Χάλκινο πτυκτό κάτοπτρο Συλλογή Έργων Μεταλλοτεχνίας, αρ. ευρ. Χ 7678 Προέλευση: Αττική (απόκτημα κατόπιν αγοράς της Εν Αθήναις Αρχαιολογικ...
Χάλκινο πτυκτό κάτοπτρο
Συλλογή Έργων Μεταλλοτεχνίας, αρ. ευρ. Χ 7678
Προέλευση: Αττική (απόκτημα κατόπιν αγοράς της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας)
Διαστάσεις: διάμετρος 15,7 εκ.
Χρονολόγηση: 390/380 π.X.
Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 38, Προθήκη 57 (αρ. 30)
Το πτυκτό (=αναδιπλούμενο) κάτοπτρο[1], έργο αττικού εργαστηρίου, φέρει στην εξωτερική πλευρά του καλύμματος μετάλλιο από λεπτό έλασμα με ανάγλυφη παράσταση. Δεσπόζει η Αφροδίτη καθισμένη σε βράχο. Το δεξί της χέρι ακουμπά στον αντίστοιχο μηρό, ενώ το αριστερό ανασηκώνει την παρυφή του ιματίου που εν μέρει καλύπτει το κεφάλι της. Διάφανος χιτώνας αγκαλιάζει το σώμα της και ένθετα αργυρά κοσμήματα κοσμούν γυμνά μέλη της: περιδέραιο στο λαιμό και βραχιόλι στον δεξιό καρπό. Στα δεξιά της θεάς προβάλλει ένας έφηβος Έρωτας με ορθάνοιχτα φτερά και τόξο στο αριστερό του χέρι, ενώ πίσω από τον βράχο στέκεται ένα μακρύλαιμο πτηνό, πιθανώς γερανός[2]. Όλες οι μορφές είναι στραμμένες προς τα δεξιά τους. Το έλασμα λείπει από το μεγαλύτερο μέρος του προσώπου και της κόμης της Αφροδίτης, από τον αριστερό πήχη, το αριστερό γόνατο και την απόληξη του ιματίου της αποκαλύπτοντας μολύβδινο υπόστρωμα. Δύο μικρές οπές στο κάλυμμα θα συγκρατούσαν μικρή λαβή για το άνοιγμα του καθρέφτη.
 |
| Χάλκινο πτυκτό κάτοπτρο |
Ο δίσκος κατοπτρισμού και το κάλυμμα είναι χυτά και αρχικά ενώνονταν με χαμένο σήμερα σύνδεσμο. Το μετάλλιο έχει κατασκευαστεί χωριστά από λεπτό έλασμα χαλκού με την έκκρουστη τεχνική (repoussé) χωρίς χρήση μήτρας, και στη συνέχεια συγκολλήθηκε στο κάλυμμα του κατόπτρου. Ο τεχνίτης αρχικά επεξεργάστηκε το έλασμα από την πίσω όψη, σφυρηλατώντας το πάνω σε κάποιο μαλακό υπόστρωμα (γνωρίζουμε ότι στην αρχαιότητα χρησιμοποιούνταν πίσσα με κιμωλία) χρησιμοποιώντας σφυρί με επίπεδη, κυκλική κεφαλή ή σμίλες με σφαιρικά άκρα, προκειμένου να δημιουργήσει κοιλότητες (π.χ. πρόσωπο, στήθος) και να αποδώσει το βάθος -την τρίτη διάσταση- των μορφών.
Στη συνέχεια, και αφού είχαν αποδοθεί τα βασικά στοιχεία της σκηνής, επεξεργάστηκε την κύρια όψη με λεπτά εργαλεία εγχάραξης και σμίλες, προκειμένου να δηλωθούν λεπτομέρειες, όπως περιγράμματα, βόστρυχοι, φτέρωμα, βαθύνσεις σε ενδύματα και βράχια. Στο τελικό στάδιο, προστέθηκαν τα ένθετα αργυρά κοσμήματα της Αφροδίτης. Πριν την συγκόλληση του ελάσματος στο κάλυμμα του κατόπτρου, ο τεχνίτης γέμισε το κενό ανάμεσά τους με λιωμένο μόλυβδο, όπως φαίνεται ξεκάθαρα και στα σημεία απώλειας υλικού στη μορφή τη θεάς. Το μολύβδινο υπόστρωμα πρόσφερε στο ανάγλυφο σταθερότητα και δεν του επέτρεπε να παραμορφωθεί από χτυπήματα και πίεση κατά τη χρήση.
