Ο Ηρόδοτος τοποθετούσε τις πηγές του Δούναβη στα Πυρηναία — Τι σημαίνει αυτό για την «πρώτη κέλτικη πόλη» της Γερμανίας;

Είσοδος στον αρχαιολογικό χώρο της Heuneburg. [Credit: Manuel Fernandez-Gotz / Ian Ralston / Wikimedia Commons] Στη νοτιοδυτική Γερμανία, έν...

Είσοδος στον αρχαιολογικό χώρο της Heuneburg. [Credit: Manuel Fernandez-Gotz / Ian Ralston / Wikimedia Commons]

Στη νοτιοδυτική Γερμανία, ένα υπαίθριο μουσείο και σχετικός ιστότοπος παρουσιάζουν τη Heuneburg ως την «κελτική πόλη της Πυρήνης», έναν οικισμό που ήδη άκμαζε όταν η Ρώμη ήταν ακόμη ένας μικρός οικισμός στις όχθες του Τίβερη. Η σύνδεση με την Πυρήνη βασίζεται σε μια αναφορά του Ηροδότου. Μια νέα μελέτη, ωστόσο, υποστηρίζει ότι ο αρχαίος ιστορικός πιθανότατα αναφερόταν σε μια εντελώς διαφορετική περιοχή.

Η Heuneburg βρίσκεται σε ένα ύψωμα πάνω από τον άνω ρου του Δούναβη, κοντά στο Herbertingen, στην περιοχή Sigmaringen της Βάδης-Βυρτεμβέργης. Το οχυρωμένο πλάτωμα καταλαμβάνει περίπου τρία εκτάρια. Οι ανασκαφές των τελευταίων δεκαετιών έχουν δείξει, ωστόσο, ότι κατά το πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.Χ. ολόκληρο το συγκρότημα, μαζί με την κάτω πόλη και τον περιβάλλοντα οικισμό, εκτεινόταν σε περίπου 100 εκτάρια.

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους Manuel Fernández-Götz και Dirk Krausse, η Heuneburg αποτέλεσε ένα ιδιαίτερα σημαντικό κέντρο της εποχής. Ο Krausse είναι επικεφαλής του αρχαιολογικού τομέα της Υπηρεσίας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Βάδης-Βυρτεμβέργης.

Γύρω στο 600 π.Χ., ο οικισμός οχυρώθηκε με τείχος από ωμές πλίνθους, θεμελιωμένο σε λίθινη βάση, το οποίο διέθετε πύργους και προμαχώνες. Η κατασκευή ακολουθούσε μεσογειακά πρότυπα και αποτελεί μοναδικό παράδειγμα βόρεια των Άλπεων.

Στα ευρήματα περιλαμβάνονται αμφορείς μεταφοράς κρασιού από τη Μασσαλία, την ελληνική αποικία της αρχαίας Μασσαλίας, καθώς και αθηναϊκή μελανόμορφη κεραμική. Μια μεγάλη πυρκαγιά, γύρω στο 540–530 π.Χ., κατέστρεψε μεγάλο μέρος του οικισμού. Το τείχος από ωμές πλίνθους δεν ανοικοδομήθηκε ποτέ.

Με βάση τα αρχαιολογικά δεδομένα, η Heuneburg έχει χαρακτηριστεί ως η «αρχαιότερη πόλη βόρεια των Άλπεων». Ωστόσο, αρκετοί αρχαιολόγοι αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη την ταύτισή της με την Πυρήνη του Ηροδότου, επισημαίνοντας ότι δεν μπορεί να αποδειχθεί και παραμένει υπόθεση.

Μεταξύ των μελετητών που απορρίπτουν την ταύτιση είναι ο αρχαιολόγος John Collis, ο οποίος θεωρεί ότι ο Ηρόδοτος, όπως και ο Αριστοτέλης, πιθανότατα είχε λανθασμένη εικόνα για το σημείο όπου βρίσκονταν οι πηγές του Δούναβη.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η νέα μελέτη του Patrick Sims-Williams, ομότιμου καθηγητή Κελτικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Aberystwyth της Ουαλίας.

