Μια οπή στον λαιμό ενός αμφορέα ηλικίας 2.000 ετών υποδηλώνει ότι το κεραμικό αγγείο χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση και τη μεταφορά κάπ...
Η χημική ανάλυση ενός αμφορέα, ο οποίος βρέθηκε σε τάφο στην Arminna, σήμερα βυθισμένη κάτω από τα νερά της λίμνης Νάσερ, εντόπισε ίχνη κρασιού, οπίου και πιθανώς δεκάδων ακόμη φυτών, ορισμένων με τοξικότητα αντίστοιχη εκείνης της μπελαντόνας. Για τον αρχαιοχημικό του Πανεπιστημίου Yale, Andrew Koh, το μείγμα ανήκει στο ίδιο «είδος» παρασκευασμάτων με τη θηριακή ή το νηπενθές που προσφέρει η Ελένη στην Οδύσσεια.
Στη Ραψωδία Δ΄ της Οδύσσειας, η συγκέντρωση μετά το δείπνο στο ανάκτορο του Μενελάου στη Σπάρτη μετατρέπεται σε μια αυθόρμητη τελετή πένθους. Οι συνδαιτυμόνες θυμούνται τους νεκρούς του Τρωικού Πολέμου και δεν μπορούν να σταματήσουν να κλαίνε, μέχρι που η Ελένη δίνει τη δική της λύση στην κατάσταση, χρησιμοποιώντας κάτι που, θα λέγαμε, έχει μαζί της.
Ἔνθ᾽ αὖτ᾽ ἄλλ᾽ ἐνόησ᾽ Ἑλένη Διὸς ἐκγεγαυῖα·
αὐτίκ᾽ ἄρ᾽ εἰς οἶνον βάλε φάρμακον, ἔνθεν ἔπινον,
νηπενθές τ᾽ ἄχολόν τε, κακῶν ἐπίληθον ἁπάντων.
Τότε η Ελένη, θυγατέρα του Διός, στοχάστηκε άλλα·
δίχως να περιμένει, ρίχνει στο κρασί τους, μέσα από εκείνο που έπιναν,
ένα βοτάνι που το πένθος σβήνει, τη χολή πραΰνει,
κι είναι της κάθε συμφοράς η λησμοσύνη.
Όμηρος, Οδύσσεια, Δ΄, 219–221
Ο ποιητής προσθέτει μια λεπτομέρεια που αποκτά τώρα ιδιαίτερη σημασία. Το φάρμακο αυτό, το νηπενθές (περίπου «εκείνο που διώχνει τη θλίψη»), είχε δοθεί στην Ελένη από μια Αιγύπτια γυναίκα, ονόματι Πολύδαμνα, καθώς η Αίγυπτος είναι η χώρα όπου η εύφορη γη παράγει σε αφθονία φαρμακευτικές ουσίες, άλλες ωφέλιμες και άλλες θανατηφόρες, και όπου όλοι είναι γιατροί και γνωρίζουν περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον.
Περίπου είκοσι επτά αιώνες αργότερα, σε μια αποθήκη του Πανεπιστημίου Yale, ένας αμφορέας που προέρχεται από τάφο στη Νουβία, την περιοχή της κοιλάδας του Νείλου νότια της Αιγύπτου, έδωσε ένα αποτέλεσμα που μας καλεί να θυμηθούμε εκείνο το απόσπασμα.
Οι αναλύσεις εντόπισαν χημικά ίχνη κρασιού και οπίου, καθώς και πιθανώς δεκάδων ακόμη φυτών. Δεν έχει προσδιοριστεί κάποια συγκεκριμένη συνταγή, ενώ ανάμεσα στον Όμηρο και το συγκεκριμένο αγγείο μεσολαβούν περισσότερα από επτά χρόνια αιώνες.
