Βουλγαρία: Ανάγλυφο με τρεις Νύμφες και την Κυβέλη από ναό που ίσως διατήρησε την παγανιστική λατρεία για δεκαετίες

Ο θρακικός ναός που ανακαλύφθηκε στη Βουλγαρία. [Credit: Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας] Ένας ναός με τρεις χώρους, ένας υδραυλικό κ...

Ο θρακικός ναός που ανακαλύφθηκε στη Βουλγαρία. [Credit: Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας]

Ένας ναός με τρεις χώρους, ένας υδραυλικό κανάλι και ένα ανάγλυφο με παράσταση τριών νυμφών δίπλα στη θεά Κυβέλη ήρθαν στο φως κοντά στον ποταμό Άρδα, στη Βουλγαρία. Οι ανασκαφείς εκτιμούν ότι η λατρεία συνεχίστηκε εκεί επί δεκαετίες μετά την απαγόρευση των παγανιστικών τελετουργιών από τη Ρώμη, αν και αυτό εξακολουθεί να αποτελεί υπόθεση εργασίας.

Τον Νοέμβριο του 392 μ.Χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α΄ υπέγραψε νόμο που απαγόρευε κάθε παγανιστική τελετουργία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που τελούνταν κατ’ ιδίαν. Με βάση αυτήν τη χρονολογία, ο ισχυρισμός που διατυπώνει τώρα το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας προκαλεί έκπληξη: ότι οι άνθρωποι συνέχισαν να τιμούν τους παλαιούς θεούς έως περίπου τα μέσα του 5ου αιώνα, σε έναν ναό που είχε οικοδομηθεί δίπλα στον ποταμό Άρδα, στο απώτατο νοτιοανατολικό τμήμα της χώρας.

Η θέση ονομάζεται Balak Dere και βρίσκεται κοντά στην πόλη Ιβαΐλοβγκραντ, σε απόσταση μικρότερη των 30 χιλιομέτρων από την Αδριανούπολη, στην απέναντι πλευρά των συνόρων με την Τουρκία. Η ανασκαφική περίοδος του 2026 μόλις ολοκληρώθηκε. Σύμφωνα με το δελτίο Τύπου του μουσείου, το οποίο δημοσιεύθηκε στις 19 Οκτωβρίου, τα αποτελέσματα είναι «περισσότερο από εντυπωσιακά».

Τις εργασίες διηύθυνε ο Ivaylo Kanev, επικεφαλής επιμελητής του μουσείου. Η χρηματοδότηση προήλθε εξ ολοκλήρου από πρόγραμμα του Υπουργείου Πολιτισμού της Βουλγαρίας, με την υποστήριξη του τοπικού δήμου. Το Ιβαΐλοβγκραντ είναι μια μικρή πόλη με λίγο περισσότερους από 3.000 κατοίκους, στην επαρχία Χάσκοβο, στην ανατολική οροσειρά της Ροδόπης, σε απόσταση μόλις λίγων χιλιομέτρων από την Ελλάδα.

Ένας ναός μήκους 15 μέτρων με όλους τους χώρους σε σειρά

Το κτήριο έχει μήκος 15 μέτρα και τραπεζιόσχημη κάτοψη, με τον κύριο άξονά του να εκτείνεται από τα νοτιοανατολικά προς τα βορειοδυτικά. Διαθέτει τρεις χώρους που επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω θυραίων ανοιγμάτων. Στον μεγαλύτερο βρισκόταν ο βωμός, ο μεσαίος αποτελούσε τον χώρο τέλεσης των θυσιών, ενώ ο τρίτος χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση των αναθημάτων που άφηναν οι πιστοί. Σύμφωνα με το μουσείο, θεωρούνταν επί μακρόν ότι ο ναός είχε αρχίσει να λειτουργεί κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ.

Αυτό που ενθουσιάζει τους αρχαιολόγους είναι ότι οι τρεις χώροι βρίσκονται σε ευθεία γραμμή. Όπως αναφέρουν, είναι η πρώτη φορά που τα βασικά μέρη ενός παγανιστικού ναού τεκμηριώνονται από κοινού, σε μία θέση, σε αστικό περιβάλλον του αρχαίου κόσμου έως τον 5ο αιώνα. Πρόκειται για έναν τολμηρό ισχυρισμό, ο οποίος προέρχεται από την ίδια την ανασκαφική ομάδα. Θα χρειαστεί άλλοι ειδικοί να τον αξιολογήσουν συγκρίνοντας το εύρημα με τα ήδη γνωστά ιερά της περιόδου.

Για να κατανοήσουμε τι μπορεί να σημαίνει η θέση, είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε ποιοι ήταν οι Θράκες. Κατοικούσαν σε μεγάλο μέρος των σημερινών εδαφών της Βουλγαρίας, της βορειοανατολικής Ελλάδας και του ευρωπαϊκού τμήματος της Τουρκίας. Τον 5ο αιώνα π.Χ., ο Ηρόδοτος έγραψε για αυτούς:

«Οι Θράκες είναι το μεγαλύτερο έθνος στον κόσμο, μετά τους Ινδούς. Αν είχαν έναν ηγεμόνα ή ήταν ενωμένοι, κατά τη γνώμη μου, θα ήταν ανίκητοι και το ισχυρότερο έθνος στη γη. Επειδή, ωστόσο, δεν υπάρχει τρόπος ή μέσο για να επιτευχθεί αυτό, είναι αδύναμοι».

Ηρόδοτος, Ιστορίαι, 5.3

Όσα γνωρίζουμε για τη θρησκεία των Θρακών προέρχονται κυρίως από ιερά, από αναθηματικά ανάγλυφα, λαξευμένες λίθινες πλάκες που προσφέρονταν ως αφιερώματα σε κάποια θεότητα, και από όσα κατέγραψαν Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς. Με τόσο περιορισμένα διαθέσιμα στοιχεία, κάθε νέος ναός έχει ιδιαίτερη σημασία.

Ανάγλυφο με τρεις Νύμφες και την Κυβέλη, που βρέθηκε στον αρχαιολογικό χώρο. [Credit: Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας]

Τρεις νύμφες και μια θεά από την Ανατολία

Η σαφέστερη ένδειξη για το ποιες θεότητες λατρεύονταν εδώ είναι ένα μαρμάρινο ανάγλυφο που απεικονίζει τρεις νύμφες δίπλα στη μητέρα θεά Κυβέλη. Οι αρχαιολόγοι αναφέρουν ότι ο συγκεκριμένος συνδυασμός, τρεις νύμφες και η Κυβέλη στην ίδια παράσταση, δεν έχει τεκμηριωθεί στο παρελθόν.

Οι νύμφες ήταν γυναικείες θεότητες της φύσης, συνδεδεμένες με πηγές, σπήλαια, δάση και βουνά, ενώ οι λατρείες τους αναπτύσσονταν κυρίως γύρω από το νερό. Ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς στη ρωμαϊκή Θράκη. Σύμφωνα με περίληψη ανακοίνωσης συνεδρίου του 2014 της Classical Association of the Middle West and South, στη σημερινή Βουλγαρία λατρεύονταν συχνά ως τριάδα και απεικονίζονταν σε λίθινα ανάγλυφα.

Η Κυβέλη προερχόταν από πολύ μακρινότερη περιοχή. Ήταν μητέρα θεά της Φρυγίας, στην κεντρική Ανατολία, συνδεδεμένη με τα βουνά και τη γονιμότητα. Οι Έλληνες υιοθέτησαν τη λατρεία της και, το 204 π.Χ., η Ρώμη την ενέταξε στην επίσημη θρησκεία της, προς το τέλος του πολέμου εναντίον του Αννίβα, με το όνομα Magna Mater, δηλαδή Μεγάλη Μητέρα. Στη Θράκη η λατρεία της είχε βαθιές ρίζες. Μια μελέτη του Πανεπιστημίου Trakya συγκεντρώνει 72 δημοσιευμένα ευρήματα σχετικά με τη μητέρα θεά στην περιοχή και, σύμφωνα με αυτήν, τα αρχαιότερα χρονολογούνται στον 6ο αιώνα π.Χ.

Μία ακόμη λεπτομέρεια ενισχύει την ίδια ερμηνεία. Ένα υδραυλικό κανάλι περιβάλλει ολόκληρο τον ναό, ενώ ο ποταμός Άρδας ρέει σε πολύ μικρή απόσταση. Με βάση αυτά τα στοιχεία, η ανασκαφική ομάδα διατύπωσε μια υπόθεση εργασίας: ότι η θέση αποτελούσε νυμφαίο, δηλαδή ιερό αφιερωμένο στις νύμφες, το οποίο συνήθως κατασκευαζόταν δίπλα σε πηγή ή ρέμα. Πρόκειται, ωστόσο, μόνο για υπόθεση. Το δελτίο Τύπου δεν αναφέρει κάποια επιγραφή που να κατονομάζει τις νύμφες ή την Κυβέλη, ενώ ένα μεμονωμένο ανάγλυφο δεν αρκεί για να προσδιοριστεί σε ποια θεότητα ήταν αφιερωμένο ολόκληρο το κτήριο.