Πραγματικοί και φανταστικοί ποταμοί. [Credit: P. Sims-Williams, 2026]

Όλα ξεκινούν από μία φράση του Ηροδότου

Η σύνδεση της Heuneburg με τους Κέλτες βασίζεται, ουσιαστικά, σε ένα και μόνο χωρίο. Στο δεύτερο βιβλίο των Ιστοριών του, ο Ηρόδοτος συγκρίνει τον Νείλο με τον Ίστρο, την αρχαία ελληνική ονομασία του Δούναβη:

« Ο ποταμός Ίστρος ξεκινάει από τη χώρα των Κελτών και από την πόλη Πυρήνη και κόβει στη μέση την Ευρώπη· αυτοί οι Κελτοί βρίσκονται πέρα από τις Στήλες του Ηρακλέους και συνορεύουν με τους Κυνησίους, που κατοικούν στα μακρινότερα κατοικημένα δυτικά μέρη της Ευρώπης»

Ηρόδοτος, Ιστορίαι, 2.33

Η Πυρήνη δεν είναι μόνο το όνομα μιας πόλης που αναφέρει ο Ηρόδοτος. Είναι επίσης η ονομασία μιας οροσειράς. Και εδώ βρίσκεται το βασικό πρόβλημα.

Ο Ηρόδοτος φαίνεται να πίστευε ότι ο Δούναβης πήγαζε από τα Πυρηναία, στη δυτική άκρη της Ευρώπης. Είναι πιθανό, επομένως, να συνέδεσε το όνομα της οροσειράς με  έναν οικισμό ή μια πόλη-κράτος.

Το ζήτημα έχει ευρύτερη σημασία. Από τις γραπτές πηγές, η σύνδεση των Κελτών με την κοιλάδα του Δούναβη κατά την ύστερη περίοδο του Hallstatt στηρίζεται ουσιαστικά σε αυτή την ταύτιση.

Ο Γάλλος αρχαιολόγος Joseph Déchelette είχε επισημάνει ήδη πριν από έναν αιώνα ότι η περιοχή διέθετε ελάχιστες γραπτές μαρτυρίες. Μία από αυτές ήταν ο Ηρόδοτος και η άλλη ο Εκαταίος ο Μιλήσιος.

Σύμφωνα με τον Στέφανο τον Βυζάντιο, ο οποίος έγραψε τον 6ο αιώνα μ.Χ., ο Εκαταίος ανέφερε μια «κελτική πόλη» με το όνομα Νύραξ (ή Νύρακα). Ο Déchelette και άλλοι μελετητές επιχείρησαν να τη συνδέσουν με τη Noreia, στο αρχαίο Noricum, περίπου στη σημερινή Αυστρία και σε τμήμα της Σλοβενίας. Η ταύτιση αυτή έχει πλέον απορριφθεί, ενώ η πιο πρόσφατη πρόταση τοποθετεί τη Νύραξ στην Πορτογαλία, και αυτή όμως παραμένει υποθετική.

Τι συμβαίνει αν η Heuneburg δεν είναι η Πυρήνη;

Η συνέπεια είναι σημαντική: εάν η Heuneburg δεν ταυτίζεται με την Πυρήνη, δεν υπάρχει σύγχρονη με την εποχή γραπτή πηγή που να τοποθετεί τους Κέλτες στη νότια Γερμανία κατά την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου.

Γι’ αυτό αρκετοί ειδικοί περιγράφουν τη δυτική σφαίρα του πολιτισμού Hallstatt, περίπου από το 800 έως το 450 π.Χ., ως περιοχή που «συχνά χαρακτηρίζεται πρώιμη κελτική», χωρίς όμως να θεωρούν αποδεδειγμένη τη σύνδεσή της με τους μεταγενέστερους Κελτικούς πληθυσμούς.

Ακόμη πιο προσεκτικοί είναι ορισμένοι Γάλλοι αρχαιολόγοι και ιστορικοί που μελετούν την Κεντρική Ευρώπη αυτής της περιόδου. Μιλούν για την εποχή «πριν από τους ιστορικούς Κέλτες» και αποφεύγουν εντελώς τον χαρακτηρισμό «κελτικός», παρότι αναφέρονται συχνά στη Heuneburg.

Δύο νέα επιχειρήματα υπέρ της ταύτισης

Ο Dirk Krausse είχε παραδεχθεί στο παρελθόν ότι δεν μπορούσε να αποδειχθεί πως η Heuneburg ήταν η πόλη της Πυρήνης. Σήμερα, ωστόσο, υπερασπίζεται την ταύτιση με δύο νέα επιχειρήματα.