Ένας αμφορέας που δεν ταίριαζε σε καμία γνωστή χρήση
Ο αμφορέας είναι αγγείο με δύο λαβές, στενό λαιμό, ωοειδές σώμα και οξύληκτη βάση. Στον ελληνορωμαϊκό κόσμο χρησιμοποιούνταν κυρίως για την αποθήκευση και τη μεταφορά κρασιού, ελαίου και άλλων προϊόντων. Το συγκεκριμένο αγγείο, ηλικίας περίπου 2.000 ετών, βρέθηκε σε τάφο στην Arminna, έναν οικισμό που αποτελούνταν από δύο κοινότητες στις απέναντι όχθες του Νείλου. Εδώ και δεκαετίες ανήκει στις συλλογές του Μουσείου Peabody του Πανεπιστημίου Yale.
![]() |
| Ο αμφορέας που υποβλήθηκε σε ανάλυση. [Credit: Allie Barton/ Yale University] |
Ο Andrew Koh, επιστήμονας του μουσείου και διευθυντής του Προγράμματος Αρχαίας Φαρμακολογίας του Yale (YAPP), ήταν εκείνος που τον παρατήρησε. Δύο χαρακτηριστικά του τράβηξαν την προσοχή. Το πρώτο ήταν το μέγεθός του, το οποίο ο Koh περιγράφει ως «παράξενο, κάπου στη μέση»: είναι μεγαλύτερος από τα μικρά φιαλίδια στα οποία φυλάσσονταν πολύτιμα προϊόντα, όπως αρώματα ή όπιο, αλλά μικρότερος από τους αμφορείς που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά κρασιού. Το δεύτερο χαρακτηριστικό ήταν μια κυκλική οπή στον λαιμό του αγγείου, λίγα εκατοστά κάτω από το στόμιο.
Η εμπορία συνηθισμένου κρασιού σε τόσο μικρές ποσότητες δεν θα είχε ιδιαίτερο οικονομικό νόημα, εκτιμά ο Koh, επομένως το αγγείο πρέπει να εξυπηρετούσε έναν πιο εξειδικευμένο σκοπό. Η οπή επιτρέπει τουλάχιστον δύο ερμηνείες. Θα μπορούσε να αποτελεί έναν «τελετουργικό θάνατο» του αντικειμένου, μια πρακτική κατά την οποία ορισμένα αντικείμενα, που θεωρούνταν ότι κατοικούνταν από κάποια πνευματική παρουσία, καταστρέφονταν σκόπιμα, προκειμένου να εξουδετερωθεί η δύναμή τους. Εναλλακτικά, θα μπορούσε να είχε κάποια πρακτική λειτουργία, η οποία παραμένει άγνωστη. Ο Koh δεν υιοθετεί καμία από τις δύο ερμηνείες.
Κρασί, όπιο και ενδεχομένως δεκάδες φυτά
Το YAPP ειδικεύεται στην ανάλυση οργανικών καταλοίπων, δηλαδή στη μελέτη των σχεδόν αόρατων υπολειμμάτων του περιεχομένου των αγγείων, τα οποία παραμένουν προσκολλημένα στο κεραμικό σώμα. Τα κατάλοιπα αυτά αλλοιώνονται με την πάροδο των αιώνων και επιμολύνονται εύκολα, γι' αυτό η ερευνητική ομάδα έχει αναπτύξει δικές της μεθόδους για τη μελέτη τους. Επιπλέον, στον πυθμένα του αμφορέα υπήρχαν κατάλοιπα ορατά διά γυμνού οφθαλμού.
Οι αναλύσεις εντόπισαν βιοδείκτες, ένα είδος χημικού «αποτυπώματος», του κρασιού και του οπίου, καθώς και «δυνητικά δεκάδων» ακόμη φυτών. Μεταξύ αυτών, σύμφωνα με την ανακοίνωση του Yale, περιλαμβάνονται η μπελαντόνα και ο υοσκύαμος, δύο τοξικά φυτά της οικογένειας των Στρυχνοειδών (Solanaceae), στην οποία ανήκουν επίσης η τομάτα και η πατάτα. Τα φυτά αυτά έχουν παραισθησιογόνες ιδιότητες και μακρά ιστορία φαρμακευτικής ή τελετουργικής χρήσης.
