Σελινούντας Κιλικίας: Οι αρχαιολόγοι χαρτογραφούν την πόλη όπου πέθανε ο αυτοκράτορας Τραϊανός

Το λεγόμενο κενοτάφιο ή ναός του Τραϊανού μπορεί να είναι ο χώρος όπου βρισκόταν η νεκρική πυρά του. [Credit: Philipp Pilhofer / Wikimedia C...

Το λεγόμενο κενοτάφιο ή ναός του Τραϊανού μπορεί να είναι ο χώρος όπου βρισκόταν η νεκρική πυρά του. [Credit: Philipp Pilhofer / Wikimedia Commons]

Το λεγόμενο κενοτάφιο ή ναός του Τραϊανού μπορεί να είναι ο χώρος όπου βρισκόταν η νεκρική πυρά του.

Μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο Alanya Alaaddin Keykubat πέρασε δύο εβδομάδες τον Σεπτέμβριο καταγράφοντας ταφικά μνημεία στις πλαγιές, στα αμυντικά τείχη και τις κλιτύες του λιμανιού στον Σελινούντα Κιλικίας, το αρχαίο λιμάνι στη νότια Μικρά Ασία, όπου πέθανε ο αυτοκράτορας Τραϊανός το 117 μ.Χ. Επρόκειτο για αρχαιολογική επιφανειακή έρευνα, όχι για ανασκαφή.

Τον Αύγουστο του 117 μ.Χ., ένα πλοίο που μετέφερε τον Ρωμαίο αυτοκράτορα έφτασε στις ακτές της Κιλικίας, στη σημερινή νότια Τουρκία. Ο σημαντικότερος επιβάτης του ήταν πολύ άρρωστος για να συνεχίσει το ταξίδι. Ο Τραϊανός είχε κυβερνήσει επί δεκαεννέα χρόνια και υπό την εξουσία του η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έφτασε στη μεγαλύτερη εδαφική της έκταση. Είχε γεννηθεί στην Ιτάλικα, κοντά στη σημερινή Σεβίλλη. Τώρα μεταφέρθηκε στην ξηρά, σε μια μεσαίου μεγέθους λιμενική πόλη που ονομαζόταν Σελινούντας, και εκεί πέθανε.

Περισσότερα από 1.900 χρόνια αργότερα, οι αρχαιολόγοι επέστρεψαν στον χώρο. Η πόλη βρισκόταν στον σημερινό δήμο Gazipaşa, στην επαρχία της Αττάλειας. Από τις 7 έως τις 21 Σεπτεμβρίου 2026, μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο Alanya Alaaddin Keykubat (ALKÜ) διέσχισε τις πλαγιές της με σαφή στόχο: να δημιουργήσει μια πλήρη και αξιόπιστη καταγραφή των σωζόμενων καταλοίπων, σύμφωνα με το δελτίο Τύπου του πανεπιστημίου.

Η εκστρατεία ήταν μια αρχαιολογική επιφανειακή έρευνα, κάτι διαφορετικό από την ανασκαφή. Κανείς δεν έσκαψε. Οι ερευνητές διέσχισαν το έδαφος, εντόπισαν κάθε ορατό κατάλοιπο, στη συνέχεια το μέτρησαν, το φωτογράφισαν και το κατέγραψαν. Με αυτόν τον τρόπο, όποιος έρθει αργότερα θα γνωρίζει ακριβώς τι υπάρχει και σε ποια κατάσταση διατήρησης βρίσκεται, πριν αποφασιστεί πού θα τοποθετηθεί μια ανασκαφική τομή.

Η εργασία πραγματοποιήθηκε με άδεια της Γενικής Διεύθυνσης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Μουσείων του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, το οποίο έστειλε και δικό του εκπρόσωπο, τον αρχαιολόγο Ferhat Alpaslan. Επικεφαλής του προγράμματος είναι ο αναπληρωτής καθηγητής Tuna Akçay από τη Σχολή Τουρισμού του ALKÜ. Η ομάδα πεδίου του αποτελούνταν από επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων: τη φιλόλογο Sehriye Şahin, τους αρχαιολόγους Asena Köybaşı και Can Berk Meriç, τις αρχιτέκτονες Pelin Halisipek και Zeynep Başkök και την αρχιτέκτονα εσωτερικών χώρων Gamze Arslan. Σύμφωνα με το δελτίο Τύπου, ο καθένας συνέβαλε με διαφορετικές δεξιότητες στον ίδιο στόχο: την τεκμηρίωση του Σελινούντα Κιλικίας με σύγχρονες μεθόδους και τη δημιουργία μιας αξιόπιστης βάσης δεδομένων για το μέλλον.

