Ταφική λέμβος ηλικίας 1.500 ετών στη Γερμανία αποκαλύπτει έναν ξύλινο θρόνο και δεσμούς με τον ρωμαϊκό κόσμο

Η πλούσια διακοσμημένη ξύλινη έδρα, γνωστή ως «Θρόνος από τον Βάλτο» (Throne from the Marsh), κατασκευασμένη από κορμό σκλήθρου και εντοπισμ...

Η πλούσια διακοσμημένη ξύλινη έδρα, γνωστή ως «Θρόνος από τον Βάλτο» (Throne from the Marsh), κατασκευασμένη από κορμό σκλήθρου και εντοπισμένη στον τάφο άνδρα που είχε προσβληθεί από λέπρα, στο Fallward της Γερμανίας. [Credit: Rolf Kiepe / NIhK]

Πριν από περίπου 1.500 χρόνια, στις ακτές της Βόρειας Θάλασσας στη Γερμανία, ένας άνδρας ενταφιάστηκε μέσα σε μια ξύλινη λέμβο μήκους άνω των τεσσάρων μέτρων. Ένας περίτεχνα διακοσμημένος ξύλινος θρόνος και πολύτιμα κτερίσματα τοποθετήθηκαν στον τάφο του. Αυτή η εξαιρετική ταφή, η οποία ανακαλύφθηκε από αρχαιολόγους πριν από χρόνια, αποκαλύπτει τώρα πιθανές διασυνδέσεις με τον ρωμαϊκό κόσμο, χάρη στην ανάλυση DNA.

Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό iScience, επιστήμονες με επικεφαλής το Πανεπιστήμιο του Κιέλου εξέτασαν ανθρώπινα κατάλοιπα από το νεκροταφείο του Fallward, χρησιμοποιώντας γενετικές μεθόδους. Τα αποτελέσματα παρέχουν νέα στοιχεία σχετικά με την καταγωγή του άνδρα που είχε ενταφιαστεί στον τάφο με τη λέμβο και αποκαλύπτουν ίχνη μιας ασθένειας από την οποία έπασχε κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Μια ταφή σε λέμβο ηλικίας 1.500 ετών στις ακτές της Βόρειας Θάλασσας

Το Fallward βρίσκεται στη βορειοδυτική Γερμανία, στην παράκτια περιοχή μεταξύ των ποταμών Έλβα και Βέζερ. Κατά την αρχαιότητα, οι άνθρωποι που ζούσαν εδώ εγκαθιστούσαν τους οικισμούς τους πάνω σε τεχνητούς γήλοφους, προκειμένου να προστατεύονται από τις παλίρροιες και τις θαλάσσιες καταιγίδες της Βόρειας Θάλασσας. Οι εύφορες ελώδεις εκτάσεις παρείχαν ευνοϊκές συνθήκες για τη γεωργία και την εκτροφή ζώων.

Οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν τη δεκαετία του 1990 αποκάλυψαν ένα εκτεταμένο νεκροταφείο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε από τα τέλη του 3ου έως τα τέλη του 5ου αιώνα μ.Χ. Σε μια περιοχή που περιλάμβανε περίπου 200 καύσεις νεκρών και 60 ενταφιασμούς, τα υγρά αργιλώδη στρώματα συνέβαλαν στη διατήρηση πολυάριθμων οργανικών υλικών, από ξύλινα αντικείμενα και υφάσματα έως γούνες και φυτικά καλύμματα.

Ένα από τα πλέον εντυπωσιακά παραδείγματα του νεκροταφείου ήταν ο τάφος που καταγράφηκε από τους αρχαιολόγους με τον αριθμό 265. Χρονολογείται στο δεύτερο τέταρτο του 5ου αιώνα μ.Χ. και περιείχε έναν άνδρα που πέθανε σε ηλικία περίπου 50 ετών. Η κοινότητα είχε τοποθετήσει τη σορό του μέσα σε μια ξύλινη λέμβο κατασκευασμένη από δρυ, μήκους άνω των τεσσάρων μέτρων, και την είχε καλύψει με ξύλινες σανίδες διατεταγμένες σε μορφή στέγης.