Η συγκεκριμένη τεχνική χρησιμοποιείται ευρέως στα καλύμματα πτυκτών κατόπτρων, καθώς και σε προσφύσεις λαβών χάλκινων αγγείων, όπως υδριών, καλυκόσχημων κρατήρων, οινοχοών, κατά τον 4ο αι. π.Χ.[3]
[1] Τα πτυκτά κάτοπτρα, κατεξοχήν αντικείμενα γυναικείου καλλωπισμού, κάνουν την εμφάνισή τους στα τέλη του 5ου αι. π.Χ., αποτελούν τον επικρατέστερο τύπο έως τα μέσα του 3ου αι. π.Χ. αν και κατασκευάζονται μέχρι τον 3ο αι. μ.Χ. Η παραγωγή διακοσμημένων πτυκτών κατόπτρων σταματά στα τέλη του 3ου αι. π.Χ. Η πλειονότητα των σωζόμενων πτυκτών κατόπτρων χρονολογείται στο διάστημα 330-270 π.Χ., που θεωρείται η περίοδος ακμής τους.
[2] Οι καλλιτέχνες των πτυκτών κατόπτρων αντλούσαν τα θέματά τους για τις ανάγλυφες παραστάσεις κυρίως από τον κύκλο της Αφροδίτης και λιγότερο από το διονυσιακό ρεπερτόριο. Συχνά απαντώνται κεφάλια γυναικών με περίτεχνες κομμώσεις και κοσμήματα, επίσης σκηνές μάχης, Νίκες και μυθικές σκηνές αρπαγής.
[3] Από το β΄ τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. και εξής στα σφυρήλατα ανάγλυφα εμφανίζεται η τάση να περιτέμνονται μορφές ή ακόμη και μέρη μίας παράστασης (περίτμητα ανάγλυφα).
Η χρήση της περίτμησης συμβάλλει σε μεγαλύτερη προβολή των αναγλύφων στο επίπεδο βάθος και τονισμό των περιγραμμάτων τους.
Αλεξάνδρα Χατζηπαναγιώτου
Βιβλιογραφία
W. Züchner, Griechische Klappspiegel, Berlin 1942, 13, 222, KS 12, εικ. 226
A.F. Stewart, “A Fourth-Century Bronze Mirror Case in Dunedin”, AntK 23 (1980), [24-34] 27 κ.ε., 31, 33, πίν. 9,1.
LIMC II (1984), s.v. Aphrodite, 93, αρ. 875 (A. Delivorrias).
Α. Schwarzmaier, Griechische Klappspiegel. Untersuchungen zu Typologie und Stil, Berlin 1997, 246, αρ. κατ. 26, πίν. 4.1.
Ενδεικτική βιβλιογραφία για την τεχνική repoussé χωρίς μήτρα
A.F. Stewart, “A Fourth-Century Bronze Mirror Case in Dunedin”, AntK 23 (1980), 24-34.
Α. Schwarzmaier, Griechische Klappspiegel. Untersuchungen zu Typologie und Stil, Berlin 1997, 15-16.
Ενδεικτική βιβλιογραφία για τεχνικές κατασκευής και διακόσμησης χάλκινων έργων
Ι. Βοκοτοπούλου, Ελληνική Τέχνη. Αργυρά και Χάλκινα έργα Τέχνης, Αθήνα 1997, 15-17.
C.C. Mattusch, Enduring bronze. Ancient art, modern views, Los Angeles, The J. Paul Getty Museum, 2014, 55-95.
Πηγή: Αλ. Χατζηπαναγιώτου, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Δεν υπάρχουν σχόλια