Το πανεπιστήμιο επενδύει εδώ και αρκετό καιρό στην αρχαιολογία. Το πρόγραμμά του «Κληρονομιά για το Μέλλον» χρηματοδοτεί ανασκαφές και επιφανειακές έρευνες σε αρκετές αρχαίες πόλεις της περιοχής, ενώ το ALKÜ διευθύνει επίσης τις ανασκαφές στη Σύεδρα, μια ακόμη αρχαία πόλη στις ακτές. Το δελτίο Τύπου δεν διευκρινίζει εάν το 2026 ήταν η πρώτη ερευνητική περίοδος στον Σελινούντα ή αν αποτελούσε μέρος μιας παλαιότερης σειράς ερευνών.

Αεροφωτογραφία του αρχαιολογικού χώρου τoy Σελινούντα Κιλικίας.
 [Credit: Πανεπιστήμιο Alanya Alaaddin Keykubat]

Ταφικά μνημεία στις πλαγιές, τείχη και λιμένας

Ο Akçay αναφέρει ότι η φετινή εργασία επικεντρώθηκε σε πέντε περιοχές: τα ταφικά μνημεία στις πλαγιές, την ακρόπολη (το υψηλότερο και οχυρωμένο τμήμα της πόλης), τα αμυντικά τείχη, τις κλιτύες που βλέπουν προς το λιμάνι και την περιοχή γύρω από τον λεγόμενο Ναό του Τραϊανού.

Πρώτα εξετάστηκαν τα ταφικά μνημεία. Η ομάδα χώρισε την πλαγιά σε τομείς, σαν να χώριζε έναν χάρτη σε τετράγωνα, και κατέγραψε τη θέση, την αρχιτεκτονική και την κατάσταση διατήρησης κάθε τάφου. Συνδυάστηκαν διάφορες τεχνικές. Μία από αυτές ήταν η τοπογραφική αποτύπωση CORS, η οποία βασίζεται σε ένα δίκτυο σταθερών δορυφορικών σταθμών για τον εξαιρετικά ακριβή προσδιορισμό ενός σημείου στο έδαφος, πολύ ακριβέστερα από το GPS ενός τηλεφώνου. Χρησιμοποιήθηκαν επίσης φωτογραφίες και βίντεο από drones, τα οποία παρέχουν θέα που είναι αδύνατο να επιτευχθεί με τα πόδια σε μια απότομη πλαγιά. Σε αυτά προστέθηκαν αρχιτεκτονικά σχέδια, καταγραφή των επιγραφών που είναι χαραγμένες στην πέτρα και ένα ψηφιακό αρχείο όπου καταχωρίζονται όλα τα δεδομένα.

Για τον Akçay, ο στόχος υπερβαίνει την απλή καταγραφή των μνημείων. Τα δεδομένα θα πρέπει να βοηθήσουν τους ερευνητές να κατανοήσουν συνολικά την ταφική λατρεία της πόλης (τα ταφικά έθιμα και τις σχετικές πεποιθήσεις), την τοπογραφία της, το οδικό της δίκτυο και την ιστορία της. Η έμφαση στα ταφικά μνημεία συνδέεται με το ίδιο το επιστημονικό υπόβαθρό του. Σύμφωνα με βιογραφικό που δημοσιεύθηκε με αφορμή ομιλία του στο TEDx, ο Akçay υποστήριξε το 2016 τη διδακτορική του διατριβή σχετικά με την ταφική λατρεία στην Όλβα, μια ακόμη πόλη στις ορεινές ακτές της νότιας Ανατολίας. Ένα νεκροταφείο μπορεί να αποκαλύψει πολλά για έναν τόπο, από το ποιοι μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά ένα μνημειακό ταφικό μνημείο έως τον τρόπο με τον οποίο οργανωνόταν το τοπίο γύρω από τα τείχη.

