Κατερίνα Χαρβάτη: Δεν είμαστε στην κορυφή της εξέλιξης

Το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Αλμπερτ Αϊνστάιν θα απονεμηθεί στις 2 Νοεμβρίου, στην Αργεντινή, στην Κατερίνα Χαρβάτη, καθηγήτρια Παλαιοανθρ...

Το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Αλμπερτ Αϊνστάιν θα απονεμηθεί στις 2 Νοεμβρίου, στην Αργεντινή, στην Κατερίνα Χαρβάτη, καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τίμπιγκεν. Η Ελληνίδα επιστήμων, στη συνέντευξή της στην «Κ», μιλάει για τη συναρπαστική ερευνητική της πορεία και τις ανακαλύψεις που ανατρέπουν ή συμπληρώνουν όσα γνωρίζουμε για το μακρινό παρελθόν του ανθρώπινου είδους. [Credit: Eberhard Karls / Universität Tübingen]

Θεωρείται πρωτοπόρος στο αντικείμενό της. Οι ανακαλύψεις της στην έρευνα πεδίου για τους αρχαϊκούς ανθρώπους του Πλειστόκαινου (2.000.000-12.000 χρόνια πριν) την έχουν κατατάξει στους διεθνείς «σταρ» της επιστήμης της. Δεν είναι τυχαίο ότι έχει τιμηθεί με το βραβείο Leibniz, το σημαντικότερο βραβείο έρευνας στη Γερμανία, όπου ζει και εργάζεται, αλλά και πρόσφατα με το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Αλμπερτ Αϊνστάιν. Λίγο πριν βρεθεί στην Αργεντινή για την τελετή απονομής –στις 2 Νοεμβρίου– η Κατερίνα Χαρβάτη, καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Τίμπινγκεν, μίλησε στην «Κ» για το συναρπαστικό ταξίδι της στην εξερεύνηση της ανθρώπινης εξέλιξης.

– Τι σημαίνει για εσάς ένα βραβείο με το όνομα του Αϊνστάιν;

– Ο Αϊνστάιν ήταν η μεγαλύτερη επιστημονική προσωπικότητα του 20ού αιώνα. Το όνομά του είναι συνώνυμο της ιδιοφυΐας και συνδέεται με κάποιες από τις μεγαλύτερες επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής μας, που είχαν τεράστιες συνέπειες στην πορεία της ανθρωπότητας. Επομένως, δεν μπορώ παρά να υποδέχομαι αυτό το βραβείο, που συνδέει το όνομά του με το δικό μου, με δέος και ταπεινότητα. Μια τέτοια αναγνώριση αναδεικνύει την αξία της επιστήμης και της έρευνας για την κοινωνία –στην περίπτωσή μας, της έρευνας για τις ρίζες του ανθρώπινου είδους– και υπογραμμίζει την υπευθυνότητα που πρέπει να χαρακτηρίζει την επιστήμη.

Η Κατερίνα Χαρβάτη στο γραφείο της στο πανεπιστήμιο. Η Ελληνίδα επιστήμων έχει πραγματοποιήσει ανασκαφές σε σημαντικές παλαιολιθικές θέσεις στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια, παρουσιάζοντας τεκμήρια ότι οι Νεάντερταλ και ο Homo sapiens αποτελούν διακριτά ανθρώπινα είδη, ενώ η έρευνά της υπήρξε καθοριστική και για την επιβεβαίωση της αφρικανικής προέλευσης του σύγχρονου ανθρώπου και για τη χαρτογράφηση των μεταναστευτικών διαδρομών του.

– Τα μεγάλα βραβεία δημιουργούν περισσότερη ελευθερία ή μεγαλύτερη ευθύνη;

– Και τα δύο. Η ελευθερία της έρευνας είναι βασικό δικαίωμα των επιστημόνων και αναγκαία προϋπόθεση για την υγεία και την παραγωγικότητα της επιστημονικής κοινότητας παγκοσμίως. Πάρα πολλές σημαντικές ανακαλύψεις γίνονται στο πλαίσιο της «απλής» αναζήτησης της γνώσης, με κίνητρο την περιέργεια και τη δίψα για μάθηση. Η απονομή του βραβείου Αϊνστάιν για πρώτη φορά στο πεδίο της Παλαιοανθρωπολογίας αποτελεί αναγνώριση της αναγκαιότητας και της μεγάλης αξίας της βασικής γνώσης και έρευνας για την ανθρωπότητα. Η επιστημονική κοινότητα, όμως, έχει και ευθύνη απέναντι στην κοινωνία για τη μεταφορά των επιστημονικών δεδομένων και ανακαλύψεων, τη διαφάνεια στις μεθόδους που χρησιμοποιεί και την υποστήριξη της επόμενης γενιάς νέων επιστημόνων.

