Ωμοπλάτη Νεάντερταλ από το σπήλαιο Shanidar ενδέχεται να φέρει ίχνη του αρχαιότερου γνωστού θανατηφόρου τραύματος από δόρυ

Η αριστερή ωμοπλάτη του Shanidar A, φωτογραφημένη στο Κέντρο Μελετών Εξέλιξης του Ανθρώπου Leverhulme του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ.   [Cr...

Η αριστερή ωμοπλάτη του Shanidar A, φωτογραφημένη στο Κέντρο Μελετών Εξέλιξης του Ανθρώπου Leverhulme του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ. 
 [Credit: University of Cambridge]

Μια κυκλική οπή διαμέτρου 1,5 εκ. σε ωμοπλάτη Νεάντερταλ που συνέβη πριν από 75.000 χρόνια υποδηλώνει μια θανατηφόρα σύγκρουση με τη χρήση αιχμηρού ξύλινου δόρατος μεταξύ Νεάντερταλ στη Μέση Ανατολή. Ενδέχεται να αποτελεί το αρχαιότερο γνωστό παράδειγμα θανατηφόρας βίας μεταξύ ατόμων με χρήση ξύλινου δόρατος στο αρχείο απολιθωμάτων του ανθρώπινου είδους.

Το τεράστιο σπήλαιο Σάνινταρ, στους πρόποδες των βουνών του Ιρακινού Κουρδιστάν, είναι ένας από τους πιο γνωστούς αρχαιολογικούς χώρους στον κόσμο για τη μελέτη των Νεάντερταλ. Στο σπήλαιο έχουν ταυτοποιηθεί αρκετά άτομα Νεάντερταλ που έζησαν πριν από 50.000 έως 75.000 χρόνια.

Οστά του συγκεκριμένου Νεάντερταλ ανακαλύφθηκαν στο σπήλαιο αυτό. Η αριστερή ωμοπλάτη του διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιη κάτω από επτάμισι μέτρα βράχων και ιζημάτων για περίπου 75.000 χρόνια. Η ωμοπλάτη είναι ένα τόσο πλατύ και επίπεδο οστό, ώστε σε ορισμένα σημεία γίνεται σχεδόν διαφανής όταν κρατηθεί στο φως. Γι’ αυτό και σπάνια βρίσκεται ακέραιη. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιη, καθώς έφερε μια κυκλική οπή διαμέτρου 15 χιλιοστών. Επίσης, βρέθηκαν ένα σχεδόν πλήρες δεξί χέρι, δύο αριστερά πλευρά και ένα τμήμα δεξιού πλευρού, καθώς και επτά δόντια.

Ο Νεάντερταλ εκτιμάται ότι ήταν περίπου 45 ετών όταν πέθανε βίαια. Ο ίδιος Νεάντερταλ είχε επιβιώσει παλαιότερα από ένα ισχυρό πλήγμα στο πρόσωπο, το οποίο θα απαιτούσε τη φροντίδα των μελών της ομάδας του. Όταν πέθανε αυτός ο Νεάντερταλ, θα χρειάζονταν ακόμη περισσότερα από 20.000 χρόνια μέχρι να φτάσουν οι σύγχρονοι άνθρωποι στην Ευρώπη, γεγονός που, σύμφωνα με τις κρατούσες εκτιμήσεις, συνέβη πριν από περίπου 54.000 χρόνια. Οι αρχαιολόγοι ονόμασαν τα οστά «Shanidar A», από το σπήλαιο όπου βρέθηκαν το 2020.

