Ακράγαντας: Τρεις σκελετοί παιδιών αποκαλύφθηκαν στο εσωτερικό αρχαίου ελληνικού ναού

Ο τάφος με τα οστά παιδιών στο εσωτερικό του ναού στοn Ακράγαντα. [Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi] Αρχαιο...

Ο τάφος με τα οστά παιδιών στο εσωτερικό του ναού στοn Ακράγαντα.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν ανασκαφές στο εσωτερικό του Ναού της Ομόνοιας (Tempio della Concordia) στον Ακράγαντα της Σικελίας, έφεραν στο φως τα οστά τουλάχιστον τριών παιδιών, τα οποία είχαν ταφεί μαζί σε έναν ενιαίο τάφο, λαξευμένο στο δάπεδο. Η χρονολόγηση των οστών θα μπορούσε να αποκαλύψει πότε ο συγκεκριμένος αρχαιοελληνικός ναός, ο οποίος μετατράπηκε αργότερα σε εκκλησία, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ως κοιμητήριο.

Περίπου το 440–430 π.Χ., οι Έλληνες άποικοι του Ακράγαντα, μιας αποικίας στη νότια ακτή της Σικελίας, οικοδόμησαν έναν ναό πάνω σε έναν λόφο. Πρόκειται για δωρικό ναό, τον λιτότερο από τους ελληνικούς αρχιτεκτονικούς ρυθμούς, με στιβαρούς κίονες και χωρίς γλυπτό διάκοσμο στα κιονόκρανα.

Το οικοδόμημα έχει μήκος περίπου 39 μέτρα, δηλαδή σχεδόν όσο ενάμιση γήπεδο καλαθοσφαίρισης, με τα δύο γήπεδα τοποθετημένα το ένα στη συνέχεια του άλλου. Η ανέγερσή του πραγματοποιήθηκε περίπου την ίδια εποχή με εκείνη του Παρθενώνα στην Αθήνα.

Έξι κίονες διατάσσονται κατά μήκος καθεμιάς από τις στενές πλευρές του ναού και δεκατρείς κατά μήκος κάθε μίας από τις μακρές πλευρές. Το συνολικό ύψος του οικοδομήματος φτάνει σχεδόν τα εννέα μέτρα.

Σήμερα είναι γνωστός ως Ναός της Ομόνοιας. Αποτελεί τμήμα της Κοιλάδας των Ναών στον Ακράγαντα, η οποία έχει εγγραφεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1997, και συγκαταλέγεται μεταξύ των καλύτερα διατηρημένων αρχαιοελληνικών ναών παγκοσμίως. Η αρχαία πόλη ήταν τόσο πλούσια, ώστε ο Έλληνας ποιητής Πίνδαρος την περιέγραψε ως την ομορφότερη από τις πόλεις των θνητών.

Σύμφωνα με ανακοίνωση του Αρχαιολογικού και Περιβαλλοντικού Πάρκου της Κοιλάδας των Ναών (Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi), πριν από λίγες ημέρες ξεκίνησε μια νέα ανασκαφική περίοδος. Τις εργασίες προώθησε ο διευθυντής του Πάρκου, αρχιτέκτονας Roberto Sciarratta.

Επικεφαλής της ανασκαφικής ομάδας είναι η αρχαιολόγος Maria Serena Rizzo και ο Roberto Miccichè, αρχαιοανθρωπολόγος, δηλαδή ειδικός στη μελέτη των ανθρώπινων καταλοίπων που εντοπίζονται κατά τις ανασκαφές. Ο Miccichè έχει ήδη εργαστεί στην περιοχή σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο.

Οι πρώτες ημέρες των εργασιών απέδωσαν σημαντικά ευρήματα. Στο εσωτερικό του ναού, η ομάδα εντόπισε ανθρώπινα οστά, τα οποία, σύμφωνα με μια πρώτη ανθρωπολογική εκτίμηση, ανήκουν σε τουλάχιστον τρία παιδιά που είχαν ταφεί μαζί σε έναν τάφο, διανοιγμένο στο πλακόστρωτο δάπεδο. Η ανακοίνωση δεν αναφέρει τις ηλικίες των παιδιών ούτε τη χρονολόγηση της ταφής.

