Το Βρετανικό Μουσείο έχει δανείσει στο παρελθόν ένα Γλυπτό του Παρθενώνα στη Ρωσία και τώρα ετοιμάζεται να στείλει δύο ακόμη θραύσματα στη Γ...
Το Βρετανικό Μουσείο έχει δανείσει στο παρελθόν ένα Γλυπτό του Παρθενώνα στη Ρωσία και τώρα ετοιμάζεται να στείλει δύο ακόμη θραύσματα στη Γερμανία. Ωστόσο, η μόνιμη επιστροφή τους στην Αθήνα παραμένει σε εκκρεμότητα, εγείροντας νέα ερωτήματα για τη στάση του ιδρύματος σε μία από τις μακροβιότερες διαμάχες παγκοσμίως γύρω από την πολιτιστική κληρονομιά.
Σε αποκλειστική συνέντευξή της στο ΒΗΜΑ, η Κατερίνα Τιτή, ερευνήτρια καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS), αμφισβητεί τη διάκριση ανάμεσα στην προθυμία του Βρετανικού Μουσείου να μοιράζεται τα Γλυπτά σε διεθνές επίπεδο και στην απροθυμία του να τα επιστρέψει οριστικά στην Ελλάδα.
«Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας νόμος του Κοινοβουλίου. Είναι απίστευτα απλό»
«Δεν νομίζω ότι μπορεί κανείς να υποστηρίξει σοβαρά πως τα Γλυπτά δεν μπορούν να επιστραφούν στην Ελλάδα επειδή δεν μπορούν να μετακινηθούν από το Λονδίνο. Άλλωστε, δεν είναι η πρώτη φορά που το Βρετανικό Μουσείο δανείζει Γλυπτά του Παρθενώνα. Το 2014, το μουσείο είχε δανείσει στη Ρωσία το άγαλμα του ποτάμιου θεού Ιλισού από το αέτωμα του Παρθενώνα.
»Πριν από κάποιο διάστημα, η Mary Beard, μία από τους επιτρόπους του μουσείου, δήλωσε ότι θα ήθελε να δει τα Γλυπτά να “μοιράζονται” σε μουσεία σε όλο τον κόσμο. Ο δανεισμός στη Φρανκφούρτη αποτελεί ένα παράδειγμα αυτού του “μοιράσματος”. Είναι ένας τρόπος για το μουσείο να δηλώσει ότι δεν πρόκειται να επιστρέψει τα Γλυπτά στην Αθήνα και ότι, από την οπτική του μουσείου, η Αθήνα έχει το ίδιο δικαίωμα να τα φιλοξενεί με την Αγία Πετρούπολη ή τη Φρανκφούρτη».
Οι δηλώσεις της έρχονται ενόψει μιας μεγάλης έκθεσης στη Φρανκφούρτη, αλλά και ενώ ανακύπτουν νέα νομικά ερωτήματα γύρω από την επιστροφή του θραύσματος Fagan από τη Σικελία στην Ελλάδα.
Οι εξελίξεις αυτές ακολουθούν το συνέδριο του ΒΗΜΑΤΟΣ στην Αθήνα, το οποίο εξακολουθεί να τροφοδοτεί τον διεθνή διάλογο για το μέλλον των Γλυπτών του Παρθενώνα, καθώς και προηγούμενη αποκλειστική συνέντευξη στην οποία ο λόρδος Φροστ τάχθηκε υπέρ της επιστροφής τους μέσω αμοιβαίων πολιτιστικών ανταλλαγών.
Από τη Ρωσία στη Φρανκφούρτη: Οι διεθνείς δανεισμοί του Βρετανικού Μουσείου
Στις 18 Νοεμβρίου 2026, το Liebieghaus Skulpturensammlung της Φρανκφούρτης θα εγκαινιάσει την έκθεση Athena, the Stage is Yours: The Parthenon Puzzle, αφιερωμένη στην ανασύνθεση του ανατολικού αετώματος του Παρθενώνα.
Η έκθεση, που θα διαρκέσει έως τις 25 Ιουλίου 2027, θα παρουσιάσει την έρευνα υπό την καθοδήγηση του επιμελητή Vinzenz Brinkmann, η ομάδα του οποίου χρησιμοποίησε τρισδιάστατες σαρώσεις, σωζόμενα θραύσματα, αρχαίες γραπτές πηγές και ρωμαϊκά αντίγραφα για να ανασυνθέσει τη μνημειακή σύνθεση που απεικονίζει τη γέννηση της Αθηνάς.