Τρεις αρχαιολογικές φωτογραφίες που απεικονίζουν την ταφή σε λέμβο ηλικίας 1.500 ετών στο Fallward, έναν διακοσμημένο ξύλινο θρόνο και ένα υποπόδιο με παράσταση κυνηγιού.
[Credit: © R. Kiepe / Niedersächsisches Institut für historische Küstenforschung, via Myburgh et al., iScience (2026), CC BY 4.0.]

Ξύλινος θρόνος, ρουνική επιγραφή και ρωμαϊκή στρατιωτική ζώνη

Ο τρόπος ταφής δεν ήταν το μοναδικό στοιχείο που διαφοροποιούσε τον τάφο με τη λέμβο από μια συνηθισμένη ταφή. Έξω από τη λέμβο, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ένα μεγάλο ξύλινο κάθισμα, λαξευμένο από κορμό σκλήθρου και διακοσμημένο με εγκοπές. Το αντικείμενο αυτό, το οποίο οι ερευνητές ερμηνεύουν συχνά ως θρόνο, παρέχει σημαντικές ενδείξεις σχετικά με την κοινωνική θέση του νεκρού.

Θεωρείται πιθανό ότι το κάθισμα έφερε αρχικά γραπτό διάκοσμο. Η επιμελημένη κατασκευή και η εντυπωσιακή μορφή του το καθιστούν κάτι περισσότερο από ένα έπιπλο καθημερινής χρήσης. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ενδέχεται να λειτουργούσε ως σύμβολο εξουσίας ή κοινωνικής θέσης.

Ένα ακόμη ξύλινο αντικείμενο, που βρέθηκε κοντά στα πόδια του άνδρα, φέρει διαφορετικά διακοσμητικά στοιχεία. Στην κάτω επιφάνεια ενός μικρού σκαμνιού από σφένδαμο υπάρχει παράσταση κυνηγιού και μια ρουνική επιγραφή. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι συγκεκριμένες διακοσμήσεις παρουσιάζουν ομοιότητες με διάφορα συγκριτικά παραδείγματα από περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Στον τάφο βρέθηκαν επίσης ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, ένας χάλκινος δίσκος, ένα κεραμικό αγγείο και μια ζώνη που συνδέεται με τη ρωμαϊκή στρατιωτική κουλτούρα. Τα ίχνη χρήσης και επισκευής που παρατηρούνται σε αυτά τα αντικείμενα υποδηλώνουν ότι δεν είχαν προετοιμαστεί αποκλειστικά για την ταφική τελετή. Πιθανότατα επρόκειτο για αντικείμενα που ο άνδρας χρησιμοποιούσε κατά τη διάρκεια της ζωής του ή είχε αποκτήσει από το άμεσο κοινωνικό του περιβάλλον.

Η εξέταση των ξύλινων υλικών αποκάλυψε ακόμη μία σημαντική λεπτομέρεια. Για την κατασκευή των αντικειμένων είχαν χρησιμοποιηθεί τοπικά είδη δέντρων, ωστόσο το διακοσμητικό ύφος παρουσίαζε ομοιότητες με τις καλλιτεχνικές και χειροτεχνικές παραδόσεις της Ύστερης Αρχαιότητας, υπό ρωμαϊκή επιρροή.

Η ανάλυση DNA παραπέμπει στα σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στον Δούναβη

Ερευνητές από το Ινστιτούτο Μοριακής Κλινικής Βιολογίας του Πανεπιστημίου του Κιέλου έλαβαν συνολικά 12 δείγματα σκελετικού υλικού από 11 άτομα του νεκροταφείου του Fallward. Λόγω της ποιότητας των γενετικών δεδομένων, οι επιστήμονες μπόρεσαν να πραγματοποιήσουν λεπτομερείς συγκρίσεις πληθυσμιακής γενετικής μόνο για τρία άτομα.

Τα γενετικά χαρακτηριστικά δύο από αυτά τα άτομα παρουσίαζαν ομοιότητες με κοινότητες της Εποχής του Σιδήρου και του Πρώιμου Μεσαίωνα στη βορειοδυτική Ευρώπη. Ειδικότερα, διαπιστώθηκε στενή γενετική συγγένεια με πληθυσμούς της Εποχής του Σιδήρου στη Βρετανία και πρώιμες αγγλοσαξονικές κοινότητες. Ωστόσο, τα γενετικά αποτελέσματα για τον άνδρα που είχε ενταφιαστεί στον τάφο με τη λέμβο παρουσίασαν διαφορετική εικόνα.