Δεν διευκρινίζεται επίσης εάν πρόκειται για τον τάφο που είχε εντοπιστεί κατά τις ανασκαφές του 2018–2019 ή για έναν διαφορετικό τάφο. Τα οστά θα μεταφερθούν τώρα στο εργαστήριο, όπου οι αναλύσεις αναμένεται να προσδιορίσουν πότε έζησαν τα παιδιά και τι μπορεί να συναχθεί σχετικά με την κατάσταση της υγείας και τη διατροφή τους.

Το σημείο όπου ανακαλύφθηκε ο τάφος στο εσωτερικό του ναού.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Ο περιφερειακός υπουργός Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Σικελίας, Francesco Paolo Scarpinato, δήλωσε ότι η αρχαιολογική κληρονομιά παραμένει ζωντανή και συνεχίζει να αφηγείται το παρελθόν όταν διατίθενται πόροι για την έρευνα. Χαρακτήρισε τον ναό «εργαστήριο υπαίθρου».

Ο Sciarratta πρόσθεσε ότι οι πρόσφατες εργασίες του Πάρκου επικεντρώνονται στη σύνθετη διαστρωμάτωση της ιστορίας της Κοιλάδας, δηλαδή στις διαδοχικές χρήσεις που συσσωρεύτηκαν η μία πάνω στην άλλη σε έναν χώρο ο οποίος παρέμεινε κατοικημένος επί αιώνες.

Ένας ναός που διασώθηκε επειδή έπαψε να είναι ναός

Για να γίνει κατανοητή η σημασία ενός τάφου κάτω από το συγκεκριμένο δάπεδο, πρέπει να εξετάσουμε τη μεταγενέστερη ιστορία του οικοδομήματος. Όπως συνέβη με πολλούς ειδωλολατρικούς ναούς, ο Ναός της Ομόνοιας μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία, και αυτή η μετατροπή θεωρείται συχνά ένας από τους λόγους για τους οποίους διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιος μέχρι τις ημέρες μας.

Κάτι ανάλογο συνέβη και με το Πάνθεον στη Ρώμη, το οποίο μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία το 609 μ.Χ. και έτσι απέφυγε την τύχη άλλων ρωμαϊκών οικοδομημάτων, τα οποία αποσυναρμολογήθηκαν προκειμένου να χρησιμοποιηθεί το οικοδομικό τους υλικό.

Η παράδοση αποδίδει τη μετατροπή στον Γρηγόριο του Ακράγαντα, έναν επίσκοπο που έζησε μεταξύ του τέλους του 6ου και των αρχών του 7ου αιώνα. Ο βίος του γράφτηκε στα ελληνικά από τον Λεόντιο, ηγούμενο της μονής του Αγίου Σάββα στη Ρώμη. Σύμφωνα με την παρουσίαση αυτού του κειμένου από την αρχαιολόγο Rosa Maria Carra, το οικοδόμημα που φέρεται να μετέτρεψε ο Γρηγόριος ήταν η λεγόμενη Βασιλική των Αποστόλων.

Η ανακοίνωση του Πάρκου προσθέτει ότι η μετατροπή διέσωσε το μνημείο και ότι, για τον λόγο αυτό, ο Γρηγόριος θεωρείται προστάτης όσων ασχολούνται με τη φροντίδα των μουσείων. Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική επιφύλαξη, την οποία αναγνωρίζει και το ίδιο το Πάρκο: η χρονολόγηση της μετατροπής στον 6ο–7ο αιώνα δεν έχει επιβεβαιωθεί ποτέ από αρχαιολογικά ευρήματα.

Η χριστιανική φάση του μνημείου είναι ακόμη ορατή. Όταν ο ναός μετατράπηκε σε εκκλησία, τα μετακιόνια διαστήματα, δηλαδή τα κενά ανάμεσα στους κίονες, φράχθηκαν με τοιχοποιία και διανοίχθηκαν τόξα στους τοίχους του κυρίως ναού.

