Μούμια 2.700 ετών αποκαλύπτει για πρώτη φορά τη χρήση αλόης στην αιγυπτιακή ταρίχευση

Αιγυπτιακή μούμια με ταφικά φυλακτά στην Πινακοθήκη Αρχαίας Αιγύπτου του Βρετανικού Μουσείου, στο Λονδίνο. [Credit: Gary Todd, Public Domain...

Αιγυπτιακή μούμια με ταφικά φυλακτά στην Πινακοθήκη Αρχαίας Αιγύπτου του Βρετανικού Μουσείου, στο Λονδίνο. [Credit: Gary Todd, Public Domain].

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Marburg στη Γερμανία εντόπισαν χημικά ίχνη αλόης σε υλικό ταρίχευσης από αιγυπτιακή μούμια. Πρόκειται για την πρώτη φορά που μοριακές αναλύσεις επιβεβαιώνουν την παρουσία αλόης στη διαδικασία της μουμιοποίησης. Η ερευνητική ομάδα δημοσίευσε τη μελέτη της στο επιστημονικό περιοδικό PNAS, συνδυάζοντας τη χημεία, την Αιγυπτιολογία και την ιστορία της φαρμακευτικής, προκειμένου να εξετάσει 24 αντικείμενα από πανεπιστημιακές και μουσειακές συλλογές.

Προγενέστερες μελέτες είχαν εντοπίσει ρητίνες κωνοφόρων, πίσσες, ρητίνη φιστικιάς, φυτικά έλαια, ζωικό λίπος, μελισσοκέρι και άσφαλτο σε μείγματα ταρίχευσης. Σε ορισμένα δείγματα είχαν επίσης ανιχνευθεί εξωτικές ρητίνες, όπως το ελεμί και η dammar. Ωστόσο, παρέμενε άγνωστο ποια είδη φυτών επέλεγαν οι ταριχευτές, πώς μεταβάλλονταν οι συνταγές από εποχή σε εποχή και από περιοχή σε περιοχή, καθώς και ποια φυτά αντιστοιχούσαν στις ουσίες που αναφέρονται στα αρχαία αιγυπτιακά κείμενα.

Τα αντικείμενα που εξετάστηκαν περιλάμβαναν μέλη του σώματος, υπολείμματα υλικών ταρίχευσης, επιδέσμους, δύο κρανία, καθώς και φαρμακευτικά παρασκευάσματα που κυκλοφορούσαν στην Ευρώπη με την ονομασία Mumia vera aegyptiaca. Το ένα κρανίο ανήκει στη Ζωολογική Συλλογή του Πανεπιστημίου του Marburg και, σύμφωνα με τη ραδιοχρονολόγηση, χρονολογείται στον 8ο αιώνα π.Χ., δηλαδή περίπου πριν από 2.700 χρόνια. Το δεύτερο δείγμα είναι ένα προϊόν Mumia vera του 18ου αιώνα, προερχόμενο από το φαρμακείο Löwen στο Offenbach am Main, το οποίο φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο Φαρμακευτικής της Χαϊδελβέργης. Και στα δύο δείγματα εντοπίστηκαν ενώσεις που συνδέονται με την αλόη.

Μεσαιωνικοί συγγραφείς συνέδεαν την αλόη με τα φαρμακευτικά παρασκευάσματα που προέρχονταν από μούμιες. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι μελετητές θεωρούσαν ότι η σύνδεση αυτή βασιζόταν σε εικασίες, οι οποίες προέρχονταν από βιβλικά χωρία, όπως το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (19:39), καθώς η πραγματική γνώση των αιγυπτιακών πρακτικών ταρίχευσης είχε πλέον εκλείψει. Η Tanja Pommerening, διευθύντρια του Ινστιτούτου Ιστορίας της Φαρμακευτικής και της Ιατρικής του Πανεπιστημίου του Marburg, επισημαίνει ότι τα νέα δεδομένα υποδεικνύουν πως η συγκεκριμένη σύνδεση έχει πολύ παλαιότερες ρίζες.

Αρχαία αιγυπτιακή μούμια της πτολεμαϊκής περιόδου, 3ος–2ος αιώνας π.Χ. Πινακοθήκη Αρχαίας Αιγύπτου, Μουσείο του Λούβρου. [Credit: Gary Todd]

Στα αρχαία κείμενα, ο όρος «αλόη» χρησιμοποιούνταν για περισσότερα από ένα υλικά, μεταξύ των οποίων και το ξύλο αγάρ (agarwood), το οποίο προέρχεται από δέντρα του γένους Aquilaria. Ωστόσο, οι χημικές ενώσεις που εντοπίστηκαν στα συγκεκριμένα δείγματα αντιστοιχούν στο γένος Aloe και όχι στο ξύλο αγάρ.

Στη συνέχεια, η ερευνητική ομάδα επανεξέτασε τα αιγυπτιακά γραπτά κείμενα, εστιάζοντας στον όρο ꜥnḫ-jm.j, ο οποίος απαντά ήδη από τη 2η χιλιετία π.Χ. Οι περιγραφές του όρου είναι συμβατές με την αλόη ή κάποιο παρασκεύασμα που προέρχεται από αυτήν, χωρίς ωστόσο η ταύτιση να έχει επιβεβαιωθεί μέχρι σήμερα.

Η αλόη εντοπίστηκε μόλις σε δύο από τα 24 αντικείμενα που εξετάστηκαν, επομένως τα αποτελέσματα δεν αποδεικνύουν ότι αποτελούσε συστατικό της συνήθους πρακτικής ταρίχευσης. Είναι πιθανό οι ταριχευτές να τη χρησιμοποιούσαν σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους ή γεωγραφικές περιοχές, ή όταν υπήρχε επαρκής διαθεσιμότητα του φυτού.

Τα χημικά δεδομένα συνέβαλαν επίσης σε μια διαφορετική πτυχή της έρευνας: τη διερεύνηση της προέλευσης μουσειακών αντικειμένων. Χρησιμοποιώντας μη στοχευμένη μεταβολομική ανάλυση, σε συνδυασμό με υπολογιστικά εργαλεία και τεχνικές μηχανικής μάθησης, η ομάδα συνέκρινε δείγματα από το Μουσείο Φαρμακευτικής της Χαϊδελβέργης.

Μια μουμιοποιημένη κεφαλή και μια ποσότητα σκόνης, η οποία καταγραφόταν ως ξεχωριστό αντικείμενο, παρουσίασαν εντυπωσιακά παρόμοια μοριακά πρότυπα. Τα δύο αντικείμενα ενδέχεται να αποτελούσαν αρχικά ενιαίο σύνολο, αν και τα αρχεία της συλλογής δεν παρέχουν καμία σχετική πληροφορία. Πολλά μουσειακά αντικείμενα έχουν χάσει τα στοιχεία που τεκμηριώνουν την αρχική τους προέλευση και η χημική σύγκριση θα μπορούσε να συμβάλει στην αποκατάσταση της ιστορίας τους.

Το Mumia vera aegyptiaca αποτελούσε φαρμακευτικό σκεύασμα στην Ευρώπη από τον ύστερο Μεσαίωνα έως και την πρώιμη νεότερη περίοδο. Παρασκευαζόταν από υλικό που προερχόταν από μούμιες ή κυκλοφορούσε ως έτοιμο προϊόν. Η χημική του σύσταση παρουσίαζε σημαντικές διαφοροποιήσεις, ωστόσο σε αρκετά δείγματα εντοπίστηκαν ενώσεις που προέρχονταν από παλαιωμένη ρητίνη κωνοφόρων.

Ένα εκχύλισμα από τη Φαρμακευτική Συλλογή Wigand στο Marburg παρουσίασε μέτρια προστατευτική δράση σε καλλιεργημένα κύτταρα έναντι των βλαβών που προκαλεί ο ιός της γρίπης. Ωστόσο, η κύρια χημική ένωση που εντοπίστηκε, το 7-οξο-δεϋδροαβιετικό οξύ, δεν αναπαρήγαγε το συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Συνεπώς, τα δραστικά συστατικά παραμένουν άγνωστα.

Τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν ότι το συγκεκριμένο φαρμακευτικό παρασκεύασμα ήταν αποτελεσματικό κατά της γρίπης στον άνθρωπο, παρά το γεγονός ότι παλαιότερα κείμενα το συνιστούσαν για την αντιμετώπιση του πονοκεφάλου, του βήχα, του πονόλαιμου και της ζάλης.

Στο επόμενο στάδιο, η ερευνητική ομάδα σκοπεύει να εντοπίσει περισσότερες φυτικές χημικές ενώσεις στα υλικά ταρίχευσης και να εξετάσει εάν η αλόη απαντά και σε άλλα δείγματα. Ο Raphael Reher, από το Ινστιτούτο Φαρμακευτικής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας, αναφέρει ότι μακροπρόθεσμος στόχος είναι ο συνδυασμός των γραπτών πηγών, των αρχαιολογικών αντικειμένων και της ανάλυσης φυσικών προϊόντων, προκειμένου να γίνει κατανοητό πώς παρασκευάζονταν, χρησιμοποιούνταν και μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά αυτά τα υλικά.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Berger, T., Naimi, A., Hardes, K., Sachße, C., Gericke, R., Marner, M., … Reher, R. (2026). New molecular and historical evidence on ancient Egyptian embalming. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 123(45), e2624362123. doi:10.1073/pnas.2624362123

Πηγή: Archaeology News