρούχα της, δύο καρφίτσες από τα κτερίσματά της και οι φυσικές σχέσεις που διατηρούσαν αυτά τα αντικείμενα στο έδαφος. Η ανασκαφή πιθανότατα δεν θα αποδώσει μια πλήρη στολή των Βίκινγκ. Αλλά η ίδια η δυνατότητα ανακατασκευής ενός ενδύματος μέσα από τα μικροσκοπικά του ίχνη καθιστά την ανακάλυψη σημαντική: από τη γενική εικόνα μιας «ενδυμασίας Βίκινγκ», θα μπορούσαμε να καταλήξουμε σε κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο: στην κατανόηση του πώς ήταν ντυμένη μια συγκεκριμένη νεαρή γυναίκα από τη Δυτική Γιουτλάνδη όταν θάφτηκε πριν από δεκατρείς αιώνες.

Η δυνατότητα υλοποίησης και το εύρος αυτής της φιλόδοξης έρευνας κατέστησαν εφικτά χάρη στην οικονομική υποστήριξη του Ιδρύματος Agnes Geijer (Stiftelsen Agnes Geijers fond för nordisk textilforskning), ενός φορέα αφιερωμένου στην προώθηση της έρευνας για τη νορδική υφαντουργική και ενδυματολογική παράδοση. Η επιλογή του συγκεκριμένου χορηγού έχει ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα, καθώς η ίδια η Agnes Geijer, από την οποία πήρε το όνομά του το ίδρυμα, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πρωτοπόρους στη μελέτη των κοίλων περονών (scoop brooches) και της ενδυμασίας της Εποχής των Βίκινγκ.

Το έργο της Geijer, το οποίο έθεσε τις μεθοδολογικές βάσεις για την ανάλυση αυτών των ευρημάτων, περιλάμβανε και γραφικές αναπαραστάσεις του πιθανού τρόπου με τον οποίο θα έμοιαζαν τα ενδύματα που συγκρατούνταν από τις συγκεκριμένες περόνες. Τα ιστορικά της σχέδια αποτελούν σήμερα την υποθετική αφετηρία για την ερευνητική ομάδα. Η εικονογράφηση της Geijer, η οποία παρουσιάζει μια αναπαράσταση ενδύματος με κοίλες περόνες, έχει καταστεί σημείο αναφοράς για τους ερευνητές, καθώς αναμένονται τα οριστικά αποτελέσματα που θα δείξουν εάν η ανασύνθεση της πρωτοπόρου μελετήτριας προσεγγίζει την πραγματικότητα ή εάν η νεαρή γυναίκα από τη Δυτική Γιουτλάνδη φορούσε ένα ένδυμα ριζικά διαφορετικό από εκείνο που έχει μέχρι σήμερα ανασυνθέσει η ιστοριογραφία.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Skonager (ARV 661), στην περιοχή του Varde, ξεχωρίζει έτσι ως ένα εξαιρετικά σημαντικό αρχαιολογικό σύνολο στον χάρτη της περιοχής, η οποία δεν είναι ιδιαίτερα πλούσια σε ευρήματα άθικτων ταφών της Εποχής των Βίκινγκ. Η σπανιότητα των ταφικών συνόλων αυτής της περιόδου στο δυτικό τμήμα της δανικής χερσονήσου καθιστά κάθε στοιχείο που προκύπτει από το συγκεκριμένο αρχαιολογικό πλαίσιο τμήμα ενός σχεδόν δυσεπίλυτου ιστορικού παζλ.

Καθώς οι ειδικοί συνεχίζουν τη λεπτομερή και σχολαστική έρευνά τους, η επιστημονική κοινότητα και η ιστορία αναμένουν με ενδιαφέρον να αποκαλύψουν την όψη, την κατάσταση της υγείας, τα χρώματα και την υφαντουργική ιστορία αυτής της νεαρής γυναίκας της Εποχής των Βίκινγκ. Ελπίζεται ότι ο συνδυασμός αρχαιολογικής έρευνας πεδίου, προληπτικής συντήρησης και εργαστηριακών αναλύσεων θα επιτρέψει κάποια ημέρα την ανασύσταση, με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια, της σιλουέτας μιας γυναίκας που περπατούσε στις ακτές της Γιουτλάνδης πριν από περισσότερα από 1.300 χρόνια.

Πηγή: Γ. Κουλουβάρης, Ναυτεμπορική, LBV Magazine