Ο Σβάντε Πάαμπο (Svante Pääbo) τιμήθηκε με το βραβείο Νομπέλ Ιατρικής του 2022 «για τις ανακαλύψεις του σχετικά με τα γονιδιώματα εξαφανισμέ...
Ο Σβάντε Πάαμπο (Svante Pääbo) τιμήθηκε με το βραβείο Νομπέλ Ιατρικής του 2022 «για τις ανακαλύψεις του σχετικά με τα γονιδιώματα εξαφανισμένων ανθρωπίνων και την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους», όπως αναφερόταν στην ανακοίνωση της επιτροπής των βραβείων. Και ενώ σύμφωνα με τους κανονισμούς το κάθε βραβείο μπορεί να μοιραστεί έως και σε τρεις επιστήμονες, η επιτροπή έκρινε ότι ο Πάαμπο δεν θα έπρεπε να μοιραστεί το βραβείο με κανέναν άλλον. Δικαίως! Επειδή ολομόναχος δημιούργησε ένα ολόκληρο επιστημονικό πεδίο, και μάλιστα ένα πεδίο που κανείς σχεδόν δεν πίστευε ότι θα μπορούσε να υπάρξει: την παλαιογενετική.
Εκ πρώτης όψεως, οι σκεπτικιστές δεν φαίνονταν να έχουν άδικο. Η παλαιογενετική είναι η επιστήμη που μελετά το αρχαίο DNA και δεν υπήρχε καθόλου αρχαίο DNA να μελετηθεί όταν, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο σουηδός γενετιστής ξεκινούσε τη σταδιοδρομία του! Σήμερα πρόκειται για μια ανθίζουσα επιστήμη, ενώ χάρη στη δουλειά του Πάαμπο μάθαμε ότι το ανθρώπινο είδος είναι ένα γενετικό μωσαϊκό και ότι τόσο οι Νεάντερταλ όσο και οι Ντενίσοβαν (την ύπαρξη των οποίων ο ίδιος πρωτοπεριέγραψε) αποτελούν μέρος της γενετικής κληρονομιάς μας.
Με αφορμή την επικείμενη έλευσή του στην Ελλάδα, και ειδικότερα στο Ηράκλειο της Κρήτης όπου θα δώσει την τιμητική Διάλεξη Καφάτου, μιλήσαμε με τον σουηδό επιστήμονα και του ζητήσαμε να μας περιγράψει την προσωπική του πορεία και τα ευρήματα που άλλαξαν τη θεώρησή μας για το τι σημαίνει να είναι κανείς Homo sapiens.
Από τις μούμιες και τα μαμούθ…
Οταν ο Σβάντε Πάαμπο ήταν παιδί ήθελε να γίνει αρχαιολόγος. Και η μητέρα του, που έπαιρνε στα σοβαρά το πάθος του γιου της για την αρχαιολογία και έβλεπε σε αυτόν ψήγματα επιστημοσύνης, του έκανε τη χάρη να τον πάει ένα ταξίδι στην Αίγυπτο. Διόλου τυχαίο λοιπόν το γεγονός ότι η πρώτη απόπειρα του νεαρού γενετιστή, στα τέλη του περασμένου αιώνα, ήταν να προσπαθήσει να εξαγάγει DNA από καλοσυντηρημένες μούμιες. Και για ένα μικρό διάστημα πίστεψε ότι τα είχε καταφέρει. «Μόνο που τελικά διαπιστώσαμε ότι το DNA προερχόταν από σύγχρονο άνθρωπο. Ηταν, δηλαδή, το DNA κάποιου ή κάποιων από εμάς που είχαμε χειριστεί το δείγμα».
