Λύθηκε το μυστήριο ενός κοσμήματος 1.700 ετών από τον τάφο μιας Γερμανίδας πριγκίπισσας

Μία από τις πόρπες στον αξονικό τομογράφο. [Credit: INNOVENT e.V.] Το 2022, οι ιατρικοί αξονικοί τομογράφοι επέτρεψαν στους αιγυπτιολόγους ν...

Μία από τις πόρπες στον αξονικό τομογράφο. [Credit: INNOVENT e.V.]

Το 2022, οι ιατρικοί αξονικοί τομογράφοι επέτρεψαν στους αιγυπτιολόγους να εξετάσουν το εσωτερικό σφραγισμένων σαρκοφάγων χωρίς να χρειαστεί να σηκώσουν το κάλυμμά τους. Το 2026, η ίδια βασική τεχνολογία — αυτή τη φορά όχι στραμμένη στη μούμια ενός φαραώ, αλλά σε δύο ασημένιες πόρπες από έναν αγρό της Γερμανίας — πέτυχε κάτι ανάλογο για την αρχαιολογία, βόρεια των ρωμαϊκών συνόρων.

Οι δύο πόρπες ήρθαν στο φως το 1837, όταν ο Friedrich Gebser, τοπικός επίτιμος επόπτης προστασίας αρχαιοτήτων, επέβλεπε εργασίες οδοποιίας βορειοανατολικά του χωριού Dienstedt, στη σημερινή Θουριγγία της Γερμανίας.

Εκεί εντόπισε τον τάφο μιας γυναίκας, η οποία είχε ταφεί με ένα σύνολο κτερισμάτων που ελάχιστες γυναίκες του γερμανικού κόσμου της εποχής θα μπορούσαν να διαθέτουν: κεραμικά και χάλκινα αγγεία, ένα ρωμαϊκής κατασκευής μαχαίρι με λαβή από ελεφαντόδοντο και ασημένια επένδυση, ένα περιδέραιο από ήλεκτρο, ασημένια βραχιόλια, έναν ογκώδη ασημένιο περιδέραιο λαιμού και — το πλέον εντυπωσιακό εύρημα — δύο μεγάλες κυκλικές πόρπες, σχεδόν χωρίς γνωστά παράλληλα από τον γερμανικό χώρο της εποχής.

Ένας τάφος για μια ξεχωριστή γυναίκα

Οι αρχαιολόγοι χαρακτηρίζουν αυτόν τον τύπο πόρπης ως Dosenfibel, δηλαδή «πόρπη-κιβωτίδιο»: μια δισκοειδής πόρπη που κατασκευάζεται γύρω από έναν κοίλο θάλαμο, με σύνθετη κατασκευή που θυμίζει περισσότερο μικρό μηχανισμό παρά μια απλή πόρπη.

Οι πόρπες του Dienstedt έχουν διάμετρο 7,8 εκατοστά και ύψος 5,7 εκατοστά. Είναι εν μέρει επιχρυσωμένες και διακοσμημένες με ζώνες από συρματίδια με κοκκίδωση. Μέχρι σήμερα παρουσιάζουν ελάχιστα συγκρίσιμα παραδείγματα σε ολόκληρο τον ηπειρωτικό γερμανικό χώρο.

Μία από τις πόρπες του μουσείου.
 [Credit: Friedrich-Schiller-Universität: Archäologische Sammlungen/Dirk Hoffmann]

Ο τάφος χρονολογείται πλέον στις δεκαετίες γύρω από το 300 μ.Χ., δηλαδή προς το τέλος της λεγόμενης Κρίσης του 3ου αιώνα, μιας περιόδου κατά την οποία η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κλονιζόταν από εμφύλιες συγκρούσεις, έντονο πληθωρισμό και διαρκώς αυξανόμενες πιέσεις στα σύνορα του Ρήνου και του Δούναβη.

Μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα πέρα από τα ρωμαϊκά σύνορα, σε περιοχή που η έρευνα παραδοσιακά αποδίδει στους Ερμουνδούρους (Hermunduri), μια γυναίκα υψηλού κοινωνικού κύρους — η οποία ορισμένες φορές αποκαλείται «πριγκίπισσα», αν και ο όρος αποτελεί σύγχρονη συμβατική ονομασία για ένα κοινωνικό status που οι αρχαιολόγοι μπορούν να συμπεράνουν κυρίως από τον πλούτο της ταφής — ενταφιάστηκε μαζί με κοσμήματα που δεν θα είχαν κατασκευαστεί από ρωμαϊκό εργαστήριο, αλλά κάθε άλλο παρά πρωτόγονα ήταν.

Ο τάφος της ανήκει στην ομάδα Haßleben-Leuna, ένα σύνολο ιδιαίτερα πλούσιων ταφών της γερμανικής ελίτ αυτής της περιόδου. Επειδή δεν περιείχε χρυσά κοσμήματα, κατατάσσεται στη δεύτερη υψηλότερη βαθμίδα πλούτου της ομάδας και όχι στην κορυφαία. Τα αντικείμενα αποτελούν εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα μέρος της Συλλογής Προϊστορίας και Πρώιμης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Friedrich Schiller της Ιένας.