Το Βρετανικό Μουσείο έχει συμφωνήσει να δανείσει δύο μαρμάρινα θραύσματα: τα πόδια μιας μορφής που βαδίζει με μεγάλο διασκελισμό και ένα τμήμα κρεμάμενου υφάσματος.
Η άρνηση του ΚΑΣ
Σύμφωνα με δημοσιεύματα ελληνικών μέσων ενημέρωσης, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο απέρριψε αίτημα για τον δανεισμό εννέα θραυσμάτων από την Αθήνα, επειδή θα εκτίθεντο μαζί με κομμάτια που αφαιρέθηκαν από την Ακρόπολη από τον λόρδο Έλγιν στις αρχές του 19ου αιώνα.
Η έκθεση πραγματοποιείται μετά την αμφιλεγόμενη απόφαση του Βρετανικού Μουσείου, τον Δεκέμβριο του 2014, να δανείσει το γλυπτό του ποτάμιου θεού Ιλισού από το αέτωμα του Παρθενώνα στο Κρατικό Μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης.
Το θραύσμα Fagan και οι ελληνικές διεκδικήσεις
Για την Τιτή, αυτοί οι διεθνείς δανεισμοί καταδεικνύουν ότι το κεντρικό ζήτημα δεν είναι αν τα Γλυπτά μπορούν να μετακινηθούν από το Λονδίνο, αλλά αν το Βρετανικό Μουσείο είναι διατεθειμένο να αποδεχθεί τη μόνιμη επιστροφή τους.
Μπορεί η δικαστική προσφυγή για το θραύσμα Fagan να υπονομεύσει τις ελληνικές διεκδικήσεις;
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά τη δικαστική προσφυγή, την οποία αποκάλυψε το ΒΗΜΑ πριν από λίγες ημέρες, σχετικά με την επιστροφή του θραύσματος Fagan, το οποίο βρισκόταν προηγουμένως στο Μουσείο Antonino Salinas στο Παλέρμο.
«Οι δανεισμοί, οι ανταλλαγές και οι πολιτιστικές συνεργασίες δεν αποτελούν επαναπατρισμούς. Πρόκειται για άσχετα μεταξύ τους ζητήματα».
Θα μπορούσε μια επιτυχής δικαστική προσφυγή να δημιουργήσει νομικό προηγούμενο που θα περιέπλεκε τις διαπραγματεύσεις για τα Γλυπτά που βρίσκονται στο Λονδίνο;
Η Τιτή θεωρεί ένα τέτοιο ενδεχόμενο απίθανο.
«Είναι απίθανο η Ιταλία να ζητήσει από την Ελλάδα να επιστρέψει το θραύσμα Fagan».
Παραπέμπει στην προηγούμενη απόφαση της Ιταλίας να επιστρέψει την Αφροδίτη της Κυρήνης, ένα άγαλμα που αφαιρέθηκε από τη Λιβύη το 1915, κατά την περίοδο της ιταλικής κατοχής.
Όταν η απόφαση αυτή προσβλήθηκε δικαστικά, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο της Ιταλίας απέρριψε την προσφυγή το 2008.
Το ιταλικό δεδικασμένο
«Το δικαστήριο εξήγησε ότι το διεθνές δίκαιο απαιτεί την επιστροφή λεηλατημένης πολιτιστικής κληρονομιάς ανεξάρτητα από το πότε αυτή αφαιρέθηκε, καθώς το πέρασμα του χρόνου δε μετατρέπει έναν ελαττωματικό τίτλο κυριότητας σε έγκυρο. Αν κάτι λεηλατήθηκε πριν από έναν αιώνα, θα εξακολουθούσε να θεωρείται λεηλατημένο και σήμερα».
Η Τιτή υποστηρίζει ότι τα διεθνή προηγούμενα επιστροφής πολιτιστικών αγαθών εκτείνονται πολύ πέρα από το θραύσμα Fagan.
«Η Ελλάδα ζητά τη μόνιμη επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα, όχι τον δανεισμό τους. Ένας δανεισμός θα ήταν επιζήμιος για τη διεκδίκηση της Ελλάδας για τη μόνιμη επιστροφή των Γλυπτών».
«Η επιστροφή του θραύσματος Fagan είναι μόνο ένα προηγούμενο επαναπατρισμού. Κάθε χρόνο πραγματοποιούνται εκατοντάδες, ακόμη και χιλιάδες επαναπατρισμοί».