Οι ερευνητές συνέκριναν το DNA του άνδρα, ο οποίος προσδιορίστηκε ως G265, με αρχαία δείγματα από διάφορες περιοχές της Ευρώπης. Οι πλέον αξιοσημείωτες ομοιότητες εντοπίστηκαν σε κοινότητες που ζούσαν στην παραδουνάβια συνοριακή περιοχή κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Εποχής του Σιδήρου και της Περιόδου των Μεγάλων Μεταναστεύσεων. Η γεωγραφική αυτή περιοχή περιλαμβάνει τμήματα της σημερινής Κροατίας, Σλοβενίας, Ουγγαρίας και Σερβίας.

Ένα μοντέλο που ανέλυσε τη γεωγραφική κατανομή των γενετικών ομοιοτήτων έδειξε την υψηλότερη πιθανότητα σε μια περιοχή κοντά στα παλαιά ρωμαϊκά σύνορα, περίπου 1.400 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Fallward. Το αποτέλεσμα αυτό υποδηλώνει ότι ο άνδρας ή οι στενοί πρόγονοί του ενδέχεται να προέρχονταν από τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Ωστόσο, οι ερευνητές τονίζουν ρητά ότι τα διαθέσιμα γενετικά δεδομένα δεν επαρκούν για τον προσδιορισμό μιας συγκεκριμένης γεωγραφικής καταγωγής.

Απεικόνιση της ταφής σε λέμβο στο Fallward της Γερμανίας, των πιθανών γενετικών δεσμών με τη δουνάβια μεθόριο και του αρχαίου βακτηρίου της λέπρας που εντοπίστηκε μέσω της ανάλυσης DNA.
 [Credit: © Petra Horstmann / Cluster ROOTS, Kiel University]

Θα μπορούσε ο άνδρας του τάφου να είχε υπηρετήσει στον ρωμαϊκό στρατό;

Τα γενετικά αποτελέσματα προσδίδουν νέα σημασία στη ρωμαϊκού τύπου στρατιωτική ζώνη που βρέθηκε στον τάφο. Οι ερευνητές εξετάζουν το ενδεχόμενο ο άνδρας να ήταν ένας από τους συμμαχικούς πολεμιστές, γνωστούς ως foederati, οι οποίοι υπηρετούσαν στον ρωμαϊκό στρατό.

Κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αξιοποιούσε πολεμιστές από διάφορες κοινότητες, συνάπτοντας στρατιωτικές συμφωνίες με πληθυσμούς των παραμεθόριων περιοχών. Ένα τέτοιο υπόβαθρο θα μπορούσε να εξηγήσει τα αντικείμενα ρωμαϊκής προέλευσης στον τάφο, καθώς και την πιθανή σύνδεση με τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Ωστόσο, η στρατιωτική ζώνη δεν υποδηλώνει κατ' ανάγκην υπηρεσία στον ρωμαϊκό στρατό, καθώς θα μπορούσε να είχε αποκτηθεί μέσω εμπορίου, κληρονομιάς ή ως πολεμικό λάφυρο.

Άλλες ενδείξεις από τη ζωή του άνδρα παραπέμπουν σε στενή σχέση με τη θάλασσα ή τους ποταμούς. Στο εσωτερικό της λέμβου, οι αρχαιολόγοι βρήκαν οστά ψαριών, ψάθες από καλάμια και ένα μικρό κουτί σε σχήμα υδρόβιου πτηνού. Οι ανθρωπολογικές εξετάσεις του σκελετού έδειξαν ότι οι μύες των άνω άκρων ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένοι, γεγονός που οδήγησε τους ερευνητές στην υπόθεση ότι ενδέχεται να ασχολούνταν με την κωπηλασία ή την αλιεία.

Λοίμωξη από λέπρα ηλικίας 1.500 ετών στο DNA του

Ένα από τα πλέον απρόσμενα αποτελέσματα της μελέτης αφορούσε το ιστορικό της υγείας του άνδρα. Οι επιστήμονες ανίχνευσαν DNA του βακτηρίου Mycobacterium leprae, το οποίο προκαλεί τη λέπρα, σε δείγματα που ελήφθησαν από το δόντι και το οστό της πτέρνας του.