Μια «ανατομία» ηλικίας ενός αιώνα

Οι πόρπες μελετήθηκαν για πρώτη φορά το 1908 από τον προϊστορικό αρχαιολόγο Gustav Eichhorn, ο οποίος έκανε κάτι που σήμερα θα ήταν αδιανόητο για ένα μοναδικό αρχαιολογικό εύρημα: τις αποσυναρμολόγησε πλήρως, εξάρτημα προς εξάρτημα, προκειμένου να κατανοήσει τον τρόπο κατασκευής τους.

Σύμφωνα με την περιγραφή του, η οποία παρέμεινε σημείο αναφοράς για περισσότερο από έναν αιώνα, η πόρπη ακολουθεί την κατασκευή μιας διμερούς πόρπης τύπου βαλλίστρας. Πάνω στο τόξο της είναι προσαρμοσμένο ένα περίτεχνα κατασκευασμένο «κιβωτίδιο», το οποίο, όπως αποκάλυψε η αποσυναρμολόγηση, αποτελείται από τρία κύρια μέρη: ένα κωνικό κάλυμμα, ένα κυλινδρικό μεσαίο τμήμα και τη βάση.

Το μέγεθος και το βάρος τους υποδηλώνουν ότι χρησίμευαν για τη στερέωση ενδύματος ή, πιθανότερα, δεδομένου ότι θα ήταν ιδιαίτερα δυσλειτουργικές στην καθημερινή χρήση, ότι αποτελούσαν κυρίως δηλωτικά αντικείμενα κοινωνικού κύρους και όχι απλές λειτουργικές πόρπες. Σε κάθε περίπτωση, η χειροκίνητη αποσυναρμολόγηση του Eichhorn το 1908 παρέμεινε η βασική πηγή γνώσεων για την κατασκευή τους για περισσότερα από εκατό χρόνια. Μέχρι σήμερα.

Τι μπορεί να αποκαλύψει η τομογραφία που δεν βλέπει το μάτι

Το INNOVENT e.V., ερευνητικό ινστιτούτο εφαρμοσμένης έρευνας με έδρα την Ιένα και εξειδίκευση στην τεχνολογία επιφανειών, τα βιοϋλικά και τα οπτικά και μαγνητικά συστήματα, συνεργάστηκε με τη Συλλογή Προϊστορίας του πανεπιστημίου, εφαρμόζοντας στις δύο πόρπες δύο τεχνικές που ο Eichhorn δεν θα μπορούσε να είχε φανταστεί: αξονική υπολογιστική τομογραφία ακτίνων Χ (X-ray CT) και ανάλυση φθορισμού ακτίνων Χ (XRF).

Η πρώτη βασίζεται ουσιαστικά στην ίδια τεχνολογία που χρησιμοποιείται για την τομογραφική απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος. Στην περίπτωση των πορπών του Dienstedt, δημιούργησε μια τρισδιάστατη απεικόνιση του εσωτερικού τους, επιτρέποντας στους ερευνητές να εξετάσουν τις ενώσεις και την εσωτερική κατασκευή χωρίς να επαναλάβουν την πολύ πιο επικίνδυνη διαδικασία χειροκίνητης αποσυναρμολόγησης του 1908.

Η δεύτερη τεχνική, η φασματοσκοπία φθορισμού ακτίνων Χ, δεν εξετάζει τη μορφή αλλά τη χημική σύσταση. Η ακτινοβόληση του μετάλλου προκαλεί χαρακτηριστική εκπομπή ακτίνων Χ, η οποία επιτρέπει την αναγνώριση όχι μόνο των κύριων μετάλλων αλλά και ιχνοστοιχείων και δευτερευόντων συστατικών. Πρόκειται για δεδομένα αόρατα στο ανθρώπινο μάτι, τα οποία μπορούν να δώσουν πληροφορίες για την προέλευση της πρώτης ύλης και τις τεχνικές επεξεργασίας της στο εργαστήριο.

Απεικόνιση με ψευδοχρώματα των συστατικών στοιχείων της καρφίτσας από το Dienstedt. [Credit: INNOVENT e.V.]

Διαβάζοντας μια πόρπη σαν «δακτυλικό αποτύπωμα»

Εδώ προέκυψαν τα πιο αποκαλυπτικά δεδομένα. Κατά μήκος του κεντρικού άξονα μίας από τις πόρπες εντοπίστηκε χαλκός εξαιρετικά υψηλής καθαρότητας, ενώ ο χρυσός και ο άργυρος βρίσκονταν κάτω από το όριο ανίχνευσης του οργάνου.

