Page Nav

HIDE
HIDE_BLOG

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ:

latest

Τα μυστικά της αρχαίας ελληνικής λύρας

Ενα μουσικο-ερευνητικό πρότζεκτ που θα λάβει χώρα την επόμενη εβδομάδα στη Ματέρα της Ιταλίας φιλοδοξεί να επεκτείνει τις γνώσεις μας για τη...

Ενα μουσικο-ερευνητικό πρότζεκτ που θα λάβει χώρα την επόμενη εβδομάδα στη Ματέρα της Ιταλίας φιλοδοξεί να επεκτείνει τις γνώσεις μας για την αρχαιοελληνική μουσική και τα μυστικά των αρχαίων οργάνων, όπως η λύρα και ο αυλός. Οι διοργανωτές μιλούν στην «Κ».
Ενα μουσικο-ερευνητικό πρότζεκτ που θα λάβει χώρα την επόμενη εβδομάδα στη Ματέρα της Ιταλίας φιλοδοξεί να επεκτείνει τις γνώσεις μας για την αρχαιοελληνική μουσική και τα μυστικά των αρχαίων οργάνων, όπως η λύρα και ο αυλός. Οι διοργανωτές μιλούν στην «Κ».

Τρεις συνδαιτυμόνες, ντυμένοι αρχαιοπρεπώς, είναι ξαπλωμένοι σε ανάκλιντρα γύρω από μερικά χαμηλά τραπέζια, ενώ μουσικοί παίζουν τον αρχαιοελληνικό διπλό αυλό. Στην άλλη πλευρά της αίθουσας τους συνοδεύει η λύρα. Οι πέτρινοι, κάπως ακατέργαστοι, τοίχοι του δωματίου και το ψηφιδωτό πάτωμα παραπέμπουν σε άλλη εποχή – ή μήπως όχι; Η σκηνή θα μπορούσε όντως να είναι βγαλμένη από κάποιο αρχαιοελληνικό συμπόσιο, ωστόσο τη σύγχρονη μεταφορά της μπορεί να συναντήσει κανείς στο «Μουσείον», έναν πρότυπο προορισμό «αρχαιοτουρισμού» που λειτουργεί τα τελευταία χρόνια στη Ματέρα της Κάτω Ιταλίας. Εκεί, από την προσεχή Δευτέρα φιλοξενούνται οι δραστηριότητες του Lotos Lab, ενός βρετανικού οργανισμού με έδρα το Κέμπριτζ και ειδίκευση στην αρχαία ελληνική μουσική, ο οποίος φιλοδοξεί να προχωρήσει τα όρια της γνώσης μας στην όψη και τον ήχο των μουσικών οργάνων της αρχαιότητας.


Οχι ανακατασκευή

«Ξεκαθαρίζουμε ότι δεν μιλάμε για ανακατασκευή αλλά για κατασκευή των αρχαίων μουσικών οργάνων. Η πρώτη είναι μια διαδικασία εντατική και κοστοβόρα. Παράγεις ένα αποτέλεσμα και κάποιος σου λέει ότι είναι λάθος. Ξανά και ξανά. Ολο αυτό μπορεί να γίνει πολύ αποθαρρυντικό. Πάθαμε και μάθαμε ότι είναι λάθος να λέμε ότι παράγουμε αρχαία ελληνική μουσική. Αυτό που δημιουργούμε είναι μοντέρνα μουσική, η οποία αντλεί έμπνευση από αρχαία δεδομένα. Διεξάγεις ένα δημιουργικό πείραμα στο σήμερα και επιστρέφεις σε αυτά, αφού μάθεις κάτι», μας λέει ο Βρετανός συνιδρυτής του Lotos Lab και δεξιοτέχνης του αυλού Μπάρναμπι Μπράουν.