Υποστηρίζει επίσης τη χρήση του όρου «κελτικός» στην αρχαιολογία, εν μέρει επειδή, όπως αναφέρεται στη μελέτη, είναι περισσότερο κατανοητός και ελκυστικός για τα μουσεία, τα μέσα ενημέρωσης και τους φορείς χρηματοδότησης από τεχνικούς όρους, όπως «Βορειοδυτική Αλπική Ζώνη του Ύστερου Πολιτισμού Hallstatt».

Ο Sims-Williams, από την πλευρά του, θεωρεί ότι ο Krausse έχει παρερμηνεύσει ορισμένες από τις παλαιότερες μελέτες του. Μεταξύ άλλων, απορρίπτει τον ισχυρισμό ότι είχε προτείνει πως στη Heuneburg μιλούσαν γερμανική γλώσσα τον 6ο αιώνα π.Χ. Όπως εξηγεί, αναφερόταν στον ανατολικό πολιτισμό Hallstatt της Αυστρίας και της Ουγγαρίας και όχι στη Heuneburg.

Η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο μελετητών είναι έντονη, όμως η ουσία της διαφωνίας βρίσκεται στα δύο βασικά επιχειρήματα.

Η Heuneburg ήταν πράγματι «πόλη-κράτος»;

Το πρώτο επιχείρημα είναι ότι η Heuneburg, ως ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά και οικονομικά κέντρα βόρεια των Άλπεων, θα μπορούσε να δικαιολογεί τον ελληνικό χαρακτηρισμό της πόλης-κράτους.

Ο Sims-Williams απαντά ότι οι Έλληνες συγγραφείς της εποχής του Εκαταίου και του Ηροδότου χρησιμοποιούσαν τον όρο για μη ελληνικές περιοχές με αρκετά ευρύτερη σημασία. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούσε να σημαίνει απλώς «οικισμός». Το ίδιο έχει υποστηρίξει και ο ελληνιστής Mogens Herman Hansen.

Επομένως, ακόμη και αν η Πυρήνη του Ηροδότου υπήρχε, δεν θα ήταν απαραίτητο να πρόκειται για έναν οικισμό τόσο σημαντικό όσο η Heuneburg.

Αναπαράσταση της ανέγερσης της Heuneburg (αρχές 6ου αι. π.Χ.) — λεπτομέρεια διοράματος στο Μουσείο Heuneburg, Hundersingen.
[Credit: LepoRello / Wikimedia Commons]

Μια παράξενη γεωγραφία των Αργοναυτών

Το δεύτερο επιχείρημα είναι πιο περίπλοκο και βασίζεται σε ένα κρητικό αντίγραφο του τέλους του 15ου αιώνα, το οποίο περιλαμβάνει τα σχόλια αρχαίων σχολιαστών στα Αργοναυτικά του Απολλωνίου του Ροδίου.

Το επικό ποίημα του 3ου αιώνα π.Χ. περιγράφει, μεταξύ άλλων, μια φανταστική γεωγραφία στην οποία ο Δούναβης κατεβαίνει από τον βόρειο Ωκεανό και χωρίζεται σε δύο κλάδους. Ο ένας οδηγεί στον Εύξεινο Πόντο και ο άλλος στην Αδριατική.

Μια τέτοια θαλάσσια σύνδεση δεν υπήρξε ποτέ, αλλά αποτελούσε διαδεδομένη γεωγραφική αντίληψη κατά την αρχαιότητα.

Οι Αργοναύτες ακολουθούν αυτή τη διαδρομή και στη συνέχεια πλέουν προς τα πάνω στον Πο, μέχρι μια φανταστική συμβολή με τον Ροδανό. Από εκεί ακολουθούν τον Ροδανό προς το Τυρρηνικό Πέλαγος, στη δυτική Ιταλία, μέσα από τη «χώρα των Κελτών».

