Είναι αυτά τα πιάτα που παρήγγειλε ο Κικέρων; Ένα ναυάγιο αναζωπυρώνει το ερώτημα

Άποψη της κεραμικής που βρέθηκε στο ναυάγιο. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού της Τουρκίας] Ένα εμπορικό πλοίο που βυθίστηκε πριν από περίπου 2...

Άποψη της κεραμικής που βρέθηκε στο ναυάγιο. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού της Τουρκίας]

Ένα εμπορικό πλοίο που βυθίστηκε πριν από περίπου 2.100 χρόνια στα ανοικτά των μεσογειακών ακτών της Τουρκίας μετέφερε χιλιάδες πολυτελή πιάτα και κύπελλα, συσκευασμένα σε κιβώτια και προστατευμένα με στρώσεις ακατέργαστου πηλού. Το τουρκικό Υπουργείο Πολιτισμού συνδέει την κεραμική με ένα σύνολο επιτραπέζιων σκευών που ο Κικέρων είχε κάποτε παραγγείλει με επιστολή. Οι ειδικοί θεωρούν την ταύτιση πιθανή, αλλά όχι αποδεδειγμένη.

Στις 28 Σεπτεμβρίου 2026, ο Υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Mehmet Nuri Ersoy, ανακοίνωσε στο X την ανάκτηση επιτραπέζιων σκευών ηλικίας 2.100 ετών από το ναυάγιο του Adrasan, ενός εμπορικού πλοίου που βυθίστηκε στα ανοικτά των ακτών της Αττάλειας. Το φορτίο του αποτελούνταν κυρίως από πιάτα, κύπελλα και δίσκους. Χιλιάδες αντικείμενα έχουν ανασυρθεί από την έναρξη της ανασκαφής το 2025.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση, τα ανακτημένα αντικείμενα περιλαμβάνουν 122 διαφορετικούς τύπους και μεγέθη: πιατάκια για ξηρούς καρπούς, κύπελλα για σούπα, πιάτα για ψάρια και δίσκους διαφόρων διαστάσεων. Για τον Ersoy, η συλλογή αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της πολυτέλειας που χαρακτήριζε την επιτραπέζια ζωή της εποχής.

Το ίδιο το ναυάγιο δεν αποτελεί νέα ανακάλυψη. Το 2023, ο ενάλιος αρχαιολόγος Hakan Öniz του Πανεπιστημίου Akdeniz στην Αττάλεια και ο Emre Okan δημοσίευσαν μελέτη για το ναυάγιο στο Journal of Maritime Archaeology (τόμος 18, σελίδες 237–253). Το ναυάγιο είχε εντοπιστεί κατά τη διάρκεια υποβρύχιας έρευνας του Πανεπιστημίου Akdeniz στα ανοικτά του Adrasan, στην περιοχή Kumluca.

Η μελέτη τους κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το πλοίο πιθανότατα βυθίστηκε αφού προσέκρουσε σε υφάλους που δεν ήταν ορατοί από την επιφάνεια, κοντά στην ακτή. Το φορτίο αποτελούνταν αποκλειστικά από πιάτα και κύπελλα από μια κεραμική κατηγορία γνωστή ως Ανατολική Sigillata Α, η οποία χρονολογείται από την ύστερη ελληνιστική περίοδο, τους αιώνες μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, έως την πρώιμη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Θέση του ναυαγίου του Adrasan. [Credit:Hakan Öniz & Emre Okan 2023]

Οι συγγραφείς θεωρούν το εύρημα ασυνήθιστο, καθώς ελάχιστα ναυάγια έχουν εντοπιστεί με φορτίο αποτελούμενο αποκλειστικά από έναν και μόνο, σαφώς προσδιορισμένο τύπο κεραμικής. Κατά τον χρόνο δημοσίευσης της μελέτης, χιλιάδες αντικείμενα βρίσκονταν σε βάθος 38–46 μέτρων, διασκορπισμένα πάνω σε βραχώδη και αμμώδη πυθμένα, ενώ ορισμένα ήταν θαμμένα κάτω από τον πυθμένα της θάλασσας.

