Η υποτιθέμενη ανδρική ταφή στον Λάκκο I στον θολωτό τάφο του μυκηναϊκού νεκροταφείου των Δενδρών. Ορισμένα αντικείμενα διακρίνονται in situ ...
Ένας αρχαιολόγος του Cambridge υποστηρίζει ότι οι πλουσιότερες ταφές στον μυκηναϊκό τάφο των Δενδρών, που κατασκευάστηκε πριν από περίπου 3.400 χρόνια, είχαν οργανωθεί ως οπτικές συνθέσεις. Σε αυτές, σώματα καλυμμένα με χρυσό, ασήμι και γυαλί μετατρέπονταν σε έργα τέχνης.
Στα τέλη Ιουλίου του 1926, ο Σουηδός αρχαιολόγος Axel Persson και η ομάδα του έσκαβαν επί τρεις εβδομάδες τον θολωτό, κυψελόσχημο τάφο στα Δενδρά, στη νότια Πελοπόννησο, και ήταν κουρασμένοι. Το δάπεδο του θαλάμου αποδείχθηκε ότι είχε συληθεί, κι έτσι στράφηκαν προς τους τέσσερις λάκκους που είχαν ανοιχτεί κάτω από αυτό. Στον ανατολικό, σε βάθος περίπου 1,5 μέτρου, ήρθε στο φως ένα ανθρώπινο μηριαίο οστό.
Χρυσοί ρόδακες ακολούθησαν σύντομα, τοποθετημένοι δίπλα στον λαιμό και το στήθος του σκελετού. Βρίσκονταν κάτω από τους σπονδύλους που συνδέουν το κρανίο με τη σπονδυλική στήλη, γεγονός που σημαίνει ότι αποτελούσαν περιδέραιο και ότι το σώμα το φορούσε όταν τοποθετήθηκε στον λάκκο. Γύρω από τον κορμό υπήρχαν σπειροειδή χρυσά εξαρτήματα, τα οποία σήμερα ανασυντίθενται ως ζώνη.
Ο Persson περιέγραψε τον ένοικο ως μια μικρή πριγκίπισσα. Στη συνέχεια άνοιξε τον δυτικό λάκκο, όπου βρίσκονταν δύο ακόμη εκτεταμένοι σκελετοί, ένας άνδρας και μία γυναίκα, περιβαλλόμενοι από εκατοντάδες αντικείμενα κατασκευασμένα από πολύτιμα μέταλλα και λίθους.
Τα οστά μελετήθηκαν από τον Carl Fürst, ο οποίος ταύτισε τους δύο του δυτικού λάκκου ως ενήλικες και εκείνον του πρώτου λάκκου ως έφηβο. Από εκεί προέρχονται τα ονόματα που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται: ο βασιλιάς, η βασίλισσα και η πριγκίπισσα. Θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη, καθώς τα κατάλοιπα δεν έχουν επανεξεταστεί ποτέ με σύγχρονες οστεολογικές μεθόδους.
Ένας τάφος από την εποχή του Τουταγχαμών
Ο τάφος ανήκει στη φάση που οι αρχαιολόγοι αποκαλούν Ύστερη Ελλαδική IIIA1, γύρω στο 1400 π.Χ., αν και το άρθρο της Rachel Emma Phillips σημειώνει ότι η χρονολόγηση εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Αυτό θα τον καθιστούσε λιγότερο από έναν αιώνα παλαιότερο από τον Τουταγχαμών και σύγχρονο με μια Αίγυπτο που διατηρούσε τους νεκρούς της μέσω μουμιοποίησης. Στο Αιγαίο, τα σώματα απλώς αφήνονταν να αποσυντεθούν υπόγεια.
Το μνημείο διαθέτει έναν θολωτό θάλαμο διαμέτρου περίπου 7,30 μέτρων, έναν δρόμο μήκους 17,90 μέτρων και ένα άνοιγμα εισόδου ύψους 3,40 μέτρων. Φαίνεται ότι συνδέεται με τον μυκηναϊκό οικισμό της Μιδέας.
Η Phillips είναι ερευνήτρια στη Βρετανική Σχολή Αθηνών και στη Faculty of Classics του Πανεπιστημίου του Cambridge. Δημοσιεύει την ανάλυσή της στο Cambridge Archaeological Journal και το σημείο εκκίνησής της είναι εύκολο να διατυπωθεί, αλλά ασυνήθιστο για τη νεκρική αρχαιολογία: ότι η ταφή κάποιου αποτελούσε μια δημιουργική πράξη.