Αυτή η πρώτη αποτυχία θα μπορούσε να αποτρέψει έναν λιγότερο επίμονο επιστήμονα. Μακράν όμως του να συμπεράνει ότι το DNA αποικοδομείται και εξαφανίζεται με τον χρόνο που περνά, ο Πάαμπο αποφάσισε να βελτιώσει τα πρωτόκολλα απομόνωσης DNA δουλεύοντας με δείγματα μαμούθ τα οποία είχαν παραμείνει για χιλιάδες χρόνια στους πάγους της Σιβηρίας. Ούτε αυτή η επιλογή ήταν τυχαία: «Η αλληλουχία DNA των μαμούθ είναι διαφορετική από αυτή των ανθρώπων. Ετσι, μπορούσαμε να είμαστε βέβαιοι ότι το DNA που απομονώναμε προερχόταν όντως από τα μαμούθ, τους προϊστορικούς συγγενείς των σημερινών ελεφάντων, και δεν ήταν ανθρώπινο».
…στους Νεάντερταλ
Το DNA είναι το μόριο της κληρονομικότητας. Ο καθένας από εμάς παίρνει το DNA των γονέων του, οι οποίοι το πήραν από τους δικούς τους γονείς και ούτω καθεξής. Μπορεί λοιπόν κανείς να φανταστεί το DNA σαν μια αόρατη κλωστή που μας συνδέει με το παρελθόν μας. Και αν ακολουθώντας αυτή την κλωστή πάει κανείς χιλιάδες χρόνια πίσω μπορεί να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα της προέλευσης του ανθρώπινου είδους. Εχοντας βρει λύση στο δύσκολο πρόβλημα του να απομονώνει αρχαίο DNA, να αποκαλύπτει δηλαδή αυτή την αόρατη κλωστή, το επόμενο βήμα του Σβάντε Πάαμπο ήταν να διερευνήσει τη σχέση Homo sapiens και Νεάντερταλ. Η διερεύνηση αυτή, η οποία δεν έχει σταματήσει μέχρι αυτή τη στιγμή στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ για την Εξελικτική Ανθρωπολογία στη Λειψία της Γερμανίας, το οποίο διευθύνει ο Πάαμπο, αποκάλυψε τόσα πολλά ώστε να αλλάξει τη θεώρησή μας για το ανθρώπινο είδος.
Αξιοποιώντας τις σύγχρονες τεχνικές που αναπτύχθηκαν για την αλληλούχιση του ανθρωπίνου γονιδιώματος, ο Πάαμπο και η ομάδα του κατάφεραν, το 2010, να «διαβάσουν» την αλληλουχία DNA των Νεάντερταλ και να τη συγκρίνουν με αυτή σημερινών ανθρώπων. «Η μεγαλύτερη έκπληξη για μένα ήταν η διαπίστωση ότι οι πρόγονοί μας, οι πρόγονοι των ανθρώπων που ζουν σήμερα, είχαν συνευρεθεί με τους Νεάντερταλ» μας είπε ο σουηδός επιστήμονας και συνέχισε προσδιορίζοντας ότι αναφέρεται σε εκείνους τους προγόνους οι οποίοι «πριν από 70.000 χιλιάδες χρόνια περίπου άφησαν την Αφρική για να εξαπλωθούν στην Ευρώπη και την Ασία. Ως αποτέλεσμα αυτής της συνεύρεσης, εμείς, οι σημερινοί απόγονοι αυτών των ανθρώπων, κουβαλούμε ένα ποσοστό της τάξεως του 1%-2% DNA των Νεάντερταλ».
Κυκλοφορούν ανάμεσά μας!
Μπορεί το ποσοστό του νεαντερτάλιου DNA που υπάρχει μέσα μας να είναι μικρό, αλλά επειδή δεν είναι το ίδιο στον καθέναν από εμάς, η ομάδα του Πάμπο έχει συνθέσει «το παζλ των κομματιών αυτών. Διαπιστώσαμε ότι αθροιστικά το 70% του DNA των Νεάντερταλ υπάρχει ακόμη στα μέλη του Homo sapiens. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι κατά μία έννοια οι Νεάντερταλ δεν εξαφανίσθηκαν ποτέ, αλλά αφομοιώθηκαν από τους σύγχρονους ανθρώπους!».