Τα τόξα αυτά διακρίνονται ακόμη στους τοίχους του σηκού, του εσωτερικού χώρου όπου φυλασσόταν το λατρευτικό άγαλμα της θεότητας στον αρχαιοελληνικό ναό. Οι εκκλησιαστικές κατασκευές αφαιρέθηκαν κατά τη διάρκεια μιας εργασίας αποκατάστασης στα τέλη του 18ου αιώνα, υπό τη διεύθυνση του πρίγκιπα του Torremuzza.

Ακόμη και η ονομασία του ναού δεν είναι αρχαία. Ο ιστορικός του 16ου αιώνα Tommaso Fazello ονόμασε το μνημείο «Ομόνοια», βασιζόμενος σε μια λατινική επιγραφή που είχε εντοπιστεί σε κοντινή απόσταση. Η επιγραφή αναφέρεται στην ομόνοια των κατοίκων του Ακράγαντα και δεν έχει καμία σχέση με το οικοδόμημα. Η θεότητα για τη λατρεία της οποίας οικοδομήθηκε αρχικά ο ναός παραμένει άγνωστη.

Τι ήταν ήδη γνωστό: Μια ταφή του 12ου αιώνα

Η σημερινή ανασκαφική έρευνα αποτελεί συνέχεια των ανασκαφών του 2018 και του 2019, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο ενός προγράμματος με την ονομασία La Valle dopo gli antichi («Η Κοιλάδα μετά τους Αρχαίους»). Στόχος του προγράμματος είναι η ανασύνθεση της μακράς ιστορίας του νότιου άκρου του λόφου.

Μια ακόμη άποψη των καταλοίπων που εντοπίστηκαν.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Οι εργασίες εκείνες αποκάλυψαν έναν τάφο στον πρόναο, δηλαδή τον προστώο χώρο στην είσοδο του ναού. Η ραδιοχρονολόγηση των οστών με τη μέθοδο του άνθρακα-14 τον τοποθέτησε στον 12ο αιώνα, κατά την περίοδο της νορμανδικής κυριαρχίας στη Σικελία. Οι Νορμανδοί είχαν καταλάβει το νησί από τους μουσουλμάνους ηγεμόνες του τον 11ο αιώνα, την ίδια περίπου εποχή κατά την οποία άλλοι Νορμανδοί κατέκτησαν την Αγγλία.

Η ραδιοχρονολόγηση αποτελεί μέθοδο εκτίμησης της ηλικίας οργανικών καταλοίπων, μέσω της μέτρησης της ποσότητας του ραδιενεργού άνθρακα που εξακολουθούν να περιέχουν.

Μια μελέτη του 2021, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Archivio per l’Antropologia e la Etnologia, από τους Claudia Fiorentino, Roberto Miccichè, Valentina Caminneci, Maria Serena Rizzo και συνεργάτες τους, περιγράφει έναν τάφο στο εσωτερικό του προνάου, με την ένδειξη Τ-68, η χρονολόγηση του οποίου παραπέμπει στο δεύτερο μισό του 12ου αιώνα.

Επρόκειτο για έναν ορθογώνιο λάκκο, διαστάσεων περίπου δύο μέτρων επί μισό μέτρο, με δάπεδο κατασκευασμένο από τους ίδιους τους ογκόλιθους της θεμελίωσης του ναού. Σύμφωνα με τους συγγραφείς της μελέτης, ο τάφος ενσωματώθηκε αργότερα στην αψίδα της εκκλησίας.

Ο νεκρός που είχε ενταφιαστεί εκεί ήταν ένας ενήλικος άνδρας, στα οστά των κάτω άκρων του οποίου παρατηρήθηκαν ενδείξεις χρόνιας φλεγμονής. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το δείγμα είναι πολύ μικρό για να εξαχθούν συμπεράσματα σχετικά με τον πληθυσμό του μεσαιωνικού Ακράγαντα.

Οι γραπτές πηγές συμφωνούν με αυτή τη χρονολόγηση. Σύμφωνα με την ίδια μελέτη, ο Ρογήρος Β΄ ίδρυσε στην περιοχή ένα αβαείο κατά τη νορμανδική περίοδο και το αφιέρωσε στον Γρηγόριο. Το αβαείο ακολουθούσε το ελληνικό τυπικό, πράγμα που σημαίνει ότι οι μοναχοί τελούσαν τη λατρεία σύμφωνα με την ελληνική και όχι τη λατινική λειτουργική παράδοση.