Τα Δενδρά δεν αποτελούσαν εξαίρεση. Στην ηπειρωτική Ελλάδα, μεταξύ 2100 και 1700 π.Χ., οι περισσότερες ταφές πραγματοποιούνταν σε κιβωτιόσχημους τάφους ή απλούς λάκκους επενδεδυμένους με λίθους, με λίγα αντικείμενα, συνήθως ένα συνεσταλμένο σώμα και ένα ή δύο αγγεία δίπλα στο κεφάλι. Η πρώιμη μυκηναϊκή περίοδος (1700–1400 π.Χ.) άλλαξε αυτό το πρότυπο. Τα σώματα τοποθετούνταν σε πλήρη έκταση, οι τάφοι έγιναν συλλογικοί και τα κτερίσματα πολλαπλασιάστηκαν. Η εξέλιξη εκτείνεται από τους περίφημους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών έως τους θαλαμωτούς και θολωτούς τάφους που είναι διάσπαρτοι σε ολόκληρη την περιοχή.
Η ταφική πολυτέλεια εκείνων των αιώνων δεν περιοριζόταν ούτε στο Αιγαίο. Γύρω στον 17ο αιώνα π.Χ., στη νοτιοανατολική Ισπανία, ένας άνδρας και μία γυναίκα της κοινωνίας του El Argar τάφηκαν κάτω από το δάπεδο ενός μεγάλου κτιρίου στη La Almoloya (Μούρθια), και εκείνη φορούσε ένα ασημένιο διάδημα. Αυτή η παράλληλη περίπτωση βρίσκεται εκτός του άρθρου της Phillips, αλλά βοηθά στην τοποθέτηση του φαινομένου σε έναν ευρύτερο χάρτη της Εποχής του Χαλκού.
![]() |
| Χρυσό περιδέραιο με χάντρες σε σχήμα ρόδακα από τον Λάκκο III του θολωτού τάφου των Δενδρών. [Credit: Φωτογραφικό Αρχείο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού] |
Από σύμβολο κοινωνικής θέσης σε σκηνοθετημένη σκηνή
Μέχρι σήμερα, εξηγεί η Phillips, η έρευνα για τα Δενδρά έχει επικεντρωθεί στην κοινωνικοοικονομική πλευρά. Ο Persson θεωρούσε τους νεκρούς μέλη της βασιλικής οικογένειας της Μιδέας. Νεότεροι μελετητές ερμηνεύουν την απόθεση αντικειμένων, πολλά από τα οποία είχαν εισαχθεί από την Κρήτη ή την ανατολική Μεσόγειο, ως επιδεικτική κατανάλωση: έναν τρόπο απομάκρυνσης «εξωτικών» αντικειμένων από την κυκλοφορία και ανάδειξης της κοινωνικής θέσης των νεκρών.
Η Phillips προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση, βασισμένη σε δύο έννοιες. Η πρώτη είναι η επιμέλεια, την οποία ορίζει ως το σύνολο της επιλογής των αντικειμένων και της τοποθέτησής τους. Η δεύτερη είναι η αισθητική, η οποία νοείται ως η επίδραση που έχουν οι φυσικές ιδιότητες των αντικειμένων στις αισθήσεις.
Σύμφωνα με την ερμηνεία της, ο τάφος θα αποτελούσε ένα υβριδικό έργο που συνδύαζε το πτώμα με άλλα υλικά. Η ίδια παραδέχεται ότι οι περισσότεροι προϊστοριολόγοι δεν θα αποδέχονταν αυτή την περιγραφή.
Γιατί μέταλλο και γιατί λάμψη
Το πρώτο της στοιχείο είναι μια απουσία. Στους λάκκους I και III δεν υπάρχει ούτε ένα κεραμικό αγγείο, παρόλο που η κεραμική ήταν συνήθης στους πρώιμους μυκηναϊκούς τάφους της Πελοποννήσου και εμφανίζεται πράγματι σε έναν άλλο λάκκο και στο δάπεδο του θαλάμου. Στη θέση της υπάρχουν μεταλλικά αγγεία.