Τα σχόλια παραπέμπουν επίσης σε ένα χαμένο έργο του Τιμαγέτου, «Περὶ λιμένων», του 4ου αιώνα π.Χ. Σύμφωνα με τη δική του εκδοχή, ο Δούναβης κατεβαίνει από τα «Κελτικά όρη» σε μια «Κελτική λίμνη». Από εκεί ξεκινούν δύο κλάδοι: ο ένας προς τον Εύξεινο Πόντο και ο άλλος προς την «Κελτική θάλασσα», ονομασία που χρησιμοποιούνταν για τον Κόλπο του Λέοντος, στα ανοικτά της νότιας Γαλλίας.

Οι Αργοναύτες ακολουθούν τον δεύτερο κλάδο «προς την Τυρρηνία». Αυτή είναι η εκδοχή που διασώζει το αρχαιότερο χειρόγραφο.

Το κρητικό αντίγραφο, ωστόσο, αντιστρέφει τη σειρά των δύο κλάδων. Οι Αργοναύτες πλέουν στον κλάδο προς τον Εύξεινο Πόντο «προς την Πυρήνη» και στη συνέχεια εξέρχονται από το άλλο στόμιο προς την Κελτική θάλασσα.

Ο Krausse ταυτίζει αυτή την Πυρήνη με τη Heuneburg και προτείνει ότι η «Κελτική λίμνη» θα μπορούσε να είναι η Λίμνη της Κωνσταντίας. Η ταύτιση αυτή, ωστόσο, είχε ήδη απορριφθεί από τον μελετητή Étienne Delage.

Ο Sims-Williams προτείνει μια απλούστερη εξήγηση. Η κρητική εκδοχή θεωρείται κατώτερη από την παλαιότερη και χαρακτηρίζεται από συντομεύσεις και απλουστεύσεις. Κατά την άποψή του, η Πυρήνη μπορεί να παρεισέφρησε στο κείμενο μέσω της μεσαιωνικής γνώσης για τα Πυρηναία ή από ανάμνηση των έργων του Ηροδότου και του Αριστοτέλη.

Δεν αποκλείεται επίσης μια απλή παρανάγνωση: οι ελληνικές λέξεις «Τυρρηνίαν» και «Πυρήνην» παρουσιάζουν ομοιότητα, ενώ ο εκδότης Carl Wendel έχει εντοπίσει και άλλες συγχύσεις μεταξύ των γραμμάτων Π και Τ στο ίδιο χειρόγραφο.

Ο Δούναβης που «πήγαζε» από τα Πυρηναία

Επιστρέφοντας στον Ηρόδοτο, η εικόνα που περιγράφει γίνεται πιο κατανοητή.

Ο Ηρόδοτος θεωρούσε ότι ο Νείλος διέσχιζε την Αφρική από άκρη σε άκρη. Κατά συνέπεια, πίστευε ότι το μήκος του θα έπρεπε να είναι αντίστοιχο με εκείνο του Δούναβη, ο οποίος, σύμφωνα με τη γεωγραφική του αντίληψη, διέσχιζε ολόκληρη την Ευρώπη από την Πυρήνη.

Τοποθετεί τους Κέλτες πέρα από τις Στήλες του Ηρακλέους, δηλαδή το σημερινό Στενό του Γιβραλτάρ, δίπλα στους Κυνήσιους, οι οποίοι σύμφωνα με την παράδοση κατοικούσαν στη σημερινή Πορτογαλία.

Η Πυρήνη, επομένως, θα έπρεπε να βρίσκεται κάπου κοντά στον Ατλαντικό.

Στο τέταρτο βιβλίο των Ιστοριών επαναλαμβάνει ότι ο Ίστρος πηγάζει στη χώρα των Κελτών, τους οποίους θεωρεί τους δυτικότερους λαούς της Ευρώπης μετά τους Κυνήτες.

Το λάθος μπορεί να έχει μια λογική εξήγηση. Ο Στράβων αναφέρει ότι οι πηγές του Δούναβη παρέμεναν άγνωστες έως την εποχή του Τιβερίου, ο οποίος τις εντόπισε το 15 π.Χ., σε απόσταση μιας ημέρας πορείας από τη Λίμνη της Κωνσταντίας.