Άποψη της εισόδου του σπηλαίου Shanidar στο Ιρακινό Κουρδιστάν.
[Credit: Καθηγητής Graeme Barker]

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους από το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ που ηγήθηκαν της ανασκαφής, η οπή στην αριστερή ωμοπλάτη προκλήθηκε από ένα ξύλινο δόρυ με ακονισμένη άκρη. Μια αιχμή από πυριτόλιθο ή άλλο λίθο θα είχε προκαλέσει ένα επίπεδο ή γωνιώδες άνοιγμα και όχι μια κυκλική οπή. Η λοξότμητη παρυφή γύρω από την οπή, με κλίση προς τα έξω, είναι χαρακτηριστική τραύματος εξόδου και συνάδει με την πορεία που προτείνουν οι ερευνητές: το δόρυ θα είχε εισέλθει στην αριστερή θωρακική κοιλότητα από την πρόσθια πλευρά και κινήθηκε μέσα από το σώμα, διατρυπώντας έναν πνεύμονα και, κατά πάσα πιθανότητα, μεγάλες αρτηρίες, προτού διαπεράσει την ωμοπλάτη. Ο θάνατος θα επερχόταν ταχύτατα. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το τραύμα ενδέχεται να αποτελεί την πρώτη ένδειξη χρήσης αιχμηρών ξύλινων δοράτων στην προϊστορική Μέση Ανατολή.

Η ερευνητική ομάδα εντόπισε επίσης μικροσκοπικά οστικά θραύσματα, τα οποία είχαν μετατοπιστεί από την πρόσκρουση του όπλου. Η θέση τους υποδηλώνει ότι το δόρυ προσέβαλε το σώμα από ψηλά, ακολουθώντας καθοδική τροχιά. Χάρη στα θραύσματα αυτά, οι ερευνητές κατόρθωσαν να ανασυνθέσουν μέρος της οπής, με οδηγό τις εξαιρετικά λεπτές γραμμώσεις που αφήνουν οι μυϊκές προσφύσεις στην επιφάνεια του οστού.

Η μελέτη αποκλείει το ενδεχόμενο οι αλλοιώσεις να προκλήθηκαν μετά τον θάνατο, για παράδειγμα από τη δράση ζώων ή εντόμων που σκάβουν στο έδαφος.

Ο θάνατος μπορεί να οφειλόταν σε ατύχημα κατά τη διάρκεια κυνηγιού. Υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις που παραπέμπουν σε σκόπιμη άσκηση βίας, καθώς η θέση του τραύματος και η δύναμη που απαιτήθηκε για να διαπεράσει το όπλο ολόκληρο το σώμα του Νεάντερταλ οδήγησαν τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για εσκεμμένο, θανατηφόρο χτύπημα προς την καρδιά.

«Οι οπές που προκαλούνται από αντίγραφα δοράτων της συγκεκριμένης περιόδου παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα με εκείνη που εντοπίσαμε στην ωμοπλάτη», δηλώνει η Pomeroy, , από το Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ. Κατά την εκτίμησή της, η θέση του τραύματος και η δύναμη που απαιτούνταν για να διαπεράσει το όπλο το σώμα από τη μία πλευρά στην άλλη υποδηλώνουν ότι το πλήγμα είχε ως στόχο την καρδιά.

Τα ευρήματα δείχνουν επίσης ίχνη ενός σοβαρού τραυματισμού στο πρόσωπο, τουλάχιστον έναν χρόνο πριν από τον θάνατο, γεγονός που υποδηλώνει ότι το συγκεκριμένο άτομο πιθανότατα έλαβε φροντίδα πριν καταλήξει βίαια.

Η αριστερή ωμοπλάτη του Shanidar A in situ (στην αρχική θέση εύρεσής της). [Credit: G. Barker, E. Pomeroy and C.O. Hunt]

Το πρόβλημα με κάθε προϊστορικό ξύλινο όπλο είναι ότι το ξύλο αποσυντίθεται. Σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε για αυτά προέρχονται από θέσεις με εξαιρετικές συνθήκες διατήρησης, όπως η γερμανική θέση Schöningen, όπου, μεταξύ 1994 και 1998, η ομάδα του Hartmut Thieme ανέσκαψε ένα σύνολο δοράτων που διατηρήθηκαν χάρη στα υδατοκορεσμένα εδάφη.