Παράλληλα, ανιχνεύθηκαν ίχνη μολύβδου και κασσίτερου, γεγονός που υποδηλώνει ότι η βάση του αντικειμένου κατασκευάστηκε από πολλαπλά, ξεχωριστά μεταλλικά ελάσματα, και όχι από ένα ενιαίο φύλλο ή συμπαγές τεμάχιο μετάλλου.

Με άλλα λόγια, ο τεχνίτης που κατασκεύασε την πόρπη δεν ξεκίνησε από έναν ομοιογενή μεταλλικό χυτό όγκο. Η πίσω πλευρά της πόρπης συναρμολογήθηκε από τμήματα μετάλλου ελαφρώς διαφορετικής σύστασης — μια λεπτομέρεια της εργαστηριακής πρακτικής που καμία απλή μακροσκοπική παρατήρηση δεν θα μπορούσε να αποκαλύψει.

Τα συρμάτινα διακοσμητικά στοιχεία διηγούνται μια παρόμοια ιστορία. Από τα πέντε που αναλύθηκαν, τα τρία παρουσιάζουν σχεδόν πανομοιότυπη χημική σύσταση, γεγονός που υποδηλώνει ότι προέρχονταν από το ίδιο σύρμα ή την ίδια παρτίδα πρώτης ύλης. Τα άλλα δύο διαφοροποιούνται, υποδεικνύοντας διαφορετική προέλευση.

Μεμονωμένα, πρόκειται για μικρές, σχεδόν ασήμαντες λεπτομέρειες. Συνολικά, όμως, αρχίζουν να ανασυνθέτουν τον τρόπο λειτουργίας του εργαστηρίου όπου κατασκευάστηκαν τα κοσμήματα — πιθανότατα σε γερμανικό οικισμό στο Dienstedt, όπως υποστηρίζουν εδώ και χρόνια οι ειδικοί: ποια μέταλλα προτιμούσε ο τεχνίτης, πώς συνδύαζε διαφορετικές παρτίδες πρώτης ύλης και σε ποιο βαθμό επαναχρησιμοποιούσε ή αναμείγνυε υλικά διαφορετικής προέλευσης.

Κάνοντας το αντικείμενο να «μιλήσει»

Για την ερευνητική ομάδα, το Dienstedt αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των δυνατοτήτων της αρχαιομετρίας: ο συνδυασμός αρχαιολογικών ερωτημάτων με τεχνικές ιατρικού τύπου απεικόνισης και επιστήμης των υλικών μπορεί να αποσπάσει από ένα αντικείμενο πληροφορίες που η επιφάνειά του, όσο καλά και αν έχει διατηρηθεί, δεν μπορεί από μόνη της να προσφέρει.

Μια ασημένια πόρπη μπορεί να παραμένει για έναν αιώνα σε μια μουσειακή προθήκη χωρίς κανείς να υποψιάζεται ότι η βάση της αποτελείται από διαφορετικά κράματα ή ότι τμήμα του διακοσμητικού σύρματος προερχόταν από την ίδια πρώτη ύλη που χρησιμοποιήθηκε και για άλλα αντικείμενα τα οποία είχαν αποτεθεί στον ίδιο τάφο.

Τα αποτελέσματα παρουσιάστηκαν στις 29 Αυγούστου 2026, στο Halberstadt, σε αρχαιολογικό συνέδριο που διοργάνωσε το Δημοτικό Μουσείο της πόλης με τίτλο  «Πλούσιοι και όμορφοι; Οι πριγκιπικές ταφές της Ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορικής Περιόδου από το Emersleben» («Rich and Beautiful? The Princely Graves of the Late Roman Imperial Period from Emersleben»). Η συνάντηση ήταν αφιερωμένη ακριβώς σε αυτή την κατηγορία γερμανικών ταφών της ελίτ, σύγχρονων με την κρίση του 3ου αιώνα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Μια υπόθεση που παραμένει άλυτη

Το δυσκολότερο ερώτημα εξακολουθεί να παραμένει αναπάντητο: ποιος ήταν ο Γερμανός τεχνίτης — ή η τεχνίτρια — που επεξεργάστηκε τον σχεδόν καθαρό χαλκό και συναρμολόγησε ελάσματα και σύρματα διαφορετικής προέλευσης, δημιουργώντας ένα κόσμημα σχεδόν μοναδικό για την Κεντρική Ευρώπη της εποχής;

Και γιατί μια γυναίκα που τάφηκε εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τα ρωμαϊκά σύνορα μπορούσε να αποκτήσει ένα τόσο τεχνικά εξελιγμένο κόσμημα;

Η αξονική τομογραφία και η ανάλυση φθορισμού ακτίνων Χ δεν μπορούν να δώσουν απάντηση. Προς το παρόν, η επιστήμη μπορεί να αποκαλύψει πώς κατασκευάστηκε το κόσμημα. Το ποιος το δημιούργησε και για ποιον ακριβώς λόγο, όμως, παραμένει θαμμένο μαζί με τη γυναίκα που το φορούσε.

Πηγή: LBV Magazine