Ντουέτο με δύο πειραματικά πρωτότυπα ενός συγκεκριμένου τύπου αρχαιοελληνικής άρπας, η μία από τις οποίες (δεξιά) βασίζεται αποκλειστικά στις απεικονίσεις της σε αγγείο της Κάτω Ιταλίας (κάτω), που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σίριδος. [Credit: Lotos Lab]
Ντουέτο με δύο πειραματικά πρωτότυπα ενός συγκεκριμένου τύπου αρχαιοελληνικής άρπας, η μία από τις οποίες (δεξιά) βασίζεται αποκλειστικά στις απεικονίσεις της σε αγγείο της Κάτω Ιταλίας (κάτω), που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σίριδος. [Credit: Lotos Lab]

Τα μυστικά της αρχαίας ελληνικής λύρας
[Credit: Laura Noviello]

Δίπλα του, η καθηγήτρια μουσικής και ερμηνεύτρια αρχαιοελληνικού τραγουδιού Στεφ Κόνερ συμπληρώνει: «Δεν αναπλάθουμε τον ήχο του παρελθόντος γιατί δεν μπορούμε να πιστοποιήσουμε κάτι τέτοιο. Ερμηνεύουμε τα στοιχεία και προσπαθούμε να πλησιάσουμε τους αρχαίους προγόνους μας. Βέβαια δεν κάνουμε και ό,τι μας κατέβει στο μυαλό. Μερικές φορές χρειάζεται να πάρουμε μια δημιουργική απόφαση, είμαστε όμως απολύτως διαφανείς σχετικά με αυτό, τόσο απέναντι σε αυτούς που διδάσκουμε, όσο και σε εκείνους με τους οποίους μαθαίνουμε μαζί».

Στις εκδηλώσεις της Ματέρα, που διαρκούν μέχρι τις 18 Μαρτίου του 2027, οι δυο τους, μαζί με άλλους ειδικούς, θα συντονίσουν ανοιχτά εργαστήρια κατασκευής και εκμάθησης μουσικών οργάνων, θα πειραματιστούν με συναδέλφους τους ερευνητές από όλο τον κόσμο και θα δώσουν συναυλίες μπροστά σε ζωντανό κοινό. Ακόμα πιο ενδιαφέρουσα θα είναι η παρουσίαση δύο πειραματικών πρωτοτύπων: πρόκειται για τις πρώτες απόπειρες κατασκευής ενός συγκεκριμένου τύπου αρχαιοελληνικής άρπας, η μία από τις οποίες βασίζεται αποκλειστικά στις απεικονίσεις της σε αγγεία της Κάτω Ιταλίας. Η δεύτερη είναι ακόμα πιο ξεχωριστή, αφού μιμείται την εικονογραφία ενός κεραμικού θραύσματος από την αρχαία Δημητριάδα της Μαγνησίας, το οποίο είδε σχετικά πρόσφατα το φως της δημοσιότητας.


Τα θραύσματα

Ο Μπάρναμπι Μπράουν μου διηγείται, με έναν σχεδόν μεταδοτικό ενθουσιασμό, την ιστορία συσχετισμού του θραύσματος με τη δική του έρευνα. «Ο σπουδαίος κατασκευαστής μουσικών οργάνων και συνεργάτης μας Μάρκο Σάσκια μιλούσε τηλεφωνικά με τον Αντόνιο Πανέτα (σ.σ. εμπνευστής και ιδιοκτήτης του “Μουσείον”), ο οποίος βρισκόταν για διακοπές στην Αίγυπτο. Καθώς συζητούσαν για την άρπα, ένα πουλί από το Δέλτα του Νείλου προσγειώθηκε μπροστά στον Αντόνιο. Ηταν ένας ερωδιός. “Μάρκο σταμάτα, αυτό το πουλί από το αγγείο μόλις προσγειώθηκε μπροστά μου”, του είπε. Το φωτογράφισε και του το έστειλε. Εως τότε θεωρούσαν ότι επρόκειτο για μια ίβιδα, όμως αποδείχθηκε ότι ήταν ερωδιός. Μια στιγμή ανακάλυψης… Τρία χρόνια αργότερα, ο Μάρκο και εγώ βρισκόμαστε σε ένα συνέδριο στη Βιέννη για να παρουσιάσουμε τη δουλειά μας πάνω στον διπλό αυλό. Κι εκεί, προς μεγάλη μας έκπληξη και χαρά, γίνεται επίσης η παρουσίαση μιας εργασίας της Μαρίας Σταματοπούλου και του Χρήστου Τερζή, οι οποίοι μιλούν πολύ ξεκάθαρα για μια άρπα. Τα συμπεράσματά τους βασίζονται σε ένα πολύ μικρό θραύσμα, το οποίο ανακαλύφθηκε τον 19ο αιώνα και παρέμεινε καταχωνιασμένο σε ένα κιβώτιο στο υπόγειο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου μέχρι τις μέρες μας. Προφανώς μας λείπει το αρχαιολογικό συγκείμενο, όμως για εμάς ήταν μια συναρπαστική ανακάλυψη. Ξαφνικά είχαμε μπροστά μας το όργανο που προσπαθούσαμε να κατασκευάσουμε, όπως εκείνος ο ερωδιός είχε εμφανιστεί στον Αντόνιο».