Παρά το εύρημα αυτό, ο σκελετός του άνδρα δεν παρουσίαζε χαρακτηριστικές οστικές αλλοιώσεις που σχετίζονται με τη λέπρα. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η λοίμωξη ενδέχεται να εξελίχθηκε χωρίς να προκαλέσει βλάβες στα οστά ή ότι η νόσος επηρέασε μόνο τους μαλακούς ιστούς. Κατά συνέπεια, παραμένει άγνωστο εάν ο άνδρας εμφάνιζε συμπτώματα της νόσου ή πώς η λοίμωξη επηρέαζε την καθημερινή του ζωή.

Καθώς η λέπρα είναι μια χρόνια λοιμώδης νόσος που μπορεί να εξελίσσεται επί πολλά χρόνια, η παρουσία του βακτηρίου δεν εξηγεί την αιτία θανάτου. Οι συγγραφείς της μελέτης αναφέρουν ότι είναι πιθανότερο ο άνδρας να πέθανε από κάποια άλλη αιτία.

Ανασυνθέτοντας το γονιδίωμα του βακτηρίου, οι ερευνητές το κατέταξαν στην τέταρτη γενετική γενεαλογική γραμμή του M. leprae. Ένα από τα παλαιότερα γνωστά δείγματα αυτής της γενεαλογικής γραμμής προέρχεται από αιγυπτιακή μούμια, η οποία χρονολογείται μεταξύ του 4ου και του 2ου αιώνα π.Χ. Το εύρημα από το Fallward παρέχει νέα δεδομένα για τη γενετική ποικιλομορφία του βακτηρίου στον αρχαίο κόσμο. Ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι η νόσος μεταφέρθηκε απευθείας από την Αίγυπτο στη βόρεια Γερμανία.

Ένας μεταβαλλόμενος κόσμος στις ακτές της Βόρειας Θάλασσας

Ο 5ος αιώνας, κατά τον οποίο έζησε ο άνδρας που ενταφιάστηκε στον τάφο με τη λέμβο, αποτέλεσε περίοδο σημαντικών αλλαγών για τις κοινότητες γύρω από τη Βόρεια Θάλασσα. Ο οικισμός του Fallward συρρικνωνόταν σταδιακά καθ' όλη τη διάρκεια αυτού του αιώνα και πιθανότατα είχε εγκαταλειφθεί πλήρως έως το τέλος του. Κατά την ίδια περίοδο, παρατηρήθηκε μείωση του πληθυσμού και της οικιστικής δραστηριότητας σε πολλούς οικισμούς κατά μήκος της νότιας ακτής της Βόρειας Θάλασσας.

Οι ερευνητές εξετάζουν αυτές τις μεταβολές στο ιστορικό πλαίσιο των μετακινήσεων πληθυσμών από την ηπειρωτική Ευρώπη προς τη Βρετανία. Η γενετική ομοιότητα των άλλων δύο ατόμων από το Fallward με πρώιμες αγγλοσαξονικές κοινότητες παρουσιάζει επίσης ενδιαφέρον στο πλαίσιο των πληθυσμιακών μετακινήσεων αυτής της περιόδου. Ωστόσο, τα διαθέσιμα δεδομένα δεν αποδεικνύουν ότι τα συγκεκριμένα άτομα ή οι συγγενείς τους μετανάστευσαν απευθείας στη Βρετανία.

Επομένως, η έρευνα στο Fallward παρέχει νέα δεδομένα όχι μόνο για το παρελθόν του άνδρα που ενταφιάστηκε στον τάφο με τη λέμβο, αλλά και για τη μελέτη της κινητικότητας των πληθυσμών γύρω από τη Βόρεια Θάλασσα κατά τους τελευταίους αιώνες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Myburgh, D. A., da Silva, N. A., Romeyer-Dherbey, J. H., et al. (2026). Paleogenomics reveals leprosy at the late antique burial site of Fallward in northern Germany. iScience, 29, 117877. https://doi.org/10.1016/j.isci.2026.117877 

Πηγή: ArkeoNews