Ο Akçay ολοκλήρωσε την αποτίμησή του με μια ευρύτερη παρατήρηση: κατά την άποψή του, η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να προστατευθεί μόνο όταν οι δημόσιοι φορείς, οι επιστήμονες και η τοπική κοινωνία ενεργούν από κοινού.

Η πόλη όπου πέθανε ένας αυτοκράτορας

Ο Σελινούντας βρισκόταν σε αυτό που οι Ρωμαίοι αποκαλούσαν Τραχεία Κιλικία, την ορεινή παράκτια ζώνη της Μεσογείου ανάμεσα στην Ανατολία και τη Συρία. Ήταν ένα λιμάνι χτισμένο πάνω σε βράχο, σχεδόν περιτριγυρισμένο από τη θάλασσα, γεγονός που το καθιστούσε πολύ δύσκολο να προσβληθεί. Ορισμένες πηγές της αποδίδουν έκταση μεγαλύτερη των 40 εκταρίων στην ακμή της, γεγονός που θα την καθιστούσε μία από τις μεγαλύτερες πόλεις της δυτικής Τραχείας Κιλικίας. Τα κατάλοιπά της βρίσκονται περίπου 180 χλμ. ανατολικά της πόλης της Αττάλειας.

Η πόλη πέρασε στην ιστορία εξαιτίας ενός γεγονότος τον Αύγουστο του 117 μ.Χ. Ο Τραϊανός επέστρεφε από μακρά εκστρατεία εναντίον των Παρθών, του μεγάλου αντιπάλου της Ρώμης στα ανατολικά, όταν ασθένησε βαριά. Οι σύγχρονες αναφορές συχνά κάνουν λόγο για εγκεφαλικό επεισόδιο και ο αυτοκράτορας αποβιβάστηκε στο πλησιέστερο κατάλληλο λιμάνι. Πέθανε εκεί περίπου στις 8 ή 9 Αυγούστου, οι συγγραφείς διαφωνούν ως προς την ακριβή ημέρα, σε ηλικία 63 ετών. Για ένα διάστημα η πόλη μετονομάστηκε σε Τραϊανόπολη προς τιμήν του, αν και η παλαιά ονομασία επανήλθε σε χρήση, όπως δείχνουν τα νομίσματα.

Οι αρχαιολόγοι εξέτασαν τους τάφους.
[Credit: Πανεπιστήμιο Alanya Alaaddin Keykubat]

Ο θάνατός του δημιούργησε ένα λεπτό ζήτημα: ποιος θα τον διαδεχόταν; Ο Τραϊανός δεν είχε παιδιά. Η επίσημη εκδοχή υποστήριζε ότι, στο νεκροκρέβατό του, είχε υιοθετήσει τον Αδριανό, έναν μακρινό εξάδελφο, του οποίου η οικογένεια καταγόταν επίσης από την Ιτάλικα. Ο Ρωμαίος ιστορικός Κάσσιος Δίων διηγείται διαφορετικά τα γεγονότα. Ο πατέρας του, ο Απρωνιανός, ήταν τότε κυβερνήτης της Κιλικίας και του είπε ότι ο θάνατος του Τραϊανού κρατήθηκε μυστικός για αρκετές ημέρες, ώστε πρώτα να ανακοινωθεί η υιοθεσία (Roman History, 69.1).

Σύμφωνα με την αφήγηση του Δίωνα, η χήρα του Τραϊανού, η Πλωτίνα, και ο έπαρχος των πραιτωριανών, Αττιανός, διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο. Η Historia Augusta, μια μεταγενέστερη συλλογή βιογραφιών αυτοκρατόρων, αφηγείται την ιστορία με τον δικό της τρόπο. Οι ιστορικοί εξακολουθούν να διαφωνούν σχετικά με το κατά πόσο υπήρξε οποιαδήποτε χειραγώγηση των γεγονότων.