Σύμφωνα με τον Koh, δεν πρόκειται για κρασί στο οποίο προστέθηκαν απλώς ορισμένα συστατικά. Το κρασί θα αποτελούσε το μέσο διάλυσης των υπόλοιπων συστατικών, ενώ το μείγμα ήταν «πολύ πιθανό» να αποτελούσε ένα παρασκεύασμα με βαθύτερη πολιτισμική σημασία, «την οποία μόλις αρχίζουμε να κατανοούμε».
Ο ίδιος ο ερευνητής επισημαίνει ότι θα χρειαστούν περαιτέρω διεπιστημονικές μελέτες, προκειμένου να ταυτοποιηθούν τα πολυάριθμα συστατικά. Η ανακοίνωση του Yale δεν παραπέμπει σε κάποια επιστημονική δημοσίευση σχετικά με τον συγκεκριμένο αμφορέα, επομένως τα αποτελέσματα θα πρέπει να θεωρηθούν προκαταρκτικά.
Η θηριακή και το νηπενθές: δύο παρασκευάσματα της αρχαιότητας
Η θηριακή υπήρξε επί αιώνες το διασημότερο αντίδοτο στη Δύση. Η παράδοση αποδίδει την καταγωγή της στον Μιθριδάτη ΣΤ΄ του Πόντου, έναν βασιλιά τόσο φοβισμένο απέναντι στο ενδεχόμενο δηλητηρίασης, ώστε δοκίμαζε αντίδοτα σε καταδικασμένους σε θάνατο και λάμβανε καθημερινά ένα δικό του παρασκεύασμα.
Ο Ανδρόμαχος, προσωπικός ιατρός του Νέρωνα, την αναδιαμόρφωσε τον 1ο αιώνα μ.Χ., προσθέτοντας κρέας οχιάς και περισσότερο όπιο, μέχρις ότου η σύνθεσή της έφτασε να περιλαμβάνει περίπου εξήντα συστατικά, ο αριθμός ποικίλλει ανάλογα με την πηγή, ενώ αργότερα ο Γαληνός συνέβαλε στη διάδοσή της. Λαμβανόταν, μεταξύ άλλων, διαλυμένη σε κρασί και εξακολουθούσε να περιλαμβάνεται στις φαρμακοποιίες της Γαλλίας και της Γερμανίας τον 19ο αιώνα.
Το νηπενθές είναι διαφορετική περίπτωση, καθώς είναι γνωστό αποκλειστικά από το ομηρικό ποίημα. Κανείς δεν γνωρίζει αν επρόκειτο για πραγματική συνταγή, ποιητική επινόηση ή ονομασία που χρησιμοποιούνταν για περισσότερες από μία ουσίες. Οι αρχαίοι συγγραφείς είχαν ήδη διατυπώσει διαφορετικές απόψεις σχετικά με την ταυτότητά του. Μεταξύ των προτάσεων που έχουν διατυπωθεί περιλαμβάνονται το όπιο, ακόμη και το βόραγο, του οποίου τη χρήση υποστήριξαν ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Διοσκουρίδης.
Ο Koh, με προσοχή, δεν ισχυρίζεται ότι το περιεχόμενο του αμφορέα ταυτίζεται με το ένα ή το άλλο παρασκεύασμα. Η διατύπωσή του είναι πιο συγκρατημένη: είναι «βέβαιος» ότι ανήκε στο ίδιο είδος παρασκευασμάτων, καθώς «τα ασυνήθιστα αγγεία συνήθως περιείχαν ασυνήθιστα προϊόντα».
Εκείνο που καθιστά ενδιαφέρουσα την παραλληλία είναι ο συνδυασμός των συστατικών. Ένα κρασί εμπλουτισμένο με διάφορες ουσίες, προορισμένο να ανακουφίσει μια σωματική ή συναισθηματική πάθηση, προερχόμενο από τις όχθες του Νείλου, ακριβώς από την περιοχή όπου ο Όμηρος τοποθετεί την προέλευση του φαρμάκου της Ελένης.
