Αρχαιολογία και πόλεμος: μια διαφορετική ματιά στην Ελλάδα του 20ού αιώνα

Πώς επηρέασαν οι πόλεμοι την αρχαιολογική έρευνα, τα μνημεία και τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα; Μια νέα συλλογική ε...

Πώς επηρέασαν οι πόλεμοι την αρχαιολογική έρευνα, τα μνημεία και τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα; Μια νέα συλλογική επιστημονική έκδοση του Athens University Review of Archaeology (AURA) φωτίζει τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στην αρχαιολογία και τις πολεμικές συγκρούσεις του 20ού αιώνα. Από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τη Μικρασιατική Εκστρατεία έως την Κατοχή και τον Εμφύλιο, 15 μελέτες αναδεικνύουν όχι μόνο τις καταστροφές και τις απώλειες, αλλά και τα υλικά κατάλοιπα, τις μνήμες και τις ιστορίες που άφησαν πίσω τους οι συγκρούσεις.

Ο τόμος προσεγγίζει τις σχέσεις αρχαιολογίας και πολέμου στην Ελλάδα του 20ού αιώνα μέσα από δεκαπέντε αυτόνομες μελέτες που καλύπτουν ολόκληρο τον αιώνα, από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τη Μικρασιατική Εκστρατεία έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο, και σε έναν γεωγραφικό ορίζοντα που εκτείνεται από την Ήπειρο και τη Μακεδονία έως τη Θράκη, την Κρήτη, τη Μικρά Ασία και τη Μέση Ανατολή. Η κοινή αφετηρία των συμβολών είναι μια μετατόπιση της ερευνητικής οπτικής: ο πόλεμος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως απλό υπόβαθρο ή ως απειλή για τις αρχαιότητες, αλλά ως υλικό γεγονός με δικά του κατάλοιπα και δική του μαρτυρία.

Αρχαιολογικές συλλογές, νομισματικές δωρεές και κειμήλια προσφύγων, βιογραφίες αρχαιολόγων και ιστορίες υπηρεσιών και μουσείων, τοπικές κοινωνίες και προσφυγικές μνήμες συμπλέκονται με ιστορικές μάχες, στρατούς κατοχής, χαρακώματα, νεκροταφεία, σπήλαια και τοπόσημα, αναδεικνύοντας τις πολλαπλές —επιστημονικές, θεσμικές, ιδεολογικές και πολιτικές— σχέσεις αρχαιολογίας και πολέμου. Εξίσου πολυδιάστατη είναι και η μεθοδολογική προσέγγιση, καθώς συνδυάζει την αρχειακή έρευνα, τα φωτογραφικά αρχεία και την προφορική ιστορία με σύγχρονα εργαλεία, από τις αεροφωτογραφίες, τη φωτογραμμετρία και τα γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών έως την κοινοτική αρχαιολογία και την αρχαιολογία των συγκρούσεων.

Ο τόμος προέκυψε από την ημερίδα της Ένωσης Αρχαιολόγων Ελλάδας «Ηώς» «Μικρά Ασία: Αρχαιολογικές έρευνες, ευρήματα και κειμήλια πριν και μετά το 1922» (Μουσείο Ακρόπολης, Μάρτιος 2022) και από συνεδρίες των «Αρχαιολογικών Διαλόγων» (Μυτιλήνη 2016, Ιωάννινα 2017).

Η έκδοση δημοσιεύθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2026 και είναι διαθέσιμη δωρεάν σε ψηφιακή μορφή από το AURA.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Ιουλία Κ. Κατσαδήμα, Παρασκευή Μότσιου, Φαίδων Μουδόπουλος-Αθανασίου και Κατερίνα Τζαβελοπούλου, Εισαγωγή. Αρχαιολογία και Πόλεμος στην Ελλάδα του 20ού αιώνα: προσεγγίσεις ενός σύνθετου φαινομένου

Ιουλία Κ. Κατσαδήμα, Η αρχαιολογία των «βορείων τόπων» του Δημητρίου Ευαγγελίδη (1913–1914)

Μαρία Χιδίρογλου, Αρχαιολογικές έρευνες στη Μικρά Ασία κατά τα έτη 1921–1922: ανθολόγηση τεκμηρίων του Φωτογραφικού Αρχείου του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου στην Αθήνα

Χρυσάνθη Τσούλη, Ακολουθώντας τα βήματα των Ελλήνων αρχαιολόγων στα ίχνη των Μικρασιατικών αρχαιοτήτων: επιφανειακές έρευνες και περισυλλογές του Τμήματος Αρχαιοτήτων Σμύρνης κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής εκστρατείας (1919–1922)

Κώστας Πασχαλίδης, Νικόλαος Λάσκαρης: ο άγνωστος επιμελητής του Τμήματος Αρχαιοτήτων Σμύρνης και το μόνον τῆς ζωῆς του ταξείδιον

Στέλιος Λεκάκης, Αρχαιολογίες της Μικράς Ασίας, η περίπτωση της Περγάμου. Οι έρευνες, οι αναγνώσεις και χρήσεις των μνημείων στις αρχές του 20ού αιώνα

Γιάννης Στόγιας, Νομισματικές δωρεές, συλλογές και συναφή σύνολα που εισήλθαν στην ελληνική επικράτεια την περίοδο 1912–1924

Καλλιόπη-Φαίδρα Καλαφάτη, Κειμήλια Προσφύγων: πολύτιμα αντικείμενα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο

Φαίδων Μουδόπουλος-Αθανασίου, «Γράφοντας Ιστορία»: ο N.G.L. Hammond μεταξύ Επιστήμης, Βρετανικού Υπουργείου Πολέμου και Ιδεολογίας

Βασίλης Δήμου και Μαρίνα Τασακλάκη, Τομή στα χαρακώματα: η αρχαιολογική ιστορία της Αιγαιακής Θράκης κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα

Γιάννης Αποστόλου, Ένα νέο μέτωπο στην αρχαιολογία του πολέμου; Συμμαχικές αεροφωτογραφίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου από τη Δυτική Μακεδονία

Νίκος Βαλασιάδης, Τα γερμανικά κατοχικά νεκροταφεία της Μάχης της Κρήτης

Χριστίνα Μερκούρη και Μάριος Μυλωνάς, Κλοπές και καταστροφές αρχαιοτήτων στην Ελευσίνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941–1944)

Paul Halstead, Kostas Kotsakis and Nikos Valasiadis, Community archaeology and memories of World War II at Paliambela-Kolindrou [στα αγγλικά]

Alfredo González-Ruibal, Archaeology and the study of civil war: the case of Spain [στα αγγλικά]

Αγνή Καραδήμου και Μιχάλης Κοντός, Η Αρχαιολογία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου: η περίπτωση των σπηλαίων της Δυτικής Μακεδονίας

Ευγενία Μπεντερμάχερ-Γερούση και Μιμίκα (Δήμητρα) Κρίγκα, Επίμετρο. Η προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς από Διεθνείς Οργανισμούς και Συμβάσεις μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Πηγή: AURA