Τα δόρατα κατασκευάστηκαν πριν από περίπου 300.000 χρόνια από προσεκτικά επιλεγμένο ξύλο, με κατανομή του βάρους που επέτρεπε τη ρίψη τους, κατά τρόπο παρόμοιο με εκείνον του ακοντίου. Ορισμένα έχουν μήκος μεγαλύτερο από δύο μέτρα. Πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για το κυνήγι μεγάλων θηραμάτων, καθώς στη θέση Schöningen εντοπίστηκαν χιλιάδες οστά άγριων αλόγων.

Η αρχική χρονολόγηση, την οποία δημοσίευσε ο Thieme στο περιοδικό Nature το 1997, έκανε λόγο για ηλικία 400.000 ετών. Σήμερα, ωστόσο, χρησιμοποιείται η νεότερη εκτίμηση των περίπου 300.000 ετών.

Ακόμη παλαιότερη είναι η ξύλινη αιχμή δόρατος από το Clacton-on-Sea, στις ακτές της Αγγλίας, η οποία ανασύρθηκε από την παράκτια ζώνη το 1911 και χρονολογείται πριν από περισσότερα από 400.000 χρόνια. Διατηρείται μόνο το ακονισμένο άκρο της, ωστόσο αποτελεί την αρχαιότερη γνωστή ξύλινη αιχμή δόρατος με στρογγυλεμένη διατομή.

Στην Ιβηρική Χερσόνησο υπάρχει ένα αντίστοιχο εύρημα, το οποίο προσφέρει στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν τα όπλα τους. Στη θέση Abric Romaní (Capellades, Βαρκελώνη), μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Scientific Reports το 2024 παρουσίασε μια οστέινη αιχμή δόρατος ηλικίας περίπου 50.000 ετών, την πρώτη που έχει αναγνωριστεί σε θέση Νεάντερταλ.

Επιστρέφοντας στο Shanidar, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι το τραύμα ενδέχεται να αποτελεί την πρώτη ένδειξη χρήσης ακονισμένων ξύλινων δοράτων στην προϊστορική Εγγύς Ανατολή. Το εύρημα συνάδει με όσα ήταν ήδη γνωστά για τους Νεάντερταλ.

«Τα διαθέσιμα στοιχεία υποδεικνύουν ότι οι Νεάντερταλ και οι πρόγονοί τους ανέπτυξαν την ξυλουργική και την κατασκευή όπλων πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από τον θάνατο του Shanidar A», αναφέρει η Pomeroy, προσθέτοντας ότι αυτό το σύνολο δεξιοτήτων θα μπορούσε να είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την επικράτεια των Νεάντερταλ, από την Ουαλία έως τη Σιβηρία.

Από το συγκεκριμένο άτομο διατηρούνται σχεδόν ακέραιο το δεξί χέρι, δύο αριστερές πλευρές και ένα τμήμα δεξιάς πλευράς, επτά δόντια και η ωμοπλάτη. Πρόκειται για κατάλοιπα ενός ενήλικου ατόμου, του οποίου η ηλικία κατά τον θάνατο εκτιμάται από τους ερευνητές σε περίπου 45 έτη.

Η πιο εντυπωσιακή λεπτομέρεια είναι ένας τομέας της κάτω γνάθου, ο οποίος έχει σχιστεί κατά μήκος και από τον οποίο διατηρείται μόνο το μισό, ενώ τα γειτονικά δόντια παρουσιάζουν έσω στροφή.

Στο τμήμα αυτό του δοντιού διατηρείται μεγάλη συσσώρευση οδοντικής τρυγίας (σκληρυμένης οδοντικής πλάκας), στην περιοχή της ρίζας που είχε αποκαλυφθεί. Το εύρημα υποδηλώνει ότι το δόντι παρέμεινε στη στοματική κοιλότητα για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά από αυτό που οι επιστήμονες ερμηνεύουν ως ισχυρό τραυματισμό στο πρόσθιο τμήμα του προσώπου.