![]() |
| Κατάλοιπα που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του αγγείου. [Credit: Allie Barton/ Yale University] |
Από τα νερά της λίμνης Νάσερ σε μια αποθήκη του Yale
Για να κατανοήσουμε πώς έφτασε ο αμφορέας στο Κονέκτικατ, πρέπει να επιστρέψουμε στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ο αιγυπτιολόγος William Kelly Simpson, καθηγητής του Yale, διηύθυνε τρεις κοινές αρχαιολογικές αποστολές του Πανεπιστημίου Yale και του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια, μεταξύ 1961 και 1963, στην Arminna και την Toshka, περίπου 160 χιλιόμετρα νότια του Ασουάν. Επρόκειτο για σωστικές αρχαιολογικές έρευνες.
Η κατασκευή του φράγματος του Ασουάν επρόκειτο να κατακλύσει την κοιλάδα, ενώ η UNESCO είχε ξεκινήσει μια διεθνή εκστρατεία για την καταγραφή και τη διάσωση όσων ήταν δυνατόν να διασωθούν, την ίδια εκστρατεία στο πλαίσιο της οποίας αποσυναρμολογήθηκαν και μεταφέρθηκαν οι ναοί του Abu Simbel. Σήμερα, τόσο η Arminna όσο και η Toshka βρίσκονται κάτω από τα νερά της λίμνης Νάσερ, μιας από τις μεγαλύτερες τεχνητές λίμνες-ταμιευτήρες στον κόσμο.
Ο Simpson ανέσκαψε κτίρια, ταφικές επιγραφές και αντικείμενα διαφορετικών περιόδων. Η μονογραφία του, που δημοσιεύθηκε το 1963, επικεντρωνόταν στους αιγυπτιακούς τάφους του Heka-Nefer, ενός Νούβιου πρίγκιπα που υπηρέτησε τον φαραώ Τουταγχαμών κατά τον 14ο αιώνα π.Χ. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα προσωπικότητα. Στον τάφο του αντιβασιλέα Huy στη Θήβα, η αιγυπτιακή τέχνη τον απεικονίζει ως έναν τυπικό Νούβιο ηγεμόνα, ενώ στον δικό του τάφο στην Toshka είχε επιλέξει να απεικονιστεί με απολύτως αιγυπτιακό τρόπο.
![]() |
| Ο μπλε λωτός στον Βοτανικό Κήπο Marsh (Marsh Botanical Garden). [Credit: David Heiser] |
Ωστόσο, ο Simpson συγκέντρωσε και αντικείμενα καθημερινής χρήσης, που προέρχονταν από όλες τις περιόδους και τα κοινωνικά στρώματα, και αυτό είναι το στοιχείο που συνδέεται άμεσα με τη σημερινή ανακάλυψη. Οι αποστολές έφεραν στο φως νεκροταφεία της Νουβίας από την Εποχή του Χαλκού, τάφους της αιγυπτιακής Νέας Βασιλείας και νεκροπόλεις από τους τελευταίους αιώνες του βασιλείου του Kush, ενός αφρικανικού πολιτισμού που διατηρήθηκε έως τα μέσα του 4ου αιώνα μ.Χ.
Κατά την περίοδο γύρω από την αλλαγή της χρονολογίας, στην οποία χρονολογείται ο αμφορέας, η Αίγυπτος αποτελούσε ήδη ρωμαϊκή επαρχία, ενώ το βασίλειο του Kush εξακολουθούσε να ακμάζει νοτιότερα. Η ανακοίνωση δεν διευκρινίζει σε ποια από αυτές τις περιόδους ανήκει ο τάφος στην Arminna.