– Αν μπορούσατε να «σβήσετε» μία παρεξήγηση που έχει το κοινό για την ανθρώπινη εξέλιξη, ποια θα ήταν αυτή;

– Θα ήθελα να αλλάξω την επίμονη εικόνα της εξέλιξης ως ευθείας γραμμής που οδηγεί στον άνθρωπο και τον παρουσιάζει ως το αποκορύφωμά της. Είναι μια πολύ απλή και κατανοητή ιδέα – και πολύ κολακευτική για τον άνθρωπο! Ισως γι’ αυτό τη συναντάμε ακόμη ευρέως. Ομως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη. Η εξέλιξη δεν είναι ευθεία γραμμή, αντιθέτως μοιάζει περισσότερο με πυκνό θάμνο ή με ποτάμι που χωρίζεται σε μικρότερους παραποτάμους: άλλοι ακολουθούν τη δική τους πορεία, άλλοι ενώνονται πάλι με τη βασική ροή του ποταμού, άλλοι στερεύουν. Για το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξης των ανθρωπίνων, ζούσαν παράλληλα περισσότερα είδη, κάποια από αυτά μάλιστα στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. Αλλα διασταυρώθηκαν κατά καιρούς, άλλα εξαφανίστηκαν και άλλα συγκαταλέγονται στους άμεσους προγόνους μας. Δεν είμαστε, λοιπόν, ο «στόχος» της εξέλιξης· είμαστε ένα από πολλά παρακλάδια που για διαφόρους λόγους έτυχε να επιβιώσει. Προς το παρόν.

Κατά τη διάρκεια ανασκαφής στο σπήλαιο Απήδημα στη Μάνη.

– Αν οι Νεάντερταλ μπορούσαν να μας παρατηρήσουν σήμερα, ποιο χαρακτηριστικό μας πιστεύετε ότι θα τους εντυπωσίαζε περισσότερο;

– Το μέγεθος της κοινωνίας μας, το πλήθος των ανθρώπων που μοιράζονται την ίδια πόλη και το πόσο εύκολα διαμορφώνουμε ομάδες και συνεργασίες για να επιτύχουμε τους στόχους μας. Οι Νεάντερταλ ζούσαν σε πολύ μικρές, οικογενειακές ομάδες και ο πληθυσμός τους δεν ξεπερνούσε τις μερικές χιλιάδες σε ολόκληρη την Ευρώπη, με βάση αρχαιολογικά και γενετικά στοιχεία. Τέτοιες κοινωνίες ενδεχομένως έρχονταν σε επαφή με γειτονικές ομάδες εποχιακά, αλλά οι σχέσεις που τις διαμόρφωναν θα έπρεπε να ήταν βασικά σχέσεις συγγένειας. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα αμφιθέατρο κατάμεστο, με εκατό και πλέον φοιτητές στην αρχή του ακαδημαϊκού έτους: δεν είναι συγγενείς ή φίλοι, δεν γνωρίζονται καν, παρ’ όλα αυτά μπορούν να συνυπάρξουν ειρηνικά χωρίς τριβές, να παρακολουθούν τα μαθήματα και να συνεργάζονται με στόχο τη μάθηση. Αυτός ο τρόπος ζωής θα ήταν πολύ εντυπωσιακός για έναν Νεάντερταλ.

– Ποιο εύρημα σας έχει κάνει να αισθανθείτε πιο κοντά στους ανθρώπους που έζησαν πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια;

– Το 2018, κατά τη διάρκεια της ανασκαφής μας στη θέση Μαραθούσα 1 στο λιγνιτωρυχείο της Μεγαλόπολης, εμφανίστηκε στο σκάμμα μου ένα μικρό κομμάτι ξύλο. Από μόνο του αυτό το γεγονός δεν ήταν αξιοσημείωτο. Επειδή στα ιζήματα της Μεγαλόπολης επικρατούν εξαιρετικές συνθήκες διατήρησης οργανικών καταλοίπων, είχαμε συχνά τέτοια ευρήματα στην ανασκαφή. Το συγκεκριμένο, όμως, τράβηξε αμέσως την προσοχή μου. Αν και δεν ήταν μεγαλύτερο από 5 εκατοστά σε μήκος και 1 εκατοστό σε διάμετρο, το σχήμα του –το ένα του άκρο είναι διαμορφωμένο σαν μικρή σφήνα– ήταν ασυνήθιστο και μη συμβατό, κατά τη γνώμη μου, με ένα απλό κλαδάκι. Πράγματι, η μελέτη όλων των καταλοίπων ξύλου που συλλέχθηκαν στην ανασκαφή έδειξε ότι αυτό το δείγμα είναι ένα από τα δύο αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο. Και τα δύο προέρχονται από τη Μαραθούσα 1 και χρονολογούνται στις 430.000 χρόνια πριν. Πρόκειται για μια νέα κατηγορία τεχνέργου, που η χρήση του δεν είναι ακόμη γνωστή. Οταν το κρατάς, εφαρμόζει τέλεια στο χέρι και η γνώση ότι το κράτησε ένας πρόγονός μας πριν από τόσες χιλιετίες είναι συγκλονιστική.

Πηγή: Τ. Επτακοίλη, Καθημερινή