«Το να επιβιώσει κάποιος από ένα πλήγμα που προκαλεί τέτοια επιμήκη διάσπαση ενός δοντιού και να συνεχίσει να ζει και να τρέφεται για τουλάχιστον έναν χρόνο, ίσως και περισσότερο, θα απαιτούσε τη φροντίδα και την υποστήριξη άλλων Νεάντερταλ», εξηγεί η Pomeroy.

Η ερευνήτρια θεωρεί πιθανό ότι, μετά τον τραυματισμό, ο συγκεκριμένος Νεάντερταλ κατανάλωνε μαλακές τροφές. Προηγούμενες μελέτες των ιζημάτων του σπηλαίου δείχνουν ότι, ήδη εκείνη την περίοδο, τα φυτά υποβάλλονταν σε διαβροχή πριν από το μαγείρεμα.

Η Pomeroy δεν εξωραΐζει την εικόνα: το άτομο θα αντιμετώπιζε δυσκολίες στην επικοινωνία και θα υπέφερε για μεγάλο χρονικό διάστημα από έντονο πόνο.

Ο Barker συνοψίζει το παράδοξο σε μία φράση: «Είναι συναρπαστικό το γεγονός ότι διαθέτουμε τεκμήρια τόσο συμπόνιας όσο και βίας στο ίδιο άτομο».

Ατύχημα, συμπλοκή ή πόλεμος;

Το βασικό ερώτημα παραμένει αναπάντητο. Η Pomeroy επισημαίνει ότι ο θάνατος θα μπορούσε να οφείλεται σε ατύχημα κατά τη διάρκεια του κυνηγιού, καθώς ζώα όπως τα μαμούθ ενδέχεται να θηρεύονταν από κοντινή απόσταση με τη χρήση δοράτων για πλήγματα εξ επαφής, ενώ ένας σοβαρός τραυματισμός υπό αυτές τις συνθήκες θα ήταν εύκολο να συμβεί. Παράλληλα, ωστόσο, η ίδια διακρίνει ενδείξεις σκόπιμης άσκησης βίας. Οι ερευνητές θεωρούν ως απλούστερη ερμηνεία ένα περιστατικό βίας μεταξύ Νεάντερταλ, χωρίς όμως να είναι δυνατό να προσδιοριστούν οι συνθήκες του συμβάντος ή να διαπιστωθεί εάν εμπλέκονταν και σύγχρονοι άνθρωποι (Homo sapiens).

Ο Barker διατυπώνει το συμπέρασμα με προσοχή: «Το μόνο που μπορούμε να γνωρίζουμε είναι ότι επρόκειτο για βίαιο θάνατο, που επήλθε από πλήγμα με ξύλινο δόρυ».

Πέρα από αυτό το συμπέρασμα, κάθε περαιτέρω ερμηνεία παραμένει υποθετική: από το ενδεχόμενο το ίδιο το άτομο να παραπάτησε και να τραυματίστηκε με το δικό του δόρυ, έως μια επίθεση από άλλον Νεάντερταλ της ίδιας ή γειτονικής ομάδας, ή ακόμη και μια συμπλοκή με κάποιον Homo sapiens.

Ο Barker υπογραμμίζει επίσης ότι τα τεκμήρια συστηματικής άσκησης βίας είναι εξαιρετικά σπάνια στην απώτερη προϊστορία. Η συντριπτική πλειονότητα των σχετικών ευρημάτων προέρχεται από εγκατεστημένες γεωργικές κοινότητες, πολλές χιλιάδες χρόνια μετά την εποχή των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών.

Τα ευρήματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό «Scientific Reports».

Pomeroy, E., Hunt, C.O., López-Polín, L. et al. Evidence for funerary behaviour and lethal trauma in a new Neanderthal individual from Shanidar Cave. Sci Rep 16, 30042 (2026). doi.org/10.1038/s41598-026-69193-z

Πηγή: ErtNews, LBV Magazine