Πολλά από τα ευρήματα αυτά δεν έχουν ακόμη μελετηθεί σε βάθος, ενώ το μουσείο υποστηρίζει ότι κάθε ερευνητής θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα πρόσβασης σε αυτά. Η Sarah Clunis, επικεφαλής των ανθρωπολογικών συλλογών του Μουσείου Peabody, συνοψίζει τον ρόλο του μουσείου ως εξής: αποστολή του είναι να φροντίζει τη συλλογή και να διευκολύνει τους ερευνητές που ενδιαφέρονται να τη μελετήσουν. Στην προκειμένη περίπτωση, ο Koh εργάζεται κυριολεκτικά λίγες πόρτες πιο πέρα.
Ο κυανός λωτός και όσα απομένουν να διερευνηθούν
Δεν είναι η πρώτη φορά που η ερευνητική ομάδα του Koh εντοπίζει όπιο σε ένα αγγείο όπου δεν αναμενόταν να υπάρχει. Το 2025 δημοσίευσε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studies μια μελέτη, σε συνεργασία με τις Agnete W. Lassen και Alison M. Crandall, σχετικά με ένα αιγυπτιακό αλάβαστρο αγγείο από τη Βαβυλωνιακή Συλλογή του Yale. Το αγγείο, το οποίο φυλασσόταν στη συλλογή για περισσότερο από έναν αιώνα, έφερε επιγραφή με το όνομα του Ξέρξη Α΄. Και σε αυτή την περίπτωση εντοπίστηκαν κατάλοιπα οπίου, με τους συγγραφείς να καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η χρήση του στην αρχαία Αίγυπτο θα πρέπει να ήταν συχνότερη από ό,τι θεωρούνταν μέχρι τότε.
Ο Koh έχει επίσης εξετάσει παρόμοια αγγεία από το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης, όπου ο Simpson είχε διατελέσει επιμελητής της αιγυπτιακής και της αρχαίας Εγγύς Ανατολικής τέχνης από το 1970 έως το 1986. Και σε αυτά διατηρούνται ενδείξεις για την πιθανή παρουσία δεκάδων φυτών, μεταξύ των οποίων και ο κυανός λωτός της Αιγύπτου, ένα υδρόβιο φυτό με ψυχοδραστικές ιδιότητες, το οποίο εμφανίζεται στην αιγυπτιακή τέχνη και σε κείμενα που συνδέονται με τη δημιουργία, την αναγέννηση και τη θεραπεία. Για να διερευνήσει περαιτέρω αυτό το στοιχείο, το YAPP καλλιεργεί ένα δείγμα του φυτού στον Βοτανικό Κήπο Marsh του Yale, το οποίο προσφέρθηκε από συνάδελφο του Πανεπιστημίου του Κονέκτικατ.
Πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Δεν είναι ακόμη σαφές ποια φυτά περιείχε πραγματικά ο αμφορέας, αν χρησιμοποιούνταν ως φαρμακευτικό παρασκεύασμα, για τελετουργικούς σκοπούς ή και για τα δύο ταυτόχρονα, ούτε ποια ήταν η σημασία της οπής στον λαιμό του. Επίσης, παραμένει αδιευκρίνιστο σε ποιον βαθμό τα κατάλοιπα ηλικίας δύο χιλιετιών, τα οποία έχουν υποστεί αλλοιώσεις και έχουν εκτεθεί σε επιμολύνσεις, μπορούν να αποκαλύψουν την πλήρη σύνθεση του παρασκευάσματος.
Και εξακολουθεί να υπάρχει το θεμελιώδες ερώτημα, εκείνο που αφήνει αναπάντητο και ο ίδιος ο Όμηρος: αν το νηπενθές υπήρξε ποτέ μια συγκεκριμένη ουσία ή αν ήταν απλώς η ποιητική ονομασία για όλα όσα προσδοκούσαν οι αρχαίοι από ένα κύπελλο κρασιού με πλούσια και ιδιαίτερη σύνθεση.
