Εξετάζοντας στο μικροσκόπιο ένα κομμάτι κεχριμπαριού, ομάδα ζωολόγων με έλληνα επικεφαλής βρήκε τα πειστήρια ενός τεχνάσματος απόδρασης που ...
Εξετάζοντας στο μικροσκόπιο ένα κομμάτι κεχριμπαριού, ομάδα ζωολόγων με έλληνα επικεφαλής βρήκε τα πειστήρια ενός τεχνάσματος απόδρασης που πάγωσαν στον χρόνο για 99 εκατομμύρια έτη: σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για την πιο καλά διατηρημένη μαρτυρία μιας σαύρας που θυσίασε την ουρά της για να σωθεί.
Το κεχριμπάρι – απολιθωμένη ρητίνη δέντρων – προέρχονταν από τη βόρεια Μιανμάρ και είχε αγοραστεί με την εντύπωση ότι περιείχε κάποιο τμήμα εντόμου ή ένα κλαδάκι. Το δείγμα, πλάτους μόλις 18 χιλιοστών, έμεινε για χρόνια σε ένα συρτάρι, μέχρι που ο υποψήφιος διδάκτορας Ντολέβ Φάμπρικαντ του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ το εξέτασε προσεκτικότερα και ανακάλυψε ότι το υποτιθέμενο κλαδάκι των οκτώ χιλιοστών είχε λέπια: ήταν η ουρά μιας μικρής σαύρας.
Ο Φάμπρικαντ έσπευσε να ενημερώσει τον επιβλέποντά του, τον έλληνα ζωολόγο Λεωνίδα-Ρωμανό Νταβράνογλου του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Steinhardt και της Σχολής Ζωολογίας του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ. «Παραλίγο να πεταχτώ από την καρέκλα μου!» είπε ο ερευνητής στο BHMA-Science. Η μικρή ουρά θα μπορούσε να δώσει απάντηση σε ένα μεγάλο ερώτημα της εξελικτικής βιολογίας των ερπετών: πόσο παλιά είναι η ικανότητα των σαυρών να αποχωρίζονται εκούσια την ουρά τους;
Η ικανότητα ονομάζεται «ουραία αυτοτομία» και υπάρχει σε περίπου τα δύο τρίτα των σημερινών σαυρών. Oταν δεχθούν επίθεση, μπορούν να αποκόπτουν την ουρά τους σε ένα ειδικά διαμορφωμένο σημείο, με το κομμένο τμήμα να εξακολουθεί να σπαρταρά, απασχολώντας τον επιτιθέμενο όσο η σαύρα διαφεύγει. Αρκετά είδη μπορούν αργότερα να αναγεννήσουν την ουρά, αν και στη θέση των αρχικών σπονδύλων σχηματίζεται συνήθως χόνδρος. Η λύση αυτή έχει κόστος, αφού η ουρά βοηθά στην ισορροπία και στην κίνηση, ενώ σε ορισμένα είδη χρησιμεύει και ως αποθήκη λίπους. Η αναγέννησή της απαιτεί επίσης χρόνο και ενέργεια, σίγουρα όμως είναι καλύτερα να χάνεις την ουρά παρά τη ζωή σου.
Η αυτοτομία απαιτεί ειδική ανατομία και συντονισμένη δράση των μυών ώστε να αποκοπεί η ουρά σε συγκεκριμένο σημείο, χωρίς το ζώο να χάσει τη δυνατότητα διαφυγής. Οι επιστήμονες υποψιάζονταν ότι το τέχνασμα είναι πολύ αρχαιότερο από τη σαύρα του κεχριμπαριού. Το τουατάρα, ένα ερπετό της Νέας Ζηλανδίας που μοιάζει με σαύρα αλλά ανήκει σε διαφορετική εξελικτική γραμμή, μπορεί επίσης να αποβάλλει την ουρά του. Η γενεαλογική γραμμή του διαχωρίστηκε από εκείνη των σαυρών και των φιδιών πριν από τουλάχιστον 240 εκατομμύρια χρόνια. Αυτό ενισχύει την υπόθεση ότι η αυτοτομία εμφανίστηκε πολύ νωρίς, χωρίς να υποδεικνύει πότε ακριβώς εξελίχθηκε.
Αν και υπάρχουν παλαιότερα απολιθώματα με ενδείξεις αυτοτομίας, το νέο εύρημα περιείχε κάτι ιδιαίτερο, μαλακούς ιστούς από το ίδιο το σημείο αποκοπής. Η λεπτομερής εξέτασή τους ήταν όμως σχεδόν αδύνατη με συμβατικό μικροσκόπιο, δεδομένου ότι το κεχριμπάρι ήταν θολό.