Επικαλείται την πρόσφατη επισημοποίηση από την Ολλανδία της επιστροφής περισσότερων από 30.000 πολιτιστικών αντικειμένων στην Ινδονησία ως απόδειξη ενός ευρύτερου διεθνούς κινήματος.
«Όταν επιτρέψουμε στον εαυτό μας να σταματήσει να αντιμετωπίζει τον Παρθενώνα ως μια μοναδική περίπτωση, θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν προηγούμενα παντού».
Γιατί ο δανεισμός των Γλυπτών δεν ισοδυναμεί με την επιστροφή τους
Ο νόμος περί Βρετανικού Μουσείου του 1963 (British Museum Act 1963) απαγορεύει γενικά στο ίδρυμα να απομακρύνει οριστικά αντικείμενα από τις συλλογές του, εκτός από περιορισμένες περιπτώσεις.
Οι προσωρινοί δανεισμοί, ωστόσο, επιτρέπονται από τον νόμο.
Η Τιτή επιμένει ότι αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης.
«Υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στον δανεισμό και την επιστροφή (ή τον επαναπατρισμό ή την απόδοση). Ο δανεισμός ισοδυναμεί με την εκμίσθωση περιουσίας. Η επιστροφή είναι η μόνιμη απόδοση περιουσίας με την αναγνώριση ότι η κυριότητα ανήκει στην πλευρά που την παραλαμβάνει».
«Ο επαναπατρισμός είναι απλός. Χώρες σε όλο τον κόσμο τον πραγματοποιούν»
Υποστηρίζει ότι μια συμφωνία μακροχρόνιου δανεισμού θα μπορούσε να υπονομεύσει την ελληνική θέση, καθώς δε θα έλυνε το ζήτημα της κυριότητας.
«Η Ελλάδα ζητά τη μόνιμη επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα, όχι τον δανεισμό τους. Ένας δανεισμός θα ήταν επιζήμιος για τη διεκδίκηση της Ελλάδας για τη μόνιμη επιστροφή των Γλυπτών».
Απορρίπτει επίσης τις συγκρίσεις ανάμεσα σε έναν πιθανό δανεισμό από το Βρετανικό Μουσείο και την επιστροφή του θραύσματος Fagan.
«Το Μουσείο Antonino Salinas στο Παλέρμο είχε την πρόθεση η επιστροφή να είναι μόνιμη. Υπήρχε πολιτική βούληση, η οποία απουσιάζει από το Βρετανικό Μουσείο».
Για την Titi, η διαφορά αφορά τελικά περισσότερο τη βούληση του ίδιου του ιδρύματος παρά απλώς τη νομική του αρμοδιότητα.
Η πρόταση του λόρδου Φροστ
Μπορούν οι πολιτιστικές ανταλλαγές να επιλύσουν τη διαμάχη;
Σε προηγούμενη αποκλειστική συνέντευξή του στο ΒΗΜΑ, ο λόρδος Φροστ εξέφρασε την υποστήριξή του στην επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα μέσω μιας συμφωνίας που θα περιλαμβάνει αμοιβαίες πολιτιστικές ανταλλαγές.
Τέτοιες προτάσεις έχουν συζητηθεί ως πιθανές διπλωματικές λύσεις στη μακροχρόνια διαφωνία.
Η Τιτή, ωστόσο, προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να συγχέεται η πολιτιστική συνεργασία με την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών.
«Οι δανεισμοί, οι ανταλλαγές και οι πολιτιστικές συνεργασίες δεν αποτελούν επαναπατρισμούς. Πρόκειται για άσχετα μεταξύ τους ζητήματα».
Πιστεύει ότι η επιστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς δε θα πρέπει να εξαρτάται από αμοιβαία ανταλλάγματα.
«Ο επαναπατρισμός είναι απλός. Χώρες σε όλο τον κόσμο τον πραγματοποιούν. Ο επαναπατρισμός δεν έχει και δεν πρέπει να έχει κανέναν όρο ή αντάλλαγμα».
Κυρίως, υποστηρίζει ότι οι διαπραγματεύσεις πρέπει να διεξάγονται μεταξύ της ελληνικής και της βρετανικής κυβέρνησης και όχι μεταξύ της Ελλάδας και του Βρετανικού Μουσείου.
«Οι διαπραγματεύσεις αποτελούν ένα νομικό μέσο επίλυσης διαφορών και πιστεύω ότι η Ελλάδα πρέπει να συνεχίσει να διαπραγματεύεται με την κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου (όχι με το μουσείο. Το μουσείο δεν πρέπει να είναι ο συνομιλητής της Ελλάδας)».
Ο δρόμος του Διεθνούς Δικαίου
Θα μπορούσε το διεθνές δίκαιο να προσφέρει έναν άλλο δρόμο;
Η Τιτή πιστεύει ότι οι εξελίξεις στο διεθνές δίκαιο ενισχύουν την επιχειρηματολογία υπέρ της επιστροφής πολιτιστικών αγαθών που αφαιρέθηκαν υπό συνθήκες ανισότητας ισχύος.
«Η διεθνής νομική προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς σήμερα περιλαμβάνει ολοένα και περισσότερο τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών που αφαιρέθηκαν παράνομα ή υπό συνθήκες ανισότητας ισχύος».
Επισημαίνει επίσης ότι η ιδιότητα του Παρθενώνα ως μνημείου αποτελεί ένα πρόσθετο νομικό στοιχείο.
«Το γεγονός ότι ο Παρθενώνας είναι μνημείο προσφέρει ένα επιπλέον επιχείρημα υπέρ του επαναπατρισμού, καθώς η νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης επιβεβαιώνει ότι τα τμήματα ενός μνημείου ανήκουν εσαεί στο κυρίαρχο έδαφος. Είναι νομικά ακίνητα».
Γνωμοδότηση από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης
Ερωτηθείσα αν η Ελλάδα θα μπορούσε να προσφύγει σε διεθνή δικαστική διαδικασία χωρίς τη συγκατάθεση της Βρετανίας, αναφέρει ως πιθανότητα τη διαδικασία έκδοσης γνωμοδότησης από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
«Οι διαδικασίες έκδοσης γνωμοδότησης ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης δεν θα απαιτούσαν τη συγκατάθεση του Ηνωμένου Βασιλείου». Τέτοιες διαδικασίες θα μπορούσαν να ζητηθούν μέσω διεθνών οργανισμών, όπως η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ή η UNESCO.
Ο επαναπατρισμός δεν έχει και δεν πρέπει να έχει κανέναν όρο ή αντάλλαγμα»
Παρ’ όλα αυτά, πιστεύει ότι οι απευθείας διαπραγματεύσεις με τη βρετανική κυβέρνηση παραμένουν, προς το παρόν, η πιο ελπιδοφόρα οδός.
«Σε κανέναν δεν αρέσει να του λένε να κάνει υπομονή, αλλά πιστεύω ότι αυτή είναι μια περίπτωση όπου η υπομονή θα αποδώσει».
«Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας νόμος του Κοινοβουλίου»
Παρά τις πολυπλοκότητες που περιβάλλουν τη διαμάχη, η Τιτή θεωρεί ότι ο νομικός μηχανισμός για την επιστροφή των Γλυπτών θα μπορούσε να είναι απλός.
«Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας νόμος του Κοινοβουλίου που θα μεταβιβάζει τα Γλυπτά του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο στην Ελλάδα. Είναι απίστευτα απλό».
Καθώς το Βρετανικό Μουσείο ετοιμάζεται να δανείσει θραύσματα στη Φρανκφούρτη, περισσότερο από μία δεκαετία αφότου έστειλε το γλυπτό του Ιλισού στη Ρωσία, η αντίθεση ανάμεσα στους προσωρινούς διεθνείς δανεισμούς και στο αίτημα της Ελλάδας για μόνιμη επιστροφή παραμένει στο επίκεντρο.
Για την Τιτή, η τελική ευθύνη ανήκει στη βρετανική κυβέρνηση.
«Πρέπει να ληφθεί μια πολιτική απόφαση από την κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου. Αυτό είναι το μόνο που χωρίζει το σήμερα από τον επαναπατρισμό των Γλυπτών. Είμαι πεπεισμένη ότι, αργά ή γρήγορα, αυτή η απόφαση θα ληφθεί».
Το ΒΗΜΑ επικοινώνησε με το Βρετανικό Μουσείο και το Liebieghaus Skulpturensammlung.
Πηγή: Δ. Μαυροκεφαλίδης, Το Βήμα
Δεν υπάρχουν σχόλια