Ένα αυτοκρατορικό λουτρό κρυμμένο μέσα σε ρωμαϊκό πύργο!

Ανασκαφές στον πύργο όπου ανακαλύφθηκε το αυτοκρατορικό ιδιωτικό λουτρό, το υπόκαυστο φαίνεται πάνω αριστερά. [Credit: Музеј Крајине] Τριάντ...

Ανασκαφές στον πύργο όπου ανακαλύφθηκε το αυτοκρατορικό ιδιωτικό λουτρό, το υπόκαυστο φαίνεται πάνω αριστερά. [Credit: Музеј Крајине]

Τριάντα χρόνια μετά την ανακάλυψη του περίφημου χρυσού θησαυρού στο μαυσωλείο του Šarkamen στην Σερβία, το οχυρωμένο οικιστικό συγκρότημα του αυτοκράτορα Γαλέριου Μαξιμίνου (ή Μαξιμίνου Β') αποκαλύπτει ένα ακόμη εξαιρετικής σημασίας εύρημα: ένα ιδιωτικό λουτρό με σωζόμενο θόλο και σχεδόν ακέραιο σύστημα υπόκαυστου.

Τρεις δεκαετίες έχουν περάσει από τότε που αποκαλύφθηκε η συλλογή χρυσών κοσμημάτων στο μαυσωλείο του Šarkamen και σήμερα το ρωμαϊκό αυτοκρατορικό συγκρότημα εκπλήσσει εκ νέου την αρχαιολογική κοινότητα με ένα εύρημα ανάλογης σημασίας.

Στο εσωτερικό του νοτιοδυτικού γωνιαίου πύργου του οχυρωμένου ανακτορικού συγκροτήματος του τετράρχη Μαξιμίνου Β' εντοπίστηκε ένα αυτοκρατορικό balneum, δηλαδή ένα ιδιωτικό λουτρό, η χωροθέτηση του οποίου στο κατώτερο επίπεδο ενός αμυντικού πύργου δεν έχει, μέχρι σήμερα, γνωστά παράλληλα στον χώρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Η ανακάλυψη αποτελεί αποτέλεσμα της πλέον πρόσφατης αρχαιολογικής έρευνας στον αρχαιολογικό χώρο Vrelo-Šarkamen, κοντά στην πόλη Negotin, υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού της Δημοκρατίας της Σερβίας. Τις ανασκαφές διηύθυναν από κοινού η δρ. Marija Jović, ερευνήτρια του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, και ο Gordan Janjić, μουσειακός σύμβουλος του Μουσείου Krajina.

Το Vrelo-Šarkamen αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ύστερης Αρχαιότητας στην ανατολική Σερβία. Το μνημειακό συγκρότημα ανεγέρθηκε στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. και συνδέεται με τον αυτοκράτορα Μαξιμίνο Β', έναν από τους ηγεμόνες της περιόδου της Τετραρχίας.

Η ανακάλυψη του αυτοκρατορικού μαυσωλείου, στο οποίο βρέθηκε πριν από ακριβώς τριάντα χρόνια ένα μοναδικό σύνολο χρυσών κοσμημάτων, κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία της αρχαιολογικής έρευνας του χώρου. Οι νέες ανασκαφές καταδεικνύουν ότι ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός της κατοικίας στο Šarkamen ήταν ακόμη πιο σύνθετος και πολυτελής απ’ ό,τι είχε αρχικά θεωρηθεί.

Λεπτομέρεια του συστήματος υπόκαυστου. [Credit: Музеј Крајине]

Το νεοανακαλυφθέν balneum βρίσκεται στο κατώτερο επίπεδο του επιβλητικού νοτιοδυτικού γωνιαίου πύργου του ανακτόρου. Ο χώρος του λουτρού είχε προσαρμοστεί στο εσωτερικό περίγραμμα του πύργου και διέθετε κυκλική κάτοψη, ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό για τα δεδομένα του οικιστικού συγκροτήματος.

Η κατασκευή του χώρου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς καλυπτόταν από θόλο με έξι ανοίγματα, τα οποία προορίζονταν για παράθυρα. Η αρχιτεκτονική αυτή λύση μαρτυρεί υψηλό επίπεδο οικοδομικής τεχνογνωσίας και ιδιαίτερη δεξιοτεχνία εκ μέρους του αρχιτέκτονα και των οικοδόμων, καθώς η ενσωμάτωση ανοιγμάτων σε θολωτή κατασκευή αποτελούσε σημαντική στατική και αρχιτεκτονική πρόκληση.

Η αρχαιολογική έρευνα επέτρεψε την ανασύσταση της βασικής διάταξης του balneum, το οποίο χωριζόταν σε έναν τεχνικό τομέα, απαραίτητο για τη λειτουργία του λουτρού, και σε μια σειρά χώρων που προορίζονταν για λούση, ανάπαυση και αναψυχή.

Στον τεχνικό τομέα έχει τεκμηριωθεί το praefurnium, δηλαδή ο χώρος εστίας και καύσης, ο οποίος αποτελούσε το κεντρικό στοιχείο του συστήματος θέρμανσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η εξαιρετική κατάσταση διατήρησης του συστήματος υποκαύστου (hypocaustum), με κυκλικούς πεσσίσκους (pilae), μεταξύ των οποίων διοχετευόταν θερμός αέρας κάτω από τα δάπεδα των επιμέρους χώρων.