![]() |
| Ασημένιο κύπελλο με εσωτερική επένδυση χρυσού από τον Λάκκο I του θολωτού τάφου των Δενδρών. [Credit: Φωτογραφικό Αρχείο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού] |
Βρέθηκαν επίσης καρνεόλη, αχάτης και γυαλί. Τα περισσότερα από αυτά τα υλικά ήταν εισηγμένα, όπως ο χρυσός και το ασήμι, αν και η προέλευση του υλικού από τα Δενδρά δεν έχει ποτέ προσδιοριστεί μέσω εργαστηριακής ανάλυσης. Εάν ο στόχος ήταν απλώς η επίδειξη εξωτικών αγαθών, υποστηρίζει η Phillips, τα εισαγόμενα κεραμικά θα ήταν εξίσου κατάλληλα, καθώς ήταν διαθέσιμα και αναγνωρίσιμα ως ξένα. Η επιλογή του μετάλλου υποδηλώνει ότι οι οπτικές ιδιότητες είχαν σημασία.
Μία από αυτές τις ιδιότητες είναι η λάμψη. Σύμφωνα με τις μελέτες της Gillis στα νεκροταφεία των Μπερμπατιών, της Ασίνης και των Δενδρών, η φωτεινότητα είχε μεγαλύτερη βαρύτητα από το χρώμα κατά την επιλογή των αντικειμένων που θα αποτεθούν. Τα αντικείμενα των Δενδρών συνδυάζουν επίσης συνεχώς διαφορετικά υλικά: ένα ξύλινο κιβώτιο καλυμμένο με χαλκό, ξίφη με λαβές από ελεφαντόδοντο ή αχάτη, ή με χρυσό έλασμα και ένθετα από γυαλί, δύο κύπελλα που είναι εξωτερικά ασημένια και εσωτερικά χρυσά, και τρία δακτυλίδια κατασκευασμένα από στρώσεις σιδήρου, χαλκού, μολύβδου και αργύρου, από τα οποία μόνο το ασήμι ήταν ορατό. Για τη συγγραφέα, αυτά τα μείγματα αποκαλύπτουν ένα ενδιαφέρον για τη μετατροπή του συνηθισμένου σε λαμπερό και επιτρέπουν να διαμορφωθεί μια ιεραρχία, με τον χαλκό πάνω από το ξύλο και τον χρυσό πάνω από τον χαλκό.
Ο βασιλιάς κάτω από τα ξίφη
Ο υποτιθέμενος βασιλιάς αποτελεί την πιο ακραία περίπτωση. Βρισκόταν ξαπλωμένος με τα χέρια πάνω στη λεκάνη του. Στο στήθος του υπήρχε ένα χρυσό κύπελλο διακοσμημένο με χταπόδια, το οποίο περιείχε έξι σφραγίδες και τέσσερα δακτυλίδια, ενώ δίπλα του υπήρχαν τρία ασημένια αγγεία και πάνω από τη λεκάνη του ένα χάλκινο κιβώτιο. Το πιο εντυπωσιακό από όλα ήταν ότι τέσσερα ξίφη είχαν τοποθετηθεί με τις λαβές τους πάνω στους ώμους του. Στα πόδια του βρίσκονταν τέσσερις αιχμές δοράτων, δύο χάλκινα μαχαίρια, ένα ζεύγος μολύβδινων κεράτων και ένα μικρότερο ξίφος.
Ο Persson σημείωσε ότι μετά βίας μπορούσε να διακρίνει τα οστά κάτω από τόσο πολλά αντικείμενα. Οι δύο γυναίκες, με πολύ λιγότερα κτερίσματα, παρέμεναν πολύ περισσότερο ορατές. Η μία είχε ένα χρυσό και ασημένιο κύπελλο με βουκράνια στο στήθος της, έναν σφραγιδόλιθο από καρνεόλη φορεμένο ως βραχιόλι και ένα μικροσκοπικό χρυσό κιβώτιο ως κόσμημα που κρεμόταν από τον λαιμό. Η έφηβη είχε το περιδέραιο με τους ρόδακες και τη ζώνη της.
Πάνω από το κεφάλι του άνδρα βρίσκονταν γυάλινα κοσμήματα σε σχήμα βοστρύχων και πινακίδων, τα οποία ο Persson ανασύνθεσε ως κράνος με χαυλιόδοντες κάπρου, ένα γνωστό έμβλημα της μυκηναϊκής πολεμικής ελίτ. Η Ιλιάδα του Ομήρου περιγράφει ένα τέτοιο κράνος στην Ραψωδία Κ. Εδώ δεν υπάρχουν πραγματικοί χαυλιόδοντες, αλλά μόνο κατασκευασμένα κομμάτια σε έντονα χρώματα, αντί για το λευκό του ζωικού ελεφαντόδοντου. Ήδη από το 1932, ο αρχαιολόγος Alan Wace είχε προειδοποιήσει ότι δεν επαρκούσαν για να καλύψουν ολόκληρο το κράνος. Ως εκ τούτου, η Phillips προτείνει ότι μπορεί να είχαν ραφτεί πάνω σε δέρμα ή ύφασμα μόνο στο τμήμα που ήταν ορατό από πάνω, δηλαδή στο τμήμα που θα έβλεπε κάποιος κοιτάζοντας μέσα στον λάκκο.