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 12ου αιώνα, η εκκλησία υπήχθη στην επισκοπή του Ακράγαντα. Ένα μεσαιωνικό κείμενο σχετικά με τους επισκόπους της πόλης, το Libellus de successione pontificum Agrigenti, μαρτυρεί την ύπαρξη της μονής και της εκκλησίας του Αγίου Γρηγορίου στην περιοχή.

Το ίδιο κείμενο αναφέρει επίσης εργαστήρια κεραμικής, στα οποία κατασκευάζονταν αμφορείς, στο γειτονικό παλαιοχριστιανικό κοιμητήριο.

Πέντε αιώνες χωρίς αποδείξεις

Εδώ βρίσκεται η ουσία του ζητήματος. Ανάμεσα στην υποτιθέμενη μετατροπή του ναού σε εκκλησία, περίπου στα τέλη του 6ου αιώνα, και στη μοναδική χρονολογημένη ταφή στο εσωτερικό του, τον 12ο αιώνα, μεσολαβούν περισσότεροι από πέντε αιώνες χωρίς άμεσα αρχαιολογικά τεκμήρια. Πρόκειται για ένα χρονικό διάστημα αντίστοιχο περίπου με την απόσταση που μας χωρίζει από την εποχή της δυναστείας των Τυδώρ έως σήμερα. Η κάλυψη αυτού του κενού αποτελεί τον στόχο του Πάρκου.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση, η ανασκαφική έρευνα αποσκοπεί στη διεύρυνση του διαθέσιμου συνόλου δεδομένων και στον ακριβή προσδιορισμό της χρονικής περιόδου κατά την οποία άρχισαν οι ταφές στο εσωτερικό του ιερού οικοδομήματος. Για τον σκοπό αυτό, η ομάδα χρειάζεται περισσότερα οστά που θα μπορούν να χρονολογηθούν.

Η μελέτη του 2021 παρέχει ορισμένα στοιχεία για τα παιδιά που είχαν ενταφιαστεί στο συγκεκριμένο κοιμητήριο. Οι σκελετοί των παιδιών από τους γειτονικούς τάφους δεν παρουσίαζαν ενδείξεις ασθένειας ή τραυματισμού, με αποτέλεσμα οι ερευνητές να μην μπορούν να προσδιορίσουν την αιτία θανάτου τους. Αυτό είναι συνηθισμένο στην περίπτωση των παιδιών, καθώς πολλές σοβαρές ασθένειες προκαλούν τον θάνατο προτού αφήσουν ίχνη στα οστά.

Στο ίδιο κοιμητήριο, ανατολικά του ναού, ένα παιδί ηλικίας περίπου τεσσάρων ετών και ένα ακόμη, περίπου επτά ετών, είχαν ενταφιαστεί στον ίδιο τάφο, ενώ σε έναν άλλο τάφο είχε ταφεί ένα βρέφος ηλικίας ενάμιση έως δύο μηνών. Οι συγγραφείς τοποθετούν αυτή την ομάδα ταφών στο δεύτερο μισό ή προς το τέλος του 12ου αιώνα. Το εύρημα δεν αποδεικνύει τίποτα σχετικά με τους νέους σκελετούς, δείχνει όμως ότι τα παιδιά αποτελούσαν μέρος αυτού του ταφικού χώρου.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο τα τρία παιδιά έχουν ιδιαίτερη σημασία. Εάν η χρονολόγηση των οστών τους τα τοποθετήσει στον 12ο αιώνα, θα ενισχυθεί η εικόνα μιας εκκλησίας που εξακολουθούσε να λειτουργεί ως κοιμητήριο κατά τη νορμανδική περίοδο. Εάν, αντίθετα, αποδειχθεί ότι είναι παλαιότερα, θα μπορούσαν να αποτελέσουν την πρώτη απτή αρχαιολογική ένδειξη για τη φάση που συνδέεται με τον Γρηγόριο ή για τους αιώνες που ακολούθησαν.

Προς το παρόν, κανείς δεν γνωρίζει ποιο από τα δύο ενδεχόμενα θα επιβεβαιωθεί.

Πηγή: LBV Magazine