Οι όψεις της Κωνσταντινούπολης

Αντίγραφο τμήματος του περίφημου ψηφιδωτού που βρίσκεται στη βασιλική του Αγίου Βιταλίου στη Ραβένα της Ιταλίας και απεικονίζει την αυτοκράτ...

Αντίγραφο τμήματος του περίφημου ψηφιδωτού που βρίσκεται στη βασιλική του Αγίου Βιταλίου στη Ραβένα της Ιταλίας και απεικονίζει την αυτοκράτειρα Θεοδώρα με τη συνοδεία της, εκτίθεται στο V&A. [Credit: Jas Lehal / Assignments / Press Association]

Η μαγικότερη από όλες τις ιδιομορφίες της Πόλης είναι πως δεν πρόκειται για μία πόλη. Τόσο την Κωνσταντινούπολη που χάθηκε όσο και την Ιστανμπούλ του σήμερα απαρτίζουν περισσότερες πόλεις, περισσότερα επίπεδα, περισσότερες πραγματικότητες, που συνυπάρχουν σ’ ένα αντιφατικό και παράταιρο όλο», γράφει ο Αλέξανδρος Μασσαβέτας στο «Κωνσταντινούπολη. Η πόλη των απόντων» (εκδ. Πατάκη). Στις επάλληλες αυτές στρώσεις ιστορίας της Πόλης, από την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης το 330 μ.Χ. έως την κατάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1922, εντόπισε το υλικό του και ο επιμελητής Τιμ Στάνλεϊ, επιχειρώντας να αφηγηθεί την πορεία δύο κόσμων που διαδέχθηκαν ο ένας τον άλλο, αφήνοντας ανεξίτηλα ίχνη στον ίδιο τόπο. Η έκθεση «Constantinople to Istanbul» στο Μουσείο Victoria & Albert του Λονδίνου (εγκαινιάστηκε το περασμένο Σάββατο) ξεδιπλώνει αυτήν τη μακραίωνη διαδρομή μέσα από 200 και πλέον αντικείμενα, προερχόμενα τόσο από τις συλλογές του V&A όσο και άλλων μουσείων και πολιτιστικών ιδρυμάτων, όπως το Βρετανικό Μουσείο, τα Μουσεία του Βατικανού, το Μουσείο Μπενάκη, η Βρετανική Βιβλιοθήκη, το Μουσείο Τουρκικής και Ισλαμικής Τέχνης. Ψηφιδωτά, καφτάνια από μετάξι, λειψανοθήκες από ελεφαντόδοντο, εφυαλωμένα κεραμικά πλακίδια, κοσμήματα από χρυσό και ασήμι, ζωγραφικά έργα, βυζαντινοί κώδικες και μουσικά όργανα όπως ένα περίτεχνα διακοσμημένο ταμπούρ, αποκαλύπτουν τον πλούτο της καλλιτεχνικής δημιουργίας και της διακοσμητικής τέχνης που άνθησαν και στις δύο αυτοκρατορίες.

Δάνεια από διεθνή μουσεία αποκαλύπτουν τον πλούτο της καλλιτεχνικής δημιουργίας και της διακοσμητικής τέχνης που άνθησαν και στις δύο αυτοκρατορίες.

Επάνω και κάτω, πολύτιμα αντικείμενα στο Μουσείο Victoria & Albert του Λονδίνου. Μεταξωτά ρούχα, πίνακες που απεικονίζουν στιγμές της καθημερινότητας, χριστιανικά ιερά αντικείμενα, συμπεριλαμβάνονται στην έκθεση με τίτλο «Από την Κωνσταντινούπολη στην Ιστανμπούλ: Μία πόλη, δύο αυτοκρατορίες». [Credit: Jas Lehal / Assignments / Press Association]

[Credit: Jas Lehal / Assignments / Press Association]