Πηγή: LBV Magazine
![[headerImage] Μια οπή στον λαιμό ενός αμφορέα ηλικίας 2.000 ετών υποδηλώνει ότι το κεραμικό αγγείο χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση και τη μεταφορά κάποιου άλλου προϊόντος και όχι κρασιού. [Credit: Allie Barton]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEidbU5DCffVsWfoNYGiKrjpFRDDWCDUapgHYLPuRz15-aqV-nvRwBOdiS1RTy1R8n8v-N1T495yiqgTAa6U40613fj0ELmE2Q3DQo7VTzIOeWndHW6g-wX9Rd3URR7Kn9Be7EALplrZV_mR-reOqQlRltNuGSauhYlLh3xknPk5qt_TzOt-YV4BI5LyA5M/s1600/Amforeas_Opio.jpg)
![Ο αμφορέας ανασκάφηκε στην Arminna, έναν οικισμό της Νουβίας που εκτεινόταν εκατέρωθεν του ποταμού Νείλου. Ο αρχαιολογικός χώρος κατακλύστηκε από τα νερά μετά την κατασκευή του Μεγάλου Φράγματος του Ασουάν. [Credit: Allie Barton] Ο αμφορέας ανασκάφηκε στην Arminna, έναν οικισμό της Νουβίας που εκτεινόταν εκατέρωθεν του ποταμού Νείλου. Ο αρχαιολογικός χώρος κατακλύστηκε από τα νερά μετά την κατασκευή του Μεγάλου Φράγματος του Ασουάν. [Credit: Allie Barton]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgNGfiEPkqDGorVOw2UM_MIYw6109I7vobD4-qLXIcqOAmBwQ8RY7HroKDVsL97ZqeVDNFUfi73zr5yCdov1y8bb_St-B2kJre036h-TdzDJ93jlPnAtiUK9VuNnJR1L7IIqtcZJQ7L9vE3EJ8HTqgIcxg9TDaxkjFjC7siNwKqdAQmD8cn45I-FzJfpWY/w640-h426/Amforeas_Opio2.jpeg)
![Ο αμφορέας που υποβλήθηκε σε ανάλυση. [Credit: Allie Barton/ Yale University] Ο αμφορέας που υποβλήθηκε σε ανάλυση. [Credit: Allie Barton/ Yale University]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEihZqp4C5HjHPorR8LeXkPZgKzBI2GfsmPkcYcvGnRXne-iOfmo5fFeXd5kBrI-PSYBfKUAaJ819P2vOLE7yys919BVM8wo7tzWS29BwiCD7P7zkUZmSVXKvuHrELf4cYUEPRgJKsF032hAR-7ZiRaB_uYe62J02pbGQwd7ty_m8OWC4eu5R833Yp3IGeI/w640-h426/Amforeas_Opio3.jpg)
![Κατάλοιπα που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του αγγείου. [Credit: Allie Barton/ Yale University] Κατάλοιπα που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του αγγείου. [Credit: Allie Barton/ Yale University]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEg8dGTARZexzjWNz659Lvh9QBCjarEHSL_QbqEtaH_7yqXuePPRqEZxeUY8pBfZz8hDvms2MQ9w9ou2zLn0dMh_OWonGsBiFaP6KRqb8RV1dUXl9OQkzjUq9CRBOdhED6YXdxB8p4TUsQY6niHyIawTjl6TP4SSld2keLh6TuvmaGa0mqd57MHE3evV1KE/w640-h640/Amforeas_Opio4.jpg)
![Ο μπλε λωτός στον Βοτανικό Κήπο Marsh (Marsh Botanical Garden). [Credit: David Heiser] Ο μπλε λωτός στον Βοτανικό Κήπο Marsh (Marsh Botanical Garden). [Credit: David Heiser]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiZataBrzRurZ61GGdQNbh2cpeP0NfueCm9S45ZnNej7yF5nOfSeRgOHgaeCh_l4OyochRScxxG3yI0DlgZg4AK-lrgw2II0EPG6inyDnPlhUmK9krAaOtwpBFQK-XiEVw-BsNJv63q3HOAmqITrlLgR4lPmxvJtTD2Qh7T1BgHBaY-dUhxt49spVmGFmk/w426-h640/Amforeas_Opio5.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια