Ένα ψηφιδωτό οδηγεί σε νέα αποκάλυψη 1.500 ετών στην αρχαία Σμύρνη

Οι θολωτές στοές της Αγοράς της Σμύρνης, ενός από τους σημαντικότερους δημόσιους χώρους της αρχαίας πόλης. [Credit: Anadolu Agency] Οι αρχαι...

Οι θολωτές στοές της Αγοράς της Σμύρνης, ενός από τους σημαντικότερους δημόσιους χώρους της αρχαίας πόλης. [Credit: Anadolu Agency]

Οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως τρεις χώρους που χρονολογούνται στον 5ο και τον 6ο αιώνα μ.Χ., στην αρχαία Σμύρνη, στη δυτική Μικρά Ασία. Οι δύο χώροι διαθέτουν ψηφιδωτά δάπεδα, ενώ ο τρίτος φέρει μαρμάρινη πλακόστρωση. Παράλληλα, ξεχωριστές ανασκαφικές εργασίες στην περιοχή της Αγοράς και του θεάτρου αποκάλυψαν τοιχογραφίες, οι οποίες δεν είχαν εντοπιστεί προηγουμένως στις συγκεκριμένες θέσεις.

Οι χώροι αποκαλύφθηκαν καθώς η ανασκαφική έρευνα επεκτάθηκε πέρα από ένα ψηφιδωτό δάπεδο που είχε εντοπιστεί κατά την προηγούμενη ανασκαφική περίοδο. Η αποκάλυψή τους μεταβάλλει την ερμηνεία του αρχικού ευρήματος: αυτό που αρχικά θεωρήθηκε ως ένας μεμονωμένος, διακοσμημένος χώρος φαίνεται πλέον ότι αποτελούσε τμήμα ενός ευρύτερου συγκροτήματος επιμελώς διαμορφωμένων χώρων.

Οι ανασκαφές πραγματοποιούνται στο ιστορικό κέντρο της σύγχρονης Σμύρνης, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Akın Ersoy, του Πανεπιστημίου İzmir Katip Çelebi. Το ερευνητικό πρόγραμμα υλοποιείται εκ μέρους του πανεπιστημίου, με την άδεια του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας.

[Credit: Anadolu Agency]

Τρεις νέοι χώροι πέρα από τον «Χώρο του Ψηφιδωτού»

Κατά την περσινή ανασκαφική περίοδο, η έρευνα επικεντρώθηκε σε ένα κτήριο γνωστό ως «Χώρος του Ψηφιδωτού», το οποίο βρίσκεται κατά μήκος της Βόρειας Οδού της Αγοράς της Σμύρνης. Το δάπεδό του, διαστάσεων περίπου 5×2,5 μ., αποτελείται από αλληλοσυνδεόμενα γεωμετρικά διάχωρα, με τρίγωνα, τετράγωνα και φυτικά μοτίβα, μεταξύ των οποίων εικονίζονται φύλλα κισσού σε σχήμα καρδιάς.

Οι πρόσφατες ανασκαφές αποκάλυψαν τρεις ακόμη χώρους πέρα από το συγκεκριμένο ψηφιδωτό δάπεδο. Στους δύο διατηρούνται ψηφιδωτά δάπεδα, ενώ ο τρίτος καλύπτεται από μαρμάρινες πλάκες. Αν και η πλήρης κάτοψη και η λειτουργία τους δεν έχουν ακόμη δημοσιοποιηθεί, οι νέες αποκαλύψεις δείχνουν ότι η διακοσμημένη ζώνη του συγκροτήματος εκτεινόταν σε μεγαλύτερη έκταση από ό,τι ήταν μέχρι σήμερα γνωστό.

Η διαφοροποίηση μεταξύ των ψηφιδωτών και των μαρμάρινων δαπέδων ενδέχεται να βοηθήσει τους αρχαιολόγους να διακρίνουν τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν και χρησιμοποιούνταν οι χώροι. Προς το παρόν, ωστόσο, τα διαθέσιμα δημοσιευμένα στοιχεία δεν επαρκούν για να καθοριστεί εάν οι διαφορετικές επιστρώσεις σχετίζονταν με διαφορετικές δραστηριότητες, βαθμούς πρόσβασης ή διαδοχικές οικοδομικές φάσεις.

Αρχαία γκράφιτι που έχουν διασωθεί σε έναν τοίχο της βασιλικής της Αγοράς της Σμύρνης. Αυτά τα σημάδια είναι ξεχωριστά από τις τοιχογραφίες που αναφέρθηκαν πρόσφατα. [Credit: Anadolu Agency]

Τοιχογραφίες στην περιοχή της Αγοράς και του θεάτρου

Οι τοιχογραφίες καταγράφηκαν κατά τη διάρκεια ανασκαφικών εργασιών στην περιοχή της Αγοράς και του γειτονικού αρχαίου θεάτρου. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν τεκμηριώνουν ότι όλες προέρχονται από το εσωτερικό των τριών νέων χώρων. Επομένως, οι δύο αποκαλύψεις δεν θα πρέπει να θεωρούνται ενιαίο αρχαιολογικό σύνολο.

Η θέση των τοιχογραφιών παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σύμφωνα με τον Akın Ersoy, η ανασκαφική ομάδα δεν είχε εντοπίσει έως σήμερα τοιχογραφικό διάκοσμο ούτε στην Αγορά της Σμύρνης ούτε στην περιοχή του θεάτρου.

«Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζουμε τοιχογραφίες σε αυτούς τους χώρους», δήλωσε ο Ersoy στο πρακτορείο Anadolu Agency. «Μέχρι σήμερα δεν είχαμε συναντήσει τοιχογραφίες στην Αγορά της Σμύρνης ή γύρω από το θέατρο».

Δεν έχουν ακόμη δημοσιοποιηθεί λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με τα χρώματα, τις εικονιστικές παραστάσεις ή τα διακοσμητικά μοτίβα των τοιχογραφιών. Μέχρι να καταστεί διαθέσιμη η σχετική τεκμηρίωση, η σημασία τους έγκειται κυρίως στη θέση και στο αρχαιολογικό τους πλαίσιο και όχι σε κάποια προτεινόμενη ερμηνεία της εικονογραφίας τους.

Αεροφωτογραφία του αρχαίου Θεάτρου της Σμύρνης, όπου οι ανασκαφές αποκάλυψαν επίσης τοιχογραφίες που δεν είχαν καταγραφεί μέχρι τώρα.
[Credit: Anadolu Agency]

Γιατί η σύγκριση με την Έφεσο χρειάζεται προσοχή

Ο Ersoy σημείωσε ότι οι νεοαποκαλυφθέντες χώροι παρουσιάζουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά με τις περίφημες Οικίες της Εφέσου στις πλαγιές του λόφου, των οποίων οι εσωτερικοί χώροι ήταν πλούσια διακοσμημένοι με ψηφιδωτά, μάρμαρο και ζωγραφικό κονίαμα. Παράλληλα, εκτίμησε ότι οι χώροι της Σμύρνης ενδέχεται να ανήκαν σε κτήριο δημόσιου χαρακτήρα.

Οι παρατηρήσεις αυτές, ωστόσο, δεν σημαίνουν ότι οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει ένα ακόμη συγκρότημα πολυτελών κατοικιών αντίστοιχο με εκείνο της Εφέσου. Οι Οικίες της Εφέσου ήταν κατοικίες, ενώ η λειτουργία του κτηρίου στη Σμύρνη παραμένει άγνωστη. Επομένως, η σύγκριση θα πρέπει να γίνει αντιληπτή κυρίως ως αναφορά σε αρχιτεκτονικές ή διακοσμητικές ομοιότητες και όχι ως απόδειξη ότι τα δύο συγκροτήματα είχαν την ίδια χρήση.2

Η θέση των νέων χώρων δίπλα στην Αγορά καθιστά το ζήτημα ακόμη πιο ενδιαφέρον. Η Αγορά της Σμύρνης αποτελούσε κέντρο πολιτικών, δικαστικών και εμπορικών δραστηριοτήτων, όμως ο περιβάλλων αστικός χώρος δεν διατήρησε μία και μοναδική λειτουργία καθ’ όλη την αρχαιότητα. Η ανασκαφή γειτονικών χώρων, εισόδων και διαδρόμων επικοινωνίας ενδέχεται να αποκαλύψει τον τρόπο με τον οποίο αναδιοργανώθηκε αυτή η περιοχή της πόλης κατά τις μεταγενέστερες ιστορικές φάσεις της.