Η ομάδα κατέφυγε σε τομογραφία ακτίνων Χ στο Ινστιτούτο Volcani του Ισραήλ. Η τεχνική, εξήγησε ο ερευνητής Αχμεντ Νάσερ, η οποία συνδυάζει λήψεις από διαφορετικές γωνίες για να δημιουργήσει τρισδιάστατο μοντέλο χωρίς να χρειαστεί να κοπεί το απολίθωμα, αποκάλυψε στο άκρο της ουράς έναν χαρακτηριστικό μυϊκό δακτύλιο, με σχηματισμούς σαν πέταλα λουλουδιού. Για να επιβεβαιώσουν ότι επρόκειτο για ίχνη αποκοπής, οι επιστήμονες τα συνέκριναν με την ανατομία της ουράς σημερινών σαυρών (εικόνα), ανάμεσά τους τα είδη Chalcides ocellatus και Podarcis erhardii, χρησιμοποιώντας συγκριτικά δείγματα από το Ζωολογικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύεται στην επιθεώρηση «Palaeontologia Electronica», η καθαρή επιφάνεια αποκοπής και η διάταξη των μυών δείχνουν ότι η ουρά δεν ξεριζώθηκε από θηρευτή, ούτε έσπασε από ατύχημα. Η σαύρα μπορεί να είχε κολλήσει στη ρητίνη δέντρου ή να δέχτηκε επίθεση από άλλο ζώο, εικάζουν οι ερευνητές. Το εάν η απόδραση πέτυχε παραμένει άγνωστο.
Ορισμένα είδη φιδιών μπορούν επίσης να χάσουν μέρος της ουράς τους, πρόκειται όμως για τη λεγόμενη «ψευδοαυτοτομία», αφού στην επιφάνεια του σπασίματος δεν σχηματίζεται ο χαρακτηριστικός μυϊκός δακτύλιος των σαυρών. Αυτή η λεπτομέρεια ενισχύει την ταυτοποίηση του απολιθώματος.
«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για σαύρα, αλλά προς το παρόν το απολίθωμα δεν μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε ακριβώς σε ποια συνομοταξία ανήκει», μας είπε ο Απόστολος Χριστόπουλος, υποψήφιος διδάκτορας Ζωολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της ερευνητικής ομάδας. «Τα λέπια προσφέρουν ενδείξεις για τις εξελικτικές της συγγένειες, αλλά λείπουν το κρανίο και άλλα σκελετικά χαρακτηριστικά που θα επέτρεπαν ασφαλέστερη ταυτοποίηση. Πιθανές συγγένειες υπάρχουν με τις ευρύτερες ομάδες στις οποίες ανήκουν οι σημερινές τοιχόσαυρες (γνωστες ως γουστερίτσες) ή, εναλλακτικά, με τα κονάκια και τους βαράνους» ανέφερε.
Η κοιλάδα Χουκάουνγκ της Μιανμάρ, από όπου προήλθε το δείγμα, φιλοξενούσε εκείνη την εποχή τροπικά δάση, από τα οποία το κεχριμπάρι έχει διασώσει όχι μόνο σαύρες αλλά και φίδια, ακόμη και σε εμβρυϊκά ή νεογνικά στάδια. Η διατήρηση λεπτομερειών όπως τα λέπια και οι μαλακοί ιστοί μετατρέπει τη ρητίνη σε ένα παράθυρο στη ζωή μικρών, εύθραυστων ζώων που δύσκολα αφήνουν απολιθώματα.
Απολιθώματα με επίπεδα θραύσης και ίχνη αναγέννησης ήταν ήδη γνωστά και υπεδείκνυαν ότι ορισμένα ακόμα αρχαιότερα ερπετά είχαν ήδη αναπτύξει το τέχνασμα. Ο Νταβράνογλου απαντά ότι μια ανατομική προσαρμογή δεν αποδεικνύει από μόνη της την πραγματική χρήση της. Τα παλαιότερα οστά δείχνουν ότι η αποκοπή ήταν δυνατή, υποστηρίζει, ενώ οι διατηρημένοι μυϊκοί ιστοί του κεχριμπαριού αποτελούν άμεσο τεκμήριο ότι αυτό πράγματι συνέβη.
Η ανακάλυψη δεν προσδιορίζει την εποχή που εμφανίστηκε για πρώτη φορά η αυτοτομία. Προσφέρει όμως ένα σημείο αναφοράς για τη μελέτη της εξέλιξης του μηχανισμού και, ενδεχομένως, των γενετικών διεργασιών που επιτρέπουν σε ορισμένα ερπετά να αναγεννούν την ουρά τους. Δεν αποδεικνύει, πάντως, ότι η συγκεκριμένη σαύρα απέκτησε ποτέ καινούργια.
Στην έρευνα συνεργάστηκαν έλληνες, ισραηλινοί και παλαιστίνιοι επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ, το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Ινστιτούτο Volcani.
Το κόλπο της σαύρας ενδιαφέρει, πάντως, και τους μηχανικούς. Σε ανεξάρτητη μελέτη του 2022, ερευνητές εξέτασαν πώς η ουρά μένει γερά στη θέση της στις κινήσεις, αλλά αποσπάται όταν χρειαστεί. Στις επιφάνειες σύνδεσης βρήκαν μικροσκοπικούς σχηματισμούς σαν μανιτάρια με μικροσκοπικούς πόρους. Αντιγράφοντας αυτή την αρχιτεκτονική, κατασκεύασαν υλικά που προσκολλώνται ισχυρά χωρίς να χάνουν την ικανότητα αποκόλλησης. Ενα τέχνασμα επιβίωσης εκατομμυρίων ετών μπορεί έτσι να εμπνεύσει ιατρικές κόλλες ή εξαρτήματα μαλακών ρομπότ.
Πηγή: Β. Πρατικάκης, Το Βήμα
Δεν υπάρχουν σχόλια