Η έκθεση, οργανωμένη σε τέσσερις θεματικές ενότητες, ξεκινά με την πρωτοβουλία του Κωνσταντίνου να μεταφέρει την έδρα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε μια στρατηγικής σημασίας θέση μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Η ενότητα «Roman Beginnings» ανοίγει με ένα εντυπωσιακό τμήμα ψηφιδωτού από το Μεγάλο Παλάτι, του 6ου αιώνα. Στο κέντρο της δεσπόζει μια αινιγματική ανδρική μορφή με μουστάκι, πλαισιωμένη από φυτικά μοτίβα και ζώα. Ανάμεσα στα εκθέματα ξεχωρίζει επίσης το χάλκινο κεφάλι ενός φιδιού από τη φημισμένη Στήλη των Οφεων, που μεταφέρθηκε από τους Δελφούς στον Ιππόδρομο (από τους μνημειακούς δημόσιους χώρους της πόλης), όπως και ανάγλυφα από ελεφαντόδοντο που απεικονίζουν υπάτους κατά τη διάρκεια αρματοδρομιών.

Και έπειτα, ο επισκέπτης μεταφέρεται μέσα από την ενότητα «Heaven and Earth» στη χριστιανική Κωνσταντινούπολη και στον καθοριστικό ρόλο της θρησκείας στη διαμόρφωση της ταυτότητάς της. Σε άρθρο του, ο Guardian αναφέρεται στην εικόνα της Αγίας Ευδοκίας, σχολιάζοντας πως μοιάζει με ζωγραφικό έργο του Κλιμτ, ενώ οι Financial Times από την πλευρά τους τη χαρακτηρίζουν «εκθαμβωτική», ένα έργο που σε αφήνει «με το στόμα ανοιχτό» και αυτό γιατί δεν είναι ζωγραφισμένη σε ξύλο ή καμβά, αλλά σμιλεμένη σε μάρμαρο με ένθετα κομμάτια έγχρωμου γυαλιού και πολύτιμα υλικά.

Η οθωμανική κυριαρχία

Μετά την Αλωση (1453), η Κωνσταντινούπολη γίνεται τόπος διαφορετικών καλλιτεχνικών παραδόσεων. Ενα πορτρέτο του Μωάμεθ Β΄ από τον Βενετό Τζεντίλε Μπελίνι (δάνειο από την Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου) μαρτυράει την επιδίωξη της οθωμανικής αυλής να αναπτύξει σχέσεις με την τέχνη της Δύσης, ενώ μια ξύλινη θήκη για το Κοράνι του 16ου αιώνα που αντλεί τον διάκοσμό της από τον μεγαλοπρεπή τρούλο της Αγίας Σοφίας αποκαλύπτει τον θαυμασμό των νέων κυρίαρχων για τη βυζαντινή αρχιτεκτονική κληρονομιά και την αφομοίωσή της στον οθωμανικό πολιτισμό. Ο Guardian επισημαίνει ότι οι Οθωμανοί την έκαναν τζαμί, χωρίς, ωστόσο, να επέμβουν δραστικά στο αρχιτεκτονικό της σώμα, ενώ σχολιάζεται ότι όπως οι Μπρουνελέσκι και Μιχαήλ Αγγελος άντλησαν από την αρχαιότητα για να σχεδιάσουν τρούλους, έτσι και οι Οθωμανοί έχτισαν το Μπλε Τζαμί και το τέμενος Σουλεϊμανιγιέ με αναφορές στην Αγία Σοφία. Είναι το κτίριο που ο αρχιτέκτονας Γουίλιαμ Λέθαμπι, από τις σημαντικές κορυφές του κινήματος Arts & Crafts, ανέφερε ως το σημαντικότερο κτίριο πάνω στη γη, υπενθυμίζει και ο Πίτερ Φράνκοπαν στους Financial Times.

Η έκθεση ολοκληρώνεται με την καθημερινότητα στην Ιστανμπούλ, μιλάει για τα οθωμανικά λουτρά και τις μεταξωτές πετσέτες, για τα ενδύματα της οθωμανικής ελίτ, αλλά και τα καφενεία στα οποία σύχναζαν οι διαφορετικές κοινότητες που συμβίωναν εκεί μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα.

Εως τις 9 Μαΐου 2027, Μουσείο Victoria & Albert, Λονδίνο.

Πηγή: Ξ. Γεωργιάδου, Καθημερινή