Ο Αριστοτέλης, ίσως επιχειρώντας να διορθώσει τον Ηρόδοτο, αναφέρει στα Μετεωρολογικά ότι η Πυρήνη ήταν ένα βουνό στα δυτικά της Κελτικής. Από εκεί, σύμφωνα με τον ίδιο, ο Δούναβης έρεε προς τη μία κατεύθυνση, ενώ ο Τάρτησσος, δηλαδή ο Γουαδαλκιβίρ, προς την άλλη, καταλήγοντας στη θάλασσα πέρα από τις Στήλες του Ηρακλέους.

Ούτε ο Γουαδαλκιβίρ ούτε ο Δούναβης φθάνουν, φυσικά, στα Πυρηναία. Η αντίληψη αυτή, όμως, εντάσσεται σε μια ευρύτερη παράδοση φανταστικών ποτάμιων διαδρομών στην αρχαία γεωγραφία.

Ο Τιμάγητος συνέδεε τον Δούναβη με τον Ροδανό, ο Απολλώνιος τον συνέδεε με την Αδριατική, ενώ ο Ηρόδοτος γνώριζε και απέρριπτε την αντίληψη ότι ο Νείλος συνδεόταν με τον Ατλαντικό. Ο Ψευδοσκύμνος, περίπου το 135 π.Χ., τοποθετούσε επίσης μια σύνδεση του Δούναβη με τον Λίγηρα.

Ο Sims-Williams εκτιμά ότι η μεταφορά αγαθών μέσω χερσαίων διαδρομών από έναν ποταμό σε άλλον μπορεί να συνέβαλε στη δημιουργία τέτοιων γεωγραφικών αντιλήψεων.

Πώς θα μπορούσε, όμως, ο Δούναβης του Ηροδότου και του Αριστοτέλη να «φθάνει» έως τα Πυρηναία;

Η μελέτη εξετάζει δύο πιθανές διαδρομές. Η μία θα μπορούσε να βρίσκεται στο ατλαντικό άκρο, μέσω των ποταμών Ariège, Γαρούνα ή Adour. Η δεύτερη θα περνούσε από το μεσογειακό άκρο, μέσω του Ροδανού.

Η δεύτερη εκδοχή διαθέτει ορισμένα στοιχεία που την υποστηρίζουν. Ο Πλίνιος και ο Στράβων αναφέρουν ότι ο Αισχύλος και παλαιότεροι ιστορικοί πίστευαν πως ο Ροδανός έφθανε έως την Ιβηρία. Ο ίδιος ο Πλίνιος θεωρούσε ότι η Rhoda, η σημερινή Roses στην Καταλονία, πήρε το όνομά της από τον ποταμό.

Ο Ηρόδωρος ο Ηρακλειώτης, γύρω στο 400 π.Χ., τοποθετεί στη νότια Ιβηρία έναν λαό που ονομάζει Κελκιανοί, «μέχρι τον Ροδανό». Η ονομασία αυτή μοιάζει να αποτελεί παραλλαγή του Κελτιανοί, δηλαδή «Κελτοί».

Ο Έφορος και ο Ερατοσθένης πίστευαν επίσης ότι οι Κελτοί κατοικούσαν σε μεγάλο μέρος της Ιβηρικής χερσονήσου. Ο Ηρόδοτος, από την πλευρά του, αναφέρει στην περιοχή Κελτούς, Ταρτήσσιους και Κυνήτες.

Με αυτή τη γεωγραφική αντίληψη, οι Κελτοί της «Πυρήνης» του Ηροδότου θα μπορούσαν να κατοικούν οπουδήποτε από τη δυτική Γαλλία έως και πέρα από το Γιβραλτάρ.

Τι απομένει αν η Heuneburg δεν είναι η Πυρήνη;

Μία υποσημείωση της μελέτης αφορά την Ora maritima, το λατινικό ποίημα του Αβιηνού από τον 4ο αιώνα μ.Χ. Σε ορισμένες αναγνώσεις του κειμένου γίνεται λόγος για μια πόλη με το όνομα Πυρήνη, ανάμεσα στη Μασσαλία και το Γιβραλτάρ.

Οι πιο πρόσφατοι εκδότες του έργου, Guillaumin και Bernard, θεωρούν όμως ότι στο συγκεκριμένο χωρίο ενδέχεται να υπάρχει κενό. Εάν έχουν δίκιο, η πόλη δεν έχει ούτε όνομα ούτε σαφή τοποθεσία και επομένως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως τεκμήριο για την Πυρήνη του Ηροδότου.