Συσκευασμένα σε κιβώτια και προστατευμένα με πηλό

Η πιο εντυπωσιακή λεπτομέρεια αφορά τον τρόπο μεταφοράς του φορτίου. Σύμφωνα με το υπουργείο, τα αντικείμενα είχαν τοποθετηθεί σε ξύλινα κιβώτια, το ένα μέσα στο άλλο, και διαχωρίζονταν με στρώσεις ακατέργαστου πηλού. Ο πηλός τα προστάτευε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού και απορροφούσε μέρος της πρόσκρουσης κατά τη βύθιση του πλοίου. Το υπουργείο αποδίδει σε αυτή τη μέθοδο συσκευασίας το γεγονός ότι τόσο πολλά αντικείμενα διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα σχεδόν ακέραια, με τη διακόσμησή τους να παραμένει αναγνωρίσιμη, έπειτα από περισσότερες από δύο χιλιετίες.

Το πλοίο δεν μετέφερε μόνο επιτραπέζια σκεύη. Μεταξύ των καταλοίπων περιλαμβάνονται αμφορείς που συνδέονται με άλλα κέντρα παραγωγής, ορισμένοι από τους οποίους θεωρείται ότι κατασκευάστηκαν σε νησιά του Αιγαίου, καθώς και νομίσματα από την Αντιόχεια, που χρονολογούνται στον 1ο αιώνα π.Χ. Τα νομίσματα συμβάλλουν στη χρονολόγηση του ναυαγίου περίπου στα μέσα του αιώνα, κατά την περίοδο του εμφυλίου πολέμου μεταξύ Ιουλίου Καίσαρα και Πομπήιου.

Το τουρκικό υπουργείο εκτιμά ότι το πλοίο ενδέχεται να είχε αποπλεύσει από την Αρσού (αρχαία Ρωσός), στην επαρχία της Αντιόχειας, με προορισμό τη Ρώμη, και να προσέκρουσε σε ύφαλο κατά τη διάρκεια καταιγίδας. Οι αρχές διατυπώνουν αυτή την εκδοχή χωρίς να τη θεωρούν αποδεδειγμένη, ενώ είναι συμβατή με τους υφάλους που είχαν ήδη προταθεί στη μελέτη του 2023. Η Αρσού απέχει περίπου 480 χιλιόμετρα σε ευθεία γραμμή από το Adrasan και το μεγαλύτερο μέρος του ταξιδιού προς την Ιταλία βρισκόταν ακόμη μπροστά από το πλοίο.

Αρχαιολόγοι εργάζονται στον χώρο του ναυαγίου.
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού της Τουρκίας]

Ανατολική Sigillata Α: η ερυθρή επιτραπέζια κεραμική της ανατολικής Μεσογείου

Η κεραμική ανήκει σε αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν Ανατολική Sigillata A (ESA), μια λεπτή επιτραπέζια κεραμική με στιλπνό ερυθρό επίχρισμα, δηλαδή ένα λεπτό στρώμα πηλού που αποκτά στιλπνότητα κατά την όπτηση.

Σύμφωνα με το Levantine Ceramics Project, η παραγωγή της ξεκίνησε περίπου το 140–135 π.Χ. στην ευρύτερη περιοχή της Αντιόχειας, τη σημερινή Antakya, η οποία τότε αποτελούσε πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Σελευκιδών, ενός από τα ελληνιστικά βασίλεια που προέκυψαν από τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου.

Παραγόταν για να καλύψει τη ζήτηση για κομψά αγγεία σερβιρίσματος και πόσης, εμπνευσμένα από τα συμπόσια των βασιλικών αυλών και των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Μια ομάδα αποτελούμενη από τους John Lund, Daniele Malfitana και Jeroen Poblome, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2006 στο περιοδικό Archeologia Classica, την περιγράφει ως την πρώτη και δημοφιλέστερη από τις μαζικά παραγόμενες κεραμικές με ερυθρό στιλπνό επίχρισμα, με περίοδο παραγωγής που τοποθετούν περίπου μεταξύ του 150 π.Χ. και του 200 μ.Χ.