Οι Νεάντερταλ δεν είναι το μόνο είδος που έχει συμβάλλει στο γενετικό υλικό του Homo sapiens. Το 2010 ο Πάαμπο και η ομάδα του ανέφεραν την ύπαρξη ενός ακόμη είδους ανθρωπίνων, των Ντενίσοβαν. «Τους δώσαμε αυτό το όνομα από τη σπηλιά (Denisova Cave) στη Σιβηρία όπου εντοπίσθηκαν τα οστά τους». Για την ακρίβεια, η ομάδα Πάαμπο πέτυχε να απομονώσει DNA από τα οστά του μικρού δακτύλου μιας νεαρής κοπέλας Ντενίσοβαν. Από την αρχική και τις μετέπειτα συγκριτικές γενετικές μελέτες των Ντενίσοβαν, των Νεάντερταλ και των Homo sapiens προέκυψε ότι «αφενός οι Ντενίσοβαν αποτελούν μακρινούς συγγενείς των Νεάντερταλ και αφετέρου ότι και αυτοί συνευρέθηκαν με τους Homo sapiens και έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στο γενετικό υλικό μας. Καθώς φαίνεται, οι Ντενίσοβαν εξαπλώθηκαν από τη Σιβηρία προς την Ασία. Ετσι σήμερα σχεδόν το 90% του DNA των Ντενίσοβαν εντοπίζεται αθροιστικά σε σύγχρονους ανθρώπους ασιατικής καταγωγής».
Οι παλαιογενετικές μελέτες επιτρέπουν στους ερευνητές να εξάγουν συμπεράσματα τα οποία εμπλουτίζουν και συμπληρώνουν αυτά που φέρνει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη. Από τις μελέτες του Πάαμπο προέκυψε ότι «οι Ντενίσοβαν ήταν πολυπληθέστεροι των Νεάντερταλ αλλά δεν ξέρουμε και πολλά για το πώς έμοιαζαν. Πιθανότατα όμως να ήταν πιο ρωμαλέοι από τους Νεάντερταλ, όπως προκύπτει από ένα κρανίο που βρέθηκε στην Κίνα και το οποίο μελετήσαμε πέρυσι».
Γενετικό μωσαϊκό
Τα τελευταία 15 χρόνια, πλήθος μελετών τόσο του Πάαμπο όσο και άλλων επιστημόνων που γοητεύθηκαν από την παλαιογενετική, δημιουργούν μια εικόνα για τον Homo sapiens που δεν την είχαμε φανταστεί. Είμαστε όλοι ένα γενετικό μωσαϊκό και τα γονίδια των Νεάντερταλ και των Ντενίσοβαν που κουβαλούμε επηρεάζουν τη ζωή μας. «Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, σε ένα πρόγραμμα ευρείας συνεργασίας με άλλες επιστημονικές ομάδες αναζητήσαμε τους παράγοντες κινδύνου που οδηγούσαν σε βαριά νόσο COVID-19. Διαπιστώσαμε την ύπαρξη ενός γονιδίου που τριπλασίαζε την πιθανότητα θανάτου από τη νόσο και αυτό ήταν ένα από τα γονίδια που μας κληροδότησαν οι Νεάντερταλ! Υπολογίσαμε μάλιστα ότι οι έξτρα θάνατοι εξαιτίας αυτού του γονιδίου καθ’ όλη τη διάρκεια της πανδημίας ξεπερνούν το ένα εκατομμύριο. Αν σκεφτεί κανείς ότι οι Νεάντερταλ δεν ξεπερνούσαν τις 100 με 200 χιλιάδες άτομα όταν εξαφανίσθηκαν, το να καταφέρουν να σκοτώσουν πάνω από ένα εκατομμύριο από εμάς χιλιάδες χρόνια μετά, μοιάζει με μια καθυστερημένη εκδίκηση!» μας είπε ο σουηδός επιστήμονας, προσθέτοντας ωστόσο αμέσως: «Οπως ξέρετε όμως τα γονίδια δεν είναι ούτε καλά ούτε κακά και η δράση τους συναρτάται με το περιβάλλον. Ετσι, το ίδιο γονίδιο που αυξάνει την πιθανότητα θανάτου από την COVID-19 προσφέρει προστασία στη μόλυνση από τον ιό HIV που προκαλεί το AIDS».
Γονιδιακή υπεροχή;
Το παραπάνω γονίδιο δεν είναι βέβαια το μόνο γονίδιο νεαντερτάλιας προέλευσης που έχει μελετηθεί από την ομάδα του Πάαμπο. Τον ρωτήσαμε αν κάποια από τα γονίδια που μελετά του έχουν αποκαλύψει τι έκανε τον Homo sapiens ξεχωριστό από τα είδη με τα οποία συνυπήρξε. «Η αλήθεια είναι ότι το ανθρώπινο είδος επικράτησε και εξαπλώθηκε τόσο πολύ όσο κανένα άλλο είδος στον πλανήτη. Είναι το είδος που ανακάλυψε την τεχνολογία και τον πολιτισμό και έτσι άλλαξε τον κόσμο. Οι Νεάντερταλ και οι Ντενίσοβαν από την άλλη εμφάνιζαν συμπεριφορές που συναντά κανείς και στα άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά, όπως παραδείγματος χάριν η αδυναμία τους να περάσουν υδάτινα εμπόδια. Οι μεγάλες υδάτινες μάζες καθόρισαν τα όρια της εξάπλωσής τους» μας είπε προσθέτοντας: «Στην αναζήτηση γονιδίων που σχετίζονται με την ανάπτυξη του εγκεφάλου διαπιστώσαμε ότι όντως κάποια ανθρώπινα γονίδια συμβάλλουν στη δημιουργία περισσότερων νευρικών κυττάρων. Ωστόσο δεν είναι εύκολο να καταλήξει κανείς σε συμπεράσματα. Δεν νομίζω ότι υπάρχει ένα γονίδιο που θα μπορούσε να εξηγήσει την επικράτηση του ανθρώπινου είδους. Πιστεύω ότι αυτή προέκυψε από έναν συνδυασμό παραγόντων και η αναζήτησή τους είναι η μεγάλη πρόκληση για την επόμενη δεκαετία».
Κλείνοντας τη συζήτησή μας μαζί του ρωτήσαμε τον Σβάντε Πάαμπο, ο οποίος απολαμβάνει την αγάπη και την εκτίμηση πολλών νέων επιστημόνων που τον θαυμάζουν για την επιμονή και τη μεθοδικότητα με την οποία πέτυχε σχεδόν το ακατόρθωτο, ποια θα ήταν η συμβουλή του στους γονείς που μεγαλώνουν παιδιά στην εποχή της ΑΙ και ποια στους νέους ερευνητές. «Το να παίρνουν τα ενδιαφέροντα των παιδιών τους σοβαρά και να τα υποστηρίζουν στην προσπάθειά τους να εντρυφήσουν σε κάτι θα ήταν η συμβουλή μου προς τους γονείς. Οσο για τους νέους επιστήμονες, αυτή είναι μια ερώτηση που ακούω συχνά και δεν ξέρω αν έχω μια καλή απάντηση. Θα τους έλεγα πάντως να ακολουθήσουν τα ενδιαφέροντά τους. Για μένα ο πραγματικός λόγος να γίνει κανείς επιστήμονας είναι το να του αρέσει αυτό που κάνει. Και το πλεονέκτημα του να σου αρέσει η δουλειά σου είναι ότι περνάς καλά κάνοντάς την ανεξάρτητα από το τι θα συμβεί μακροπρόθεσμα».
Πηγή: Ι. Σουφλέρη, Το Βήμα
Δεν υπάρχουν σχόλια