Ο Sims-Williams καταλήγει ότι δεν υπάρχει επαρκής λόγος για την ταύτιση της Πυρήνης του Ηροδότου με τη Heuneburg.

Το ίδιο ισχύει και για το Pfohren, κοντά στο Donaueschingen, το οποίο είχε προτείνει ο ουμανιστής Beatus Rhenanus ήδη από το 1531, αλλά και για οποιαδήποτε άλλη θέση στη Βάδη-Βυρτεμβέργη.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι στη Heuneburg δεν μιλούνταν η κελτική γλώσσα. Ο Sims-Williams θεωρεί ότι η εθνοτική και γλωσσική κατάσταση στη Heuneburg κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ. παραμένει «άγνωστη».

Στην περιοχή θα μπορούσαν να μιλιούνται και άλλες γλώσσες, πιθανώς αρκετές. Μεταξύ αυτών ενδέχεται να ήταν και η λεγόμενη «Ανατολικοαλπική ινδοευρωπαϊκή», την οποία ο γλωσσολόγος Peter Anreiter έχει ανασυνθέσει με βάση τοπωνυμικά δεδομένα.

Ο Sims-Williams επισημαίνει, πάντως, ότι και ο ίδιος ο σκεπτικισμός απέναντι στις αρχαίες πηγές πρέπει να εξετάζεται προσεκτικά. Η παλαιότερη άποψη ότι κανένας αρχαίος συγγραφέας δεν ανέφερε Κελτούς στη Βρετανία έχει ήδη αποδυναμωθεί από μια νέα ερμηνεία των όσων γράφει ο Ίππαρχος για τον Έλληνα εξερευνητή Πυθέα.

«Κελτική» ή απλώς Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου;

Για τον Sims-Williams, ο χαρακτηρισμός της Heuneburg ως «κελτικής» αποκλειστικά με βάση τα αρχαιολογικά δεδομένα, χωρίς ανεξάρτητη γλωσσική ή γραπτή τεκμηρίωση, μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση.

Όπως υποστηρίζει, το κοινό αλλά και πολλοί μελετητές περιμένουν από έναν «κελτικό» οχυρωμένο οικισμό να συνδέεται με πληθυσμούς τους οποίους ιστορικοί ή γλωσσολόγοι έχουν χαρακτηρίσει Κελτούς και με βάση άλλες πηγές.

Για τον ίδιο, ο όρος «κελτικός» δεν αποτελεί απλώς μια μορφολογική ή πολιτισμική ετικέτα, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με τον όρο «γοτθικός» στην αρχιτεκτονική.

Ο Krausse έχει προτείνει σε ορισμένες περιπτώσεις τον όρο «Celtoid» για πληθυσμούς όπως οι Ενετοί, τους οποίους ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος περιγράφει ως έναν αρχαίο λαό που διέφερε από τους Κέλτες ως προς τα έθιμα, την ενδυμασία και τη γλώσσα.

Ο Sims-Williams διερωτάται πώς θα αντιμετωπιζόταν ένας χαρακτηρισμός της Heuneburg ως «Celtoid». Μέχρι να προκύψουν πιο συγκεκριμένα στοιχεία, προτιμά έναν ουδέτερο χαρακτηρισμό: «Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου».

Τα στοιχεία αυτά θα μπορούσαν να προκύψουν από ένα αρχαίο κείμενο που δεν έχει ακόμη μελετηθεί πλήρως ή από αναλύσεις αρχαίου DNA και ισοτόπων. Τέτοιες έρευνες θα μπορούσαν να αποκαλύψουν στενές σχέσεις ανάμεσα στους πληθυσμούς της Βάδης-Βυρτεμβέργης και σε άλλους πληθυσμούς δυτικότερα, οι οποίοι θεωρούνται με μεγαλύτερη βεβαιότητα κελτικοί.

Μέχρι να υπάρξουν νέα δεδομένα, η γλώσσα που μιλούσαν οι κάτοικοι της Heuneburg παραμένει ανοιχτό ερώτημα.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Sims-Williams P. The Heuneburg (Baden-Württemberg) and the Hallstatt-period celts. The Antiquaries Journal. Published online 2026:1-13. doi:10.1017/S0003581526100626

Πηγή: LBV Magazine