Μια άλλη ειδικός, η Ελένη Κωνσταντινίδη-Συβρίδη, ανασυνθέτει τα κομμάτια ως διάδημα ή κάλυμμα κεφαλής και όχι ως κράνος, ενώ η Phillips ακολουθεί τον Persson λόγω της ομοιότητάς τους με χαυλιόδοντες. Οι πινακίδες παρουσιάζουν επίσης ανθρώπινες μορφές, μεταξύ των οποίων μία πάνω σε ταύρο και ένα λιοντάρι απέναντι από ένα πρόσωπο, τα οποία ο Persson θεώρησε ότι απεικονίζουν την Ευρώπη και τον Βελλεροφόντη. Η συγγραφέας θεωρεί αυτές τις ταυτίσεις απίθανες.
Ένα θέαμα για μια χούφτα πενθούντων
Το περιβάλλον έχει επίσης σημασία. Οι λάκκοι είναι βαθιοί και στενοί, της πριγκίπισσας έχει μήκος 2,3 μέτρα, πλάτος 0,8 μέτρα και βάθος 1,7 μέτρα, και ο θάλαμος ήταν σκοτεινός. Η Phillips φαντάζεται τους πενθούντες να κοιτούν προς τα κάτω υπό το φως των πυρσών, αντικρίζοντας σώματα που λαμπύριζαν με χρυσό και ασήμι. Σχεδόν σίγουρα άγγιζαν τα αντικείμενα ενώ τα τοποθετούσαν, αλλά μόλις όλα βρίσκονταν στη θέση τους μπορούσαν μόνο να τα κοιτούν, μέχρις ότου οι λίθινες πλάκες σφράγιζαν τους λάκκους.
Ο ιδανικός θεατής, επομένως, βρισκόταν μέσα στον τάφο: μια μικρή ομάδα, ίσως στενοί συγγενείς, των οποίων ο πλούτος υποδηλώνει ότι ανήκαν στη μυκηναϊκή ελίτ. Τα τέσσερα ξίφη, με τις λαβές στους ώμους και τις λεπίδες κατά μήκος των βραχιόνων, αναπαράγουν το περίγραμμα του σώματος σε μέταλλο και παίρνουν τη θέση εκείνου που θα βρισκόταν σε κατάσταση αποσύνθεσης.
Στους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών ή στους θολωτούς τάφους του Ρουτσιού, στη Μεσσηνία, οι ταφές ανοίγονταν ξανά και η σάρκα εξαφανιζόταν μπροστά στα μάτια των ζωντανών, ενώ τα αντικείμενα εξακολουθούσαν να λάμπουν. Οι λάκκοι I και III δεν φαίνεται να ανοίχθηκαν ξανά. Η Phillips θεωρεί ότι εκείνοι που τους προετοίμασαν εξακολουθούσαν να υπολογίζουν στην αποσύνθεση. Αυτό που παρέμεινε στη μνήμη, υποστηρίζει, ήταν το πτώμα μετασχηματισμένο σε χρυσό, και αυτή η εικόνα στεκόταν ανάμεσα στη φρίκη του σώματος και τον πόνο της απώλειας. Σε μια περίοδο χωρίς γλυπτική παράδοση, προτείνει να διαβάσουμε αυτές τις ταφές ως υβριδικά γλυπτά.
Η ίδια η συγγραφέας επισημαίνει τους περιορισμούς. Ο Persson δεν καταγράφει τη θέση αρκετών αντικειμένων, ούτε καν εάν τα κύπελλα βρίσκονταν σε όρθια ή ανεστραμμένη θέση. Τα υφάσματα, εάν υπήρχαν, δεν έχουν διασωθεί και ο Persson δεν περιγράφει κανένα. Δύο από τους τέσσερις λάκκους παραλείπονται από την ανάλυση, επειδή το μικτό περιεχόμενό τους καθιστά αδύνατη τη σύνδεση των σωμάτων με τα αντικείμενα. Και πρόκειται για μια περίοδο με άφθονες ταφές και χωρίς γραπτά κείμενα. Ποιοι κατέβαιναν για να κοιτάξουν μέσα σε αυτούς τους λάκκους, αναγνωρίζει η συγγραφέας, είναι δύσκολο να γνωρίζουμε.
Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.
Phillips RE. Towards an Artistic Approach to Burial: Curation and Aesthetics in the Early Mycenaean Mortuary Sphere. Cambridge Archaeological Journal. Published online 2026:1-16. doi:10.1017/S0959774326100766
Πηγή: LBV Magazine
![[headerImage] Η υποτιθέμενη ανδρική ταφή στον Λάκκο I στον θολωτό τάφο του μυκηναϊκού νεκροταφείου των Δενδρών. Ορισμένα αντικείμενα διακρίνονται in situ πάνω στον σκελετό. [Credit: Swedish Institute at Athens / Υπουργείο Πολιτισμού – Ελληνικός Οργανισμός Πολιτιστικών Πόρων και Ανάπτυξης]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEinnv0BtHkgH2jxc7R_g5XtwS5YGDmpS14yAAGaeHWt8ExivZCDRdwsKa-OLIZwKasU7jJ92Ff8fOMiYKU3dmc1EVASE8rm7G73lUIAFV65ElN77Kn0q-kdmqrpMH7Q-PIF4qU207Xe6KBqKlTmY7z7C5omPz-SXHqOls-2ZHHIE5M5j-bEWs8RzZpvfNQ/s1600/MykinaikioiTafoi_Xrysos.webp)
![[Credit: Swedish Institute at Athens / Υπουργείο Πολιτισμού – Ελληνικός Οργανισμός Πολιτιστικών Πόρων και Ανάπτυξης] [Credit: Swedish Institute at Athens / Υπουργείο Πολιτισμού – Ελληνικός Οργανισμός Πολιτιστικών Πόρων και Ανάπτυξης]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgSVplm9B1oCMTg5QHb3wwNgewI1XLgoD_ktlFAfh00bNXHiqj8hsjlIXoWXjwGEwXyJgR-yJC8VPi5xbkTY7EK85f4gCPlwNZhyoKvCo12-DgBw04NxLYKe5sm39WNCLPn2tlNPjZHc7XYK4cAuZONMiQFPMfT0swzXj8Amxqc5Vo5HrkyxkZnXflsIKg/w496-h640/MykinaikioiTafoi_Xrysos2.webp)
![Χρυσό περιδέραιο με χάντρες σε σχήμα ρόδακα από τον Λάκκο III του θολωτού τάφου των Δενδρών. [Credit: Φωτογραφικό Αρχείο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού] Χρυσό περιδέραιο με χάντρες σε σχήμα ρόδακα από τον Λάκκο III του θολωτού τάφου των Δενδρών. [Credit: Φωτογραφικό Αρχείο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjkuI1Z9ytSgtz6vgg56hfUixQ8o_jL3BEaEqGeD8pVVX4QUlK40-d2OJpcOOtuVni4oxGRyqEP75fPPFpNaPebtNmGAxGpvUbmRCfzMJOZQiCNLlkdUOAiCM-A75fuYbIMfqQ221ETELlJpcOIBrdTKc6uvP-nE0i3MKcgmc2UJpTMU4EtJze60jQVt2w/w488-h640/MykinaikioiTafoi_Xrysos3.webp)
![Ασημένιο κύπελλο με εσωτερική επένδυση χρυσού από τον Λάκκο I του θολωτού τάφου των Δενδρών. [Credit: Φωτογραφικό Αρχείο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού] Ασημένιο κύπελλο με εσωτερική επένδυση χρυσού από τον Λάκκο I του θολωτού τάφου των Δενδρών. [Credit: Φωτογραφικό Αρχείο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhGke64tIS45J7vsGaWzaUZxutp5ToOJxB5BWbOhzm4XXInZ4MYU71xjM062pjKY_KjLPRJ1Bqo9Npz2oypQfDIjEPO8GEDA2mS9NFx1RlLJd7VK5jnnmYuomtyrO52WyiDdTIF4VflSXk1eFEpBPNImxeD8gxD1TIkbG1p-YmT_vT1VIywooizluHR0og/w640-h430/MykinaikioiTafoi_Xrysos4.webp)
Δεν υπάρχουν σχόλια