Η μορφή της θεάς Ούνι επέστρεψε στον ναό της: Εντυπωσιακό εύρημα 2.500 ετών στην αρχαία Ετρουρία

Το θραύσμα με την απεικόνιση του προσώπου της θεάς Ούνι. [Credit: Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης] Ένα νέο θραύσμα ακρωτηρίου, που φέρει τη ...

Το θραύσμα με την απεικόνιση του προσώπου της θεάς Ούνι. [Credit: Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης]

Ένα νέο θραύσμα ακρωτηρίου, που φέρει τη μορφή της Ούνι, της μεγάλης θεάς των Ετρούσκων, ήρθε στο φως στο Pyrgi, το αρχαίο λιμάνι Caire της Ετρουρίας. Το εύρημα εντοπίστηκε στον ίδιο ναό που ένας ανώτατος άρχων είχε αφιερώσει στη θεά στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ.

Ορισμένες αρχαιολογικές ανακαλύψεις εντυπωσιάζουν λόγω του μεγέθους ή της αξίας τους. Άλλες, όμως, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία εξαιτίας του ακριβούς σημείου στο οποίο εντοπίζονται. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκει το εύρημα που ανακοίνωσε το Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης.

Στον αρχαιολογικό χώρο του Pyrgi, στις ακτές του Λατίου, οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως θραύσμα ακρωτηρίου με την απεικόνιση του προσώπου της Ούνι, της θεάς στην οποία ήταν αφιερωμένος ακριβώς ο ναός όπου βρέθηκε το αντικείμενο.

Το πανεπιστήμιο ανακοίνωσε την ανακάλυψη μέσω του λογαριασμού του στο Instagram, στη στήλη «φωτογραφία της ημέρας». Σύμφωνα με την ανακοίνωση, το θραύσμα αποκαλύφθηκε στην περιοχή του λεγόμενου Ναού Β, όπου φοιτητές και μέλη του διδακτικού προσωπικού της Sapienza έχουν επαναλάβει φέτος τις ανασκαφικές εργασίες.

Για το ίδιο το πανεπιστήμιο, η ανακάλυψη του προσώπου της θεάς στο ιερό που ήταν αφιερωμένο σε εκείνη «έχει κάτι το ξεχωριστό»: αποτελεί ένα ακόμη κομμάτι που, ύστερα από περισσότερα από 2.500 χρόνια, βοηθά να αφηγηθούμε ξανά την ιστορία του χώρου.

Τι είναι το ακρωτήριο και γιατί έχει σημασία

Το ακρωτήριο (antefix) είναι ένα πήλινο αρχιτεκτονικό στοιχείο που τοποθετείται στο άκρο της στέγης, στο σημείο όπου καταλήγουν οι σειρές των κεράμων. Είχε πρακτική λειτουργία, καθώς προστάτευε τα άκρα της στέγης, αλλά παράλληλα ήταν διακοσμητικό και συμβολικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής.

Στον ετρουσκικό κόσμο τα ακρωτήρια έφεραν συχνά ανάγλυφες ή πλαστικές μορφές, μεταξύ των οποίων και θεϊκές μορφές, οι οποίες φαίνεται να «παρακολουθούν» από ψηλά το οικοδόμημα.

Άποψη του γλυπτού θραύσματος με την απεικόνιση του προσώπου της θεάς Ούνι. [Credit: Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης]

Αυτό έχει μια ενδιαφέρουσα συνέπεια για την εικόνα που έχουμε σήμερα για την ετρουσκική αρχιτεκτονική. Οι ετρουσκικοί ναοί δεν ήταν κατασκευασμένοι εξ ολοκλήρου από λίθο, όπως ο Παρθενώνας. Σύμφωνα με την αρχιτεκτονική παράδοση που καταγράφεται αργότερα από τον Ρωμαίο συγγραφέα Βιτρούβιο, σημαντικό μέρος της κατασκευής τους αποτελούνταν από ξύλο και ωμόπλινθους, υλικά που δεν αντέχουν εύκολα στο πέρασμα των αιώνων.

Αυτό που συνήθως διασώζεται είναι τα πήλινα αρχιτεκτονικά στοιχεία που τους διακοσμούσαν. Γι’ αυτό και θραύσματα όπως το συγκεκριμένο αποτελούν μία από τις βασικές πηγές για την ανασύσταση της μορφής αυτών των οικοδομημάτων.

Η Ούνι, η θεά του ναού

Η Ούνι αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θεότητες του ετρουσκικού πανθέου. Συνήθως ταυτίζεται με την ελληνική Ήρα και τη ρωμαϊκή Ιuno. Η συσχέτιση αυτή είναι χρήσιμη για την κατανόηση του ρόλου της, χωρίς όμως να πρέπει να θεωρείται απόλυτη, καθώς οι ετρουσκικές θεότητες διέθεταν τη δική τους ιδιαίτερη ταυτότητα και λατρευτική παράδοση.

Στο Pyrgi, μάλιστα, η Ούνι δεν εμφανίζεται μόνη. Οι επιγραφές του ιερού τη συνδέουν με τη φοινικική θεότητα Αστάρτη, αποκαλύπτοντας τον χαρακτήρα του χώρου ως σημείου συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών της Μεσογείου.

Κατά την ίδια περίοδο, Φοίνικες και Έλληνες επισκέπτονταν και άλλα σημαντικά λιμάνια και εμπορικούς σταθμούς της Μεσογείου, όπως τα Γάδειρα ή Εμπόριον, στη σημερινή  Empúries. Το Pyrgi αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του ίδιου φαινομένου στην ιταλική χερσόνησο.

Ένα λιμάνι μιας ισχυρής πόλης

To Pyrgi ήταν το λιμάνι του Caire, της σημερινού Cerveteri, μιας από τις πλουσιότερες και ισχυρότερες πόλεις των Ετρούσκων. Η νεκρόπολη της Banditaccia, που συνδέεται με την αρχαία πόλη, αποτελεί σήμερα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται στην περιοχή Santa Severa, περίπου 80 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Ρώμης. Η γεωγραφική αυτή λεπτομέρεια έχει σημασία, καθώς την εποχή εκείνη η Ρώμη ήταν απλώς μία από τις πόλεις της περιοχής και όχι ακόμη η ισχυρή δύναμη που θα εξελισσόταν αργότερα.

Οι αρχαίες γραπτές πηγές αναφέρουν επίσης το ιερό ως έναν χώρο ιδιαίτερου πλούτου. Σύμφωνα με την παράδοση, ο  τύραννος των Συρακουσών Διονύσιος Α΄ λεηλάτησε το Pyrgi περίπου το 384 π.Χ., ένα επεισόδιο που μαρτυρεί τη φήμη και τη σημασία του ιερού ακόμη και πέρα από τα όρια της Ετρουρίας.

Οι Χρυσές Πινακίδες του Pyrgi. Η πινακίδα με το φοινικικό κείμενο βρίσκεται στο κέντρο. [Credit: Sailko / Wikimedia Commons]

Οι Χρυσές Πινακίδες του Pyrgi: το κλειδί για την ανακάλυψη

Για να γίνει κατανοητή η ιδιαίτερη συμβολική σημασία του νέου ευρήματος, θα πρέπει να αναφερθούμε στις περίφημες Χρυσές Πινακίδες του Pyrgi. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια που έχουν διασωθεί από τον ετρουσκικό κόσμο και ένα σύνολο που το ίδιο το Πανεπιστήμιο Sapienza συνδέει άμεσα με τη νέα ανακάλυψη.

Σήμερα φυλάσσονται στο Εθνικό Ετρουσκικό Μουσείο της Villa Giulia στη Ρώμη.

Σύμφωνα με τα κείμενα των πινακίδων, ο Thefarie Velianas, ανώτατος άρχων του Caire, αφιέρωσε τον Ναό Β στην Ούνι στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ., δηλαδή λίγο πριν από το 500 π.Χ.

Για να αντιληφθούμε το ιστορικό πλαίσιο, πρόκειται περίπου για την εποχή κατά την οποία, σύμφωνα με την παράδοση, η Ρώμη έπαψε να είναι μοναρχία και εγκαθίδρυσε τη δημοκρατία, το 509 π.Χ.

Όταν ο ναός αφιερώθηκε στη θεά, η μελλοντική πρωτεύουσα της Μεσογείου δεν είχε ακόμη αρχίσει να εξελίσσεται στην υπερδύναμη που θα γινόταν αργότερα.

Οι πινακίδες ανακαλύφθηκαν το 1964, κατά τη διάρκεια ανασκαφών υπό τη διεύθυνση του Massimo Pallottino, μιας από τις σημαντικότερες μορφές της ετρουσκολογίας.

Πρόκειται για τρεις χρυσές πινακίδες: δύο φέρουν κείμενα στην ετρουσκική γλώσσα και μία στη φοινικική. Το στοιχείο αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, καθώς η ετρουσκική γλώσσα δεν έχει ακόμη αποκρυπτογραφηθεί πλήρως.

Η ετρουσκική δεν ανήκει στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες που γνωρίζουμε και τα σωζόμενα κείμενά της είναι σχετικά περιορισμένα και συχνά επαναλαμβανόμενα, καθώς πολλά από αυτά είναι ταφικού ή αναθηματικού χαρακτήρα.

Η ύπαρξη παράλληλου κειμένου στη φοινικική, μια γλώσσα που είναι πολύ καλύτερα γνωστή, προσέφερε σημαντική βοήθεια στην κατανόηση της ετρουσκικής. Για τον λόγο αυτό οι Χρυσές Πινακίδες του Pyrgi έχουν παρομοιαστεί ορισμένες φορές με μια «ετρουσκική Στήλη της Ροζέττας».

Η αναλογία, ωστόσο, έχει τα όριά της: τα κείμενα δεν αποτελούν ακριβείς μεταφράσεις το ένα του άλλου και η ετρουσκική γλώσσα εξακολουθεί να μην έχει αποκρυπτογραφηθεί πλήρως.

Ένας κύκλος που κλείνει

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η ιδιαίτερη αξία της νέας ανακάλυψης.

Χάρη σε ένα κείμενο χαραγμένο σε χρυσό γνωρίζουμε σε ποια θεότητα ήταν αφιερωμένος ο ναός και ποιος ανέλαβε την αφιέρωσή του. Τώρα, επιπλέον, ένα τμήμα της μορφής της ίδιας θεάς ήρθε στο φως μέσα στο ίδιο οικοδόμημα.

Το εύρημα δεν αλλάζει όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα. Συνδέει, όμως, δύο διαφορετικές κατηγορίες αρχαιολογικών τεκμηρίων, τις γραπτές πηγές και τα υλικά κατάλοιπα, που οδηγούν στο ίδιο σημείο και στην ίδια θεότητα.

Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στην ερμηνεία. Η ανακοίνωση της Sapienza είναι σύντομη και δεν παρέχει λεπτομέρειες σχετικά με τις διαστάσεις του θραύσματος, την κατάσταση διατήρησής του ή την ακριβή χρονολόγησή του. Δεν διευκρινίζεται επίσης εάν το ακρωτήριο ανήκε στην αρχική κεράμωση και διακόσμηση του ναού ή σε μεταγενέστερη οικοδομική φάση.

Τα στοιχεία αυτά αναμένεται να αποσαφηνιστούν από την περαιτέρω μελέτη του ευρήματος.

Προς το παρόν, εκείνο που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα είναι αυτό που αναφέρει το ίδιο το πανεπιστήμιο: η μορφή της Ούνι εμφανίστηκε ξανά στο ιερό που είχε ανεγερθεί προς τιμήν της.

Οι ανασκαφές μόλις επαναλήφθηκαν και η ερευνητική ομάδα, στην οποία συμμετέχουν και φοιτητές, θα συνεχίσει τις εργασίες στην περιοχή του Ναού Β. Μένει να φανεί ποια άλλα τμήματα αυτού του άλλοτε ζωντανού ιερού, σήμερα σιωπηλά, εξακολουθούν να κρύβονται κάτω από το έδαφος του αρχαίου Pyrgi.

Πηγή: LBV Magazine