Ο βαθμός διατήρησης του συστήματος θέρμανσης, σε συνδυασμό με την ίδια την ανακάλυψη του αυτοκρατορικού balneum, συνιστά εξαιρετικά σπάνιο αρχαιολογικό εύρημα και παρέχει πολύτιμα δεδομένα για την κατανόηση της λειτουργίας του λουτρικού συγκροτήματος.

Μία ακόμη άποψη της ανασκαφής στον πύργο.
[Credit: Музеј Крајине]

Ένα ακόμη ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο αφορά το σύστημα θέρμανσης του νερού. Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν τη βάση στην οποία ήταν τοποθετημένος ο χάλκινος λέβητας, δηλαδή το αγγείο μέσα στο οποίο θερμαινόταν το νερό του λουτρού.

Ο ίδιος ο λέβητας δεν έχει διασωθεί, γεγονός που δεν προκαλεί έκπληξη, δεδομένης της αξίας του χαλκού ως πρώτης ύλης και της συχνής επαναχρησιμοποίησής του μετά την εγκατάλειψη των κτηρίων.

Η περίσταση αυτή εξηγεί γιατί οι σωζόμενοι ρωμαϊκοί χάλκινοι λέβητες αποτελούν εξαιρετικά σπάνια αρχαιολογικά ευρήματα. Ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα είναι εκείνο που έχει εντοπιστεί στην Πομπηία.

Στο Šarkamen, ωστόσο, η διατήρηση της βάσης επιτρέπει την ασφαλή ανασύσταση της θέσης του λέβητα και της σύνδεσής του με το σύστημα θέρμανσης.

Το προσωπικό που ήταν υπεύθυνο για τη συντήρηση του λουτρού και την τροφοδοσία του praefurnium εισερχόταν στον τεχνικό τομέα του πύργου από τη δυτική πλευρά, μέσω μνημειακής εισόδου. Η διάταξη αυτή επέτρεπε τον διαχωρισμό του χώρου εξυπηρέτησης από το τμήμα του balneum που προοριζόταν για τους ενοίκους της κατοικίας.

Το υπόλοιπο τμήμα του balneum προοριζόταν για λουτροθεραπεία, ανάπαυση και αναψυχή. Μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί τρεις λουτήρες, καθώς και ένα sudatorium, δηλαδή χώρος που λειτουργούσε ως αίθουσα θερμού ατμόλουτρου.

Τα στοιχεία αυτά, σε συνδυασμό με το ακέραιο σύστημα υπόκαυστου, το praefurnium και τη βάση του λέβητα, επιτρέπουν μια εξαιρετικά λεπτομερή ανασύσταση της τεχνικής εγκατάστασης και του τρόπου λειτουργίας του balneum.

Η χωροταξική διάταξη καταδεικνύει ότι δεν επρόκειτο απλώς για έναν χώρο που προοριζόταν για την ατομική υγιεινή, αλλά για ένα ιδιωτικό λουτρικό συγκρότημα, σχεδιασμένο ειδικά για τους υψηλόβαθμους ενοίκους της κατοικίας. Η αρχιτεκτονική διαμόρφωση, η τεχνική υποδομή και η άνεση αποτελούσαν εδώ ένα ενιαίο λειτουργικό σύνολο.

Παρά την εντυπωσιακή κατάσταση διατήρησής του, το balneum του Šarkamen θέτει πολλά ερωτήματα στους ερευνητές. Ένα από τα βασικότερα αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι ένοικοι της ανακτορικής κατοικίας έφθαναν στο αυτοκρατορικό λουτρό.

Η είσοδος στην ανατολική πλευρά συνδέεται με λιθόστρωτο διάδρομο της κατοικίας, όμως ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η υψομετρική διαφορά και οργανωνόταν η πρόσβαση στο balneum δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί.

Παράλληλα, παραμένει αδιευκρίνιστη η λειτουργία της μνημειακής δυτικής εισόδου του πύργου και η σύνδεσή της με τον τεχνικό τομέα του λουτρού, ενώ η χρήση όλων των χώρων που έχουν τεκμηριωθεί θα πρέπει να προσδιοριστεί μέσα από τις μελλοντικές ανασκαφικές έρευνες.

Για τον λόγο αυτό, η εξαιρετική αυτή ανακάλυψη δεν αποτελεί το τέλος, αλλά μάλλον την απαρχή μιας νέας φάσης στην αρχαιολογική έρευνα του Šarkamen.

Τριάντα χρόνια μετά την ανακάλυψη των αυτοκρατορικών κοσμημάτων, ο αρχαιολογικός χώρος προσφέρει για ακόμη μία φορά μια αναπάντεχη έκπληξη: ένα αυτοκρατορικό balneum κρυμμένο μέσα στον πύργο, ένα μοναδικό τεκμήριο της ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής, της προηγμένης οικοδομικής τεχνογνωσίας και της πολυτέλειας που συνδεόταν με την αυτοκρατορική εξουσία.

Πηγή: LBV Magazine