Μια εικόνα της Σμύρνης κατά την Ύστερη Αρχαιότητα

Η χρονολόγηση των χώρων στον 5ο και τον 6ο αιώνα μ.Χ. τους εντάσσει στην Ύστερη Αρχαιότητα, αρκετούς αιώνες μετά την ανέγερση των σημαντικότερων ρωμαϊκών μνημείων της Αγοράς. Κατά την περίοδο αυτή, η Σμύρνη ανήκε στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και ο αστικός της ιστός μετασχηματιζόταν καθώς μεταβάλλονταν οι πολιτικοί θεσμοί, η θρησκευτική ζωή και οι μορφές δημόσιας δραστηριότητας.

Οι παλαιότερες δημόσιες και πολιτειακές συνοικίες δεν εγκαταλείφθηκαν κατ’ ανάγκην κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης. Κτήρια μπορούσαν να επισκευάζονται, να διαιρούνται σε επιμέρους χώρους ή να προσαρμόζονται σε διαφορετικές χρήσεις από εκείνες για τις οποίες είχαν αρχικά οικοδομηθεί.

Τα νέα δάπεδα αποτελούν ένδειξη ότι εξακολουθούσαν να πραγματοποιούνται επενδύσεις και οικοδομικές εργασίες κοντά στο ιστορικό κέντρο της Σμύρνης. Ωστόσο, δεν είναι ακόμη γνωστό ποιος ανέθεσε την κατασκευή τους ούτε ποιοι χρησιμοποιούσαν τους συγκεκριμένους χώρους.

Η αβεβαιότητα αυτή βρίσκεται στο επίκεντρο της νέας ανακάλυψης. Οι αρχαιολόγοι γνωρίζουν πλέον ότι οι επιμελώς διακοσμημένοι χώροι εκτείνονταν πέρα από το ψηφιδωτό που αποκαλύφθηκε πέρυσι. Το επόμενο ερώτημα είναι εάν ανήκαν σε κατοικία, σε δημόσιο κτήριο ή σε ένα συγκρότημα του οποίου η λειτουργία μεταβλήθηκε με την πάροδο του χρόνου.

Το νερό συνεχίζει να ρέει μέσα από ένα κανάλι της ρωμαϊκής εποχής κάτω από την Αγορά της Σμύρνης, αν και οι αρχαιολόγοι δεν έχουν ακόμη εντοπίσει την πηγή του. [Credit: Anadolu Agency]

Η αναζήτηση της πηγής υδροδότησης της Σμύρνης

Σε διαφορετικό σημείο του αρχαιολογικού χώρου, οι αρχαιολόγοι έχουν ανιχνεύσει περίπου 150 μέτρα υδραγωγού/υδροδοτικού αγωγού της ρωμαϊκής περιόδου, στον οποίο εξακολουθεί να ρέει νερό. Η πηγή του δεν έχει ακόμη εντοπιστεί.

Σύμφωνα με τον Ersoy, η υδροδότηση της Σμύρνης βασιζόταν σε αγωγούς που συνδέονταν με φυσικές πηγές. Η ερευνητική ομάδα εξετάζει εάν η σημερινή ροή προέρχεται από περιοχή νότια της Αγοράς, κοντά στα Λουτρά Namazgah και το Τζαμί  Kurşunlu, πριν ο αγωγός καταλήξει στο αρχαίο διοικητικό και δημόσιο κέντρο της πόλης.

Ο αγωγός χρονολογείται περίπου πριν από 2.000 χρόνια. Ωστόσο, η παρουσία νερού σήμερα δεν αποδεικνύει ότι το ρωμαϊκό δίκτυο ύδρευσης λειτουργούσε αδιάλειπτα ή χωρίς μετατροπές καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Ο εντοπισμός της πηγής του θα μπορούσε να συμβάλει στην κατανόηση τόσο της αρχικής του διαδρομής όσο και των μεταβολών που υπέστη καθώς διαδοχικές φάσεις της πόλης της Σμύρνης αναπτύσσονταν πάνω από την αρχαία πόλη.

Πηγή: Anatolian Archaeology