Το πλησιέστερο παράλληλο είναι η terra sigillata που παραγόταν αργότερα στη Δύση, αρχικά στην Ιταλία και στη συνέχεια στην Ισπανία, σε εργαστήρια όπως εκείνα στο Tricio, στη La Rioja. Πρόκειται για τη στιλπνή ερυθρή επιτραπέζια κεραμική που απαντά σε ολόκληρο τον ρωμαϊκό κόσμο και είναι γνωστή στη Βρετανία ως Samian ware. Η ESA προηγήθηκε όλων αυτών.

Ο Κικέρων, ο Αττικός και ένα σύνολο πιάτων που παραγγέλθηκε με επιστολή

Τον Φεβρουάριο του 50 π.Χ., ο Κικέρων διοικούσε τη ρωμαϊκή επαρχία της Κιλικίας, στη νότια ακτή της σημερινής Τουρκίας. Έγραφε από τη Λαοδίκεια στον φίλο του Titus Pomponius Atticus, ο οποίος βρισκόταν στην Ήπειρο, στη βορειοδυτική Ελλάδα. Ο Αττικός ήταν ένθερμος θαυμαστής του ελληνικού πολιτισμού και πέρασε μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής του στην Ελλάδα. Από τις 813 επιστολές του Κικέρωνα που έχουν διασωθεί, οι 454 απευθύνονται σε εκείνον. Σε μία από αυτές, ανάμεσα σε πολιτικές ειδήσεις και κουτσομπολιά για κοινούς γνωστούς, εμφανίζεται η ακόλουθη φράση:

Παρήγγειλα τα κεραμικά της Ρώσου. Αλλά πες μου, τι σκέφτεσαι; Συνήθως μας σερβίρεις μικρά λαχανικά σε πιατέλες με σχέδια φτέρης και σε υπέροχα καλάθια· τι να περιμένω ότι θα σερβίρεις σε πήλινα αγγεία;

Κικέρων, Epistulae ad Atticum 6.1.13

Το απόσπασμα είναι σύντομο και δεν παρέχει καμία πληροφορία για την εμφάνιση της κεραμικής. Δείχνει, ωστόσο, ότι τα κεραμικά της Ρώσου αποτελούσαν αναγνωρίσιμο τύπο αγγείων, ο οποίος προσδιοριζόταν από τον τόπο προέλευσής του. 

Κεραμικά αγγεία που βρέθηκαν στο ναυάγιο. 
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού της Τουρκίας]

Οι ειδικοί στην κεραμική αυτή ερμηνεύουν το απόσπασμα ως ένδειξη ότι ο Κικέρων ενημερώνει τον Αττικό πως είχε παραγγείλει το σύνολο που του είχε ζητήσει ο φίλος του. Η τουρκική ανακοίνωση επικαλείται την επιστολή ως ένα από τα γραπτά τεκμήρια ότι η κεραμική της Ρώσου ήταν γνωστή στον ρωμαϊκό κόσμο.

Μια ταύτιση που δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί

Εδώ χρειάζεται να εξετάσουμε εκ νέου τα δεδομένα που παρέχουν οι ειδικοί. Η ταύτιση των κεραμικών της Ρώσου του Κικέρωνα με την Ανατολική Siggilata Α αποτελεί τεκμηριωμένη πρόταση, όχι οριστικά αποδεδειγμένη ταύτιση. Οι Lund, Malfitana και Poblome υποστήριξαν την άποψη αυτή στη μελέτη τους του 2006 με δύο επιχειρήματα. Οι αναλύσεις του πηλού και η κατανομή των ευρημάτων υποδεικνύουν ότι η ESA παραγόταν κάπου στις ακτές του κόλπου της Αλεξανδρέττας, ενώ αρκετοί περιηγητές είχαν καταγράψει αρχαίους κλιβάνους στην Αρσού και αλλού στην περιοχή. Οι ίδιοι οι συγγραφείς προειδοποίησαν, ωστόσο, ότι η υπόθεση θα μπορούσε να ελεγχθεί μόνο με νέα επιτόπια έρευνα στην Αρσού και σε άλλα τμήματα της Κιλικίας.

Υπάρχει επίσης μια άλλη πιθανή ταύτιση. Σύμφωνα με μεταγενέστερη εργασία της ομάδας του Poblome, ο αρχαιολόγος Kevin Greene πρότεινε να ταυτιστούν τα κεραμικά της Ρώσου με μολυβδούχα εφυαλωμένη κεραμική, η οποία απαντά στην περιοχή της Ταρσού. Ένα επιχείρημα εναντίον της ESA είναι ένα απόσπασμα του Αθηναίου, Έλληνα συγγραφέα της ρωμαϊκής περιόδου, ο οποίος περιγράφει τα τα κεραμικά της Ρώσου ως την πιο ζωηρά διακοσμημένη από όλες. Η περιγραφή αυτή δεν ταιριάζει εύκολα με την ESA, η οποία είναι ως επί το πλείστον ακόσμητη.

Όσοι υποστηρίζουν την ταύτιση απαντούν ότι ο ελληνικός όρος μπορεί επίσης να σημαίνει «λαμπερή» ή «έντονα χρωματισμένη» και ότι το ερυθρό επίχρισμα της ESA αποτελούσε μια εντυπωσιακή αλλαγή σε σχέση με τη μελανόχρωμη στιλπνή επιτραπέζια κεραμική που για μεγάλο χρονικό διάστημα αποτελούσε το καθιερωμένο πρότυπο στην Ελλάδα.

Ακόμη και ο τόπος παραγωγής παραμένει αβέβαιος. Το Levantine Ceramics Project τοποθετεί την παραγωγή στην ευρύτερη περιοχή της Αντιόχειας, όπου αγγεία παραμορφωμένα από υπερβολική όπτηση υποδηλώνουν την ύπαρξη εργαστηρίων σε κοντινή απόσταση. Ο Lund και οι συνεργάτες του υποδεικνύουν, αντίθετα, τις ακτές του κόλπου της Αλεξανδρέττας, όπου βρίσκεται η Αρσού. Και οι δύο περιοχές ανήκουν σήμερα στην επαρχία της Αντιόχειας. Ο τουρκικός Τύπος αναφέρεται σε αντικείμενα με προέλευση από την Αντιόχεια σε ορισμένες αναφορές και σε αντικείμενα από τη Ρώσο σε άλλες, ενώ η ίδια η ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου προτιμά το ρήμα «συσχετίζει» όταν συνδέει το φορτίο με τη Ρώσο, μια προσεκτική διατύπωση.

Βασικά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Οι πηγές που εξετάστηκαν δεν παρέχουν λεπτομέρειες για το κύτος του πλοίου, το πλήρωμα ή τον συνολικό αριθμό των αντικειμένων και, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, δεν έχει δημοσιευθεί μέχρι σήμερα καμία μελέτη σχετικά με ανασκαφές στους κλιβάνους της Αρσού. Μέχρι να υπάρξουν νέα δεδομένα, η σύνδεση μεταξύ της επιστολής του Κικέρωνα, των επιτραπέζιων σκευών του Adrasan και του λιμανιού από το οποίο απέπλευσε το πλοίο θα εξακολουθεί να στηρίζεται σε έμμεσες ενδείξεις.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Öniz, H. y Okan, E. (2023), Adrasan “Eastern Sigillata A” Plate Shipwreck, J. Mar. Archaeol. 18, 237–253, DOI 10.1007/s11457-023-09361-8

Πηγή: LBV Magazine