Επάνω, ο Μπάρναμπι Μπράουν μαθαίνει σε νεαρό τα μυστικά της κατασκευής του αυλού, με φόντο την ιστορική πόλη της Ματέρα. Ο Βρετανός είναι δεξιοτέχνης του αρχαιοελληνικού μουσικού οργάνου. Κάτω, στιγμιότυπο από κατασκευή αρχαιοελληνικής λύρας στον εξωτερικό χώρο του «Μουσείον». Οι εκδηλώσεις στην ιταλική πόλη θα διαρκέσουν έως τις 18 Μαρτίου του 2027. [Credit: LOTOS LAB]
Επάνω, ο Μπάρναμπι Μπράουν μαθαίνει σε νεαρό τα μυστικά της κατασκευής του αυλού, με φόντο την ιστορική πόλη της Ματέρα. Ο Βρετανός είναι δεξιοτέχνης του αρχαιοελληνικού μουσικού οργάνου. Κάτω, στιγμιότυπο από κατασκευή αρχαιοελληνικής λύρας στον εξωτερικό χώρο του «Μουσείον». Οι εκδηλώσεις στην ιταλική πόλη θα διαρκέσουν έως τις 18 Μαρτίου του 2027. [Credit: LOTOS LAB]

Τα μυστικά της αρχαίας ελληνικής λύρας
[Credit: LOTOS LAB]

Ο ίδιος δεν έχασε την ευκαιρία να καλέσει επιτόπου τους δύο Ελληνες αρχαιολόγους στο ερευνητικό εργαστήρι της Ματέρα για ανταλλαγή απόψεων, η οποία αποδείχθηκε ιδιαίτερα παραγωγική. «Η συνεργασία μας με τους αρχαιολόγους είναι θεμελιώδης. Μέρος της, πάντως, αποτελεί και ο σεβασμός πολύ διαφορετικών χρονοδιαγραμμάτων. Η επιστημονική έρευνα είναι αργή και δύσκολη, ακριβή και άβολη· από την άλλη, οι ανάγκες οποιασδήποτε εμπορικής δραστηριότητας είναι πολύ πιο άμεσες και οικονομικά μετρήσιμες», αναφέρει σχετικά ο Μπράουν. Μιλώντας για τη σύγχρονη εμπορική διάσταση των αρχαιοελληνικών οργάνων, στον νου έρχεται σχεδόν αυτόματα η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, η ηχητική επένδυση της οποίας βασίζεται στις λιτές «φωνές» του αρχαιοελληνικού αυλού και της λύρας, μαζί φυσικά με τα κρουστά και τις ηλεκτρονικές παραμορφώσεις του οσκαρικού συνθέτη Λούντβιχ Γιόρανσον. Για τις ανάγκες του σάουντρακ, ο τελευταίος επιστράτευσε την Ελληνίδα σολίστ της λύρας Ρόζα Φραγκοράπτη και τον συνάδελφό της Κάλουμ Αρμστρονγκ (αυλός), οι οποίοι έβαλαν τις δικές τους πινελιές στο κινηματογραφικό έπος.