Ο αρχαιολόγος Ivaylo Kanev με αντικείμενα που βρέθηκαν στη θέση.
[Credit: Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας]

Μια κοιλάδα που γνώριζε ήδη τη ρωμαϊκή πολυτέλεια

Σύμφωνα με δημοσίευμα στη βουλγαρική γλώσσα, οι πρώτες ανασκαφές στο φρούριο πραγματοποιήθηκαν το 2004, ενώ ο Kanev τις διευθύνει από το 2007. Η οχυρωμένη έκταση καλύπτει περίπου ένα εκτάριο (περίπου 2,5 στρέμματα). Οι ίδιες οι ανασκαφικές εκθέσεις του Kanev, οι οποίες έχουν συγκεντρωθεί στη βάση δεδομένων FASTI Online, περιγράφουν οχυρωματικά τείχη της Ύστερης Ρωμαϊκής περιόδου, δημόσια κτήρια και χριστιανικούς τάφους.

Ο ναός δεν ήταν το μοναδικό μνημείο σε αυτό το τοπίο. Περίπου τέσσερα χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Ιβαΐλοβγκραντ βρίσκεται η Villa Armira, μια ρωμαϊκή έπαυλη που οικοδομήθηκε κατά το δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ. από έναν Θράκα αριστοκράτη και επεκτάθηκε στις αρχές του 3ου αιώνα. Μόνο το ισόγειό της διέθετε 22 δωμάτια. Εκεί διατηρούνται τα μοναδικά μέχρι σήμερα γνωστά ψηφιδωτά πορτρέτα της ρωμαϊκής περιόδου που έχουν βρεθεί στη Βουλγαρία, τα οποία απεικονίζουν τον ιδιοκτήτη μαζί με τους δύο γιους του. Η έπαυλη πυρπολήθηκε και λεηλατήθηκε κατά το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα.

Ο Kanev συσχετίζει τις δύο θέσεις. Κατά την άποψή του, μετά την καταστροφή της Villa Armira, η οποία λειτουργούσε ως διοικητικό κέντρο, η διοίκηση της περιοχής μεταφέρθηκε στο Balak Dere κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, δηλαδή κατά τους αιώνες κατά τους οποίους ο ρωμαϊκός κόσμος ασπαζόταν σταδιακά τον χριστιανισμό. Για τον λόγο αυτό, κάνει λόγο για μια εύπορη πόλη της Ύστερης Αρχαιότητας και όχι για ένα απλό οχυρό. Έχει επίσης προτείνει ότι η θέση μπορεί να ταυτιστεί με ένα οχυρό που αναφέρεται στις μεσαιωνικές πηγές με την ονομασία Rodestuic.

Μια λεπτομέρεια ενισχύει την άποψή του ότι στη θέση υπήρχε παλαιότερο ιερό. Ενσωματωμένος στο τείχος του φρουρίου είναι ένας μεγάλος μαρμάρινος δόμος του 3ου αιώνα, ο οποίος φέρει ένα μετάλλιο διαμέτρου περίπου 30 εκατοστών. Στο Balak Dere δεν υπάρχει φυσικό μάρμαρο και, σύμφωνα με τον Kanev, οι οικοδόμοι επαναχρησιμοποίησαν μαρμάρινες πλάκες από ένα ιερό του 2ου και του 3ου αιώνα, οι οποίες είχαν μεταφερθεί εκεί από άλλη θέση ήδη από την αρχική τους χρήση.

Ο λόφος παρέμεινε κατοικημένος για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Το Βουλγαρικό Εθνικό Ραδιόφωνο (BNR) ανέφερε ότι στο φρούριο βρέθηκε ένα μολύβδινο φυλακτό με κυριλλική επιγραφή, σε στρώμα των αρχών του 10ου αιώνα, το οποίο έφερε τα ονόματα δύο προσώπων που υπέβαλλαν αίτημα, του Νικόλα και του Παύλου. Ο Kanev το απέδωσε στη βουλγαρική φρουρά της εποχής του τσάρου Συμεών Α΄ του Μεγάλου, ο οποίος βασίλεψε από το 893 έως το 927 και εκστράτευσε εναντίον της Κωνσταντινούπολης.

Ο τελευταίος ναός των Θρακών;

Εδώ επανέρχεται στο προσκήνιο ο Θεοδόσιος. Γεννήθηκε στην Ισπανία, είτε στην Cauca (τη σημερινή Coca, στην επαρχία της Σεγκόβια) είτε, σύμφωνα με άλλους ιστορικούς, κοντά στην Itálica, πλησίον της σημερινής Σεβίλλης, και η θρησκευτική πολιτική του έγινε σταδιακά αυστηρότερη.

Το 380 μ.Χ., το Διάταγμα της Θεσσαλονίκης ανακήρυξε τον ορθόδοξο χριστιανισμό θρησκεία της αυτοκρατορίας. Στις 24 Φεβρουαρίου του 391, ένας νέος νόμος απαγόρευσε την είσοδο σε παγανιστικούς ναούς. Στις 8 Νοεμβρίου του 392, ένας ακόμη νόμος απαγόρευσε κάθε παγανιστική τελετουργία, ακόμη και την ιδιωτική (Θεοδοσιανός Κώδικας, XVI, 10, 12).

Το μουσείο τοποθετεί τη στιγμή κατά την οποία ο χριστιανισμός έγινε η μοναδική επίσημη θρησκεία στο διάταγμα του 392. Οι ιστορικοί, ωστόσο, συνήθως αντιμετωπίζουν αυτήν τη διαδικασία ως εξέλιξη που συντελέστηκε μέσω διαδοχικών νόμων, αρχής γενομένης από εκείνον του 380.

Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, η ανασκαφική ομάδα προτείνει ότι οι παγανιστικές πρακτικές συνεχίστηκαν στον ναό του Balak Dere παρά τις απαγορεύσεις των αρχών και ότι η ανακάλυψή του οδήγησε σε τιμωρία: ολόκληρο το συγκρότημα φέρεται να πυρπολήθηκε στα μέσα του 5ου αιώνα, σε μια προσπάθεια να εξαλειφθεί η μνήμη των μεγάλων θρακικών θεών.

Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο το Balak Dere να αποκάλυψε «έναν από τους τελευταίους παγανιστικούς ναούς των Θρακών στη Δυτική Θράκη». Εάν αυτό ισχύει, η λατρεία θα είχε επιβιώσει για περισσότερα από πενήντα χρόνια μετά την απαγόρευσή της.

Είναι χρήσιμο να διαχωρίσουμε όσα παρατηρήθηκαν από όσα ερμηνεύθηκαν. Οι αρχαιολογικές παρατηρήσεις αφορούν ένα κτήριο με τρεις χώρους, ένα υδραυλικό κανάλι, ένα ανάγλυφο με τέσσερις μορφές και ένα στρώμα πυρκαγιάς. Οι ερμηνείες είναι ότι το κτήριο αποτελούσε νυμφαίο, ότι οι πιστοί του συνέχισαν να τελούν απαγορευμένες λατρευτικές τελετουργίες και ότι η πυρκαγιά αποτέλεσε τιμωρία.

Το δελτίο Τύπου δεν διευκρινίζει σε ποια στοιχεία βασίζεται η χρονολόγηση: νομίσματα, κεραμική ή επιστημονικές μέθοδοι χρονολόγησης, δεν εξετάζει άλλες πιθανές αιτίες της πυρκαγιάς και δεν αναφέρει εάν τα αποτελέσματα έχουν υποβληθεί σε αξιολόγηση από ομότιμους, δηλαδή σε έλεγχο από ανεξάρτητους ειδικούς πριν από τη δημοσίευσή τους.

Το κατά πόσο ο συνδυασμός της Κυβέλης και των νυμφών είναι πράγματι πρωτοφανής μπορεί να επιβεβαιωθεί μόνο μέσω σύγκρισης του ανάγλυφου με όλες τις γνωστές απεικονίσεις των δύο θεοτήτων στη Θράκη.

Παραμένει επίσης ανοιχτό ένα ακόμη ερώτημα: ποιοι ήταν αυτοί οι πιστοί; Εάν ο ναός λειτούργησε για τόσο μεγάλο διάστημα μετά την απαγόρευση, συνέβη αυτό μυστικά, με την ανοχή των τοπικών αξιωματούχων ή απλώς επειδή ο νόμος άργησε να φτάσει σε αυτήν την απομακρυσμένη γωνιά της αυτοκρατορίας;

Το δελτίο Τύπου δεν δίνει απάντηση. Οι επόμενες ανασκαφικές περίοδοι θα δείξουν εάν το Balak Dere ήταν πράγματι ένα από τα τελευταία παγανιστικά ιερά της Θράκης ή απλώς ένα ακόμη ιερό που εγκαταλείφθηκε σταδιακά κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα.

Πηγή: LBV Magazine