«Λάτρεψα την ταινία και τη μουσική της. Είχα την τιμή να τη δω μαζί με μια μικρή “συμμορία” τριών ακόμα ερμηνευτών του αυλού. Ολοι γνωρίζουμε καλά τον Κάλουμ και τη Ρόζα και επικοινωνήσαμε αμέσως για να τους συγχαρούμε. Την ίδια στιγμή, νομίζω ότι χάθηκε μια ευκαιρία να δούμε τα ίδια τα όργανα στην οθόνη. Θέλαμε κι άλλη από την καθαρή φωνή του αυλού και της λύρας, καταλαβαίνουμε όμως ότι σε μια παραγωγή τόσων εκατομμυρίων ισχύουν κάποιοι κανόνες. Ολοι μας έχουμε συμμετάσχει σε μουσικά σάουντρακ ταινιών. Εκεί παρουσιάζεις μουσική που έχει ήδη συντεθεί πριν από κάποιον άλλο. Στο πρότζεκτ της Ματέρα αντιθέτως παίρνουμε ρίσκα, εξερευνούμε. Για τη μουσική που θα παίξουμε εκεί υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία, κι αν χρησιμοποιήσεις π.χ. ΑΙ για να τα ομογενοποιήσεις, το αποτέλεσμα θα είναι ακόμα χειρότερο. Γι’ αυτό νιώθω ότι αυτό που κάνουμε είναι πρωτοποριακό, επεκτείνουμε λίγο ακόμα τα σύνορα με κάτι που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμα», σημειώνει ο Μπράουν.


«Παρτιτούρες» του χθες

Από πού προέρχονται όμως οι σημερινές μας γνώσεις για την αρχαία ελληνική μουσική; «Υπάρχουν φυσικά σωζόμενες “παρτιτούρες” (σ.σ. μουσική σημειογραφία) αρχαιοελληνικής μουσικής, είναι όμως πάρα πολύ αποσπασματικές. Επίσης, οι περισσότερες καταγράφηκαν εκατοντάδες χρόνια μετά την εποχή τους, τις βρίσκουμε για παράδειγμα σε μεσαιωνικά βυζαντινά χειρόγραφα. Υπάρχουν όμως και κάποιες σκαλισμένες στην πέτρα, πιθανότητα σύγχρονες με την εποχή που παίζονταν. Οι μεγάλοι παιάνες, για παράδειγμα, που είναι σκαλισμένοι στα τείχη των Δελφών. Αιώνες ακαδημαϊκής έρευνας έχουν σταδιακά διαμορφώσει τη μέθοδο με την οποία διαβάζουμε αυτές τις “παρτιτούρες”, οπότε ανασυνθέτουμε τα διάφορα μέρη της αρχαίας ελληνικής μουσικής με έναν βαθμό σιγουριάς. Επίσης, σώζονται πολύ αναλυτικές οδηγίες σχετικά με τα κουρδίσματα των συγκεκριμένων οργάνων. Αν σε αυτά προσθέσουμε και τα αρχαιολογικά δεδομένα, με κάποια υπολείμματα οργάνων και τις απεικονίσεις σε αγγεία, σχηματίζεται μια αρκετά πλήρης εικόνα. Πάντα, βέβαια, θα υπάρχουν και κενά. Πρέπει να έχουμε κατά νουν ότι μιλάμε για μια χρονική περίοδο πολλών αιώνων, στη διάρκεια της οποίας η μουσική κουλτούρα κινήθηκε σε διαφορετικές στράτες», απαντά η Στεφ Κόνερ, χρησιμοποιώντας με άνεση τον όρο «strata».

Εκτός των υπολοίπων, στον ιστότοπο του Lotos Lab η συμμετοχή στο πρότζεκτ της Ματέρα περιγράφεται και ως «ψηφιακή αποτοξίνωση». Αφού με διαβεβαιώνουν ότι τα κινητά των συμμετεχόντων δεν πρόκειται να κατασχεθούν και η μηχανή του εσπρέσο θα λειτουργεί («είμαστε το Lotos Lab, όχι το “White Lotus”»), οι συνομιλητές μου λένε ότι ένας από τους στόχους των ημερών είναι να κάνουν ένα διάλειμμα κατά το δυνατόν από τη σύγχρονη τεχνολογία. «Ποιος ξέρει, μπορεί η αρχαία μουσική να είναι η επόμενη τάση στη βιομηχανία της ευζωίας», καταλήγουν.


Πηγή: Αιμίλιος Χαρμπής, Καθημερινή

Δεν υπάρχουν σχόλια