Ένα κτήριο, δύο ερμηνείες

Ανάμεσα στα ερείπια βρίσκεται ένα μεγάλο ορθογώνιο κτήριο γνωστό σήμερα ως Şekerhane Köşkü. Η τουρκική ονομασία αναφέρεται στη χρήση του κατά τη σελτζουκική περίοδο ως κυνηγετικού καταλύματος. Για μεγάλο χρονικό διάστημα θεωρούνταν κενοτάφιο του Τραϊανού, δηλαδή συμβολικός τάφος που ανεγέρθηκε στη μνήμη ενός προσώπου του οποίου το σώμα δεν βρίσκεται στο εσωτερικό του. Μεγάλο μέρος της σημερινής μορφής του ανάγεται στους Σελτζούκους, οι οποίοι το ανακατασκεύασαν στις αρχές του 13ου αιώνα χρησιμοποιώντας αρχαίο οικοδομικό υλικό, περίπου έντεκα αιώνες μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα.

Το 2016, ο αρχαιολόγος Michael Hoff του University of Nebraska–Lincoln αμφισβήτησε αυτή την ερμηνεία σε μελέτη του στο Journal of Ancient Egyptian Interconnections. Σημείωσε ότι οι παλαιότεροι ανασκαφείς είχαν ήδη περιγράψει την κατασκευή ως ναόμορφη και υποστήριξε ότι πιθανότατα επρόκειτο για ναό αφιερωμένο στη λατρεία του Τραϊανού μετά τη θεοποίησή του, καθώς οι Ρωμαίοι θεοποιούσαν τους νεκρούς αυτοκράτορες. Ενδέχεται επίσης να σηματοδοτούσε τον χώρο όπου είχε στηθεί η νεκρική πυρά του. Η πρόταση του Hoff είναι λεπτομερής, αλλά δεν αποτελεί τη μοναδική άποψη και η συζήτηση παραμένει ανοιχτή.

Το δελτίο Τύπου του ALKÜ αναφέρει εργασίες γύρω από τον «Ναό του Τραϊανού», ονομασία που πιθανότατα αναφέρεται στο ίδιο κτήριο. Το κείμενο δεν το διευκρινίζει και δεν διατυπώνει κανένα συμπέρασμα σχετικά με τη χρήση του κτηρίου.

Τι παραμένει άγνωστο

Το πανεπιστήμιο δεν έχει δημοσιεύσει συγκεκριμένα αριθμητικά στοιχεία, όπως πόσα ταφικά μνημεία καταγράφηκαν, ποιοι είναι οι τύποι τους ή σε ποιους αιώνες χρονολογούνται. Επίσης, δεν έχει ανακοινώσει ημερομηνία για ανασκαφή, αν και ο Akçay αναφέρει ότι οι εργασίες «τα επόμενα χρόνια» θα καταστήσουν την ιστορία του Σελινούντα της Κιλικίας περισσότερο κατανοητή.

Αυτό που προτείνεται είναι να μετατραπούν τα αποτελέσματα σε μουσειακές παρουσιάσεις, πολιτιστικές διαδρομές, ψηφιακό περιεχόμενο και εκθέσεις. Η ομάδα έχει επίσης προσφερθεί να πραγματοποιήσει ομιλίες στα σχολεία της  Gazipaşa, ώστε οι μαθητές να γνωρίσουν την πόλη μέσα από επιστημονικά δεδομένα.

Ένα ερώτημα παραμένει, το οποίο ούτε οι αρχαίες γραπτές πηγές ούτε η αρχαιολογία έχουν επιλύσει. Οι πηγές δεν διευκρινίζουν εάν το σώμα του Τραϊανού αποτεφρώθηκε στον Σελινούντα Κιλικίας ή στο λιμάνι της Σελεύκειας Πιερίας, πολύ ανατολικότερα, κοντά στην Αντιόχεια, προτού οι στάχτες του μεταφερθούν στη Ρώμη, όπου τελικά τοποθετήθηκαν στη βάση της στήλης του.

Μια επιφανειακή έρευνα στις πλαγιές του Σελινούντα μπορεί να μην δώσει απάντηση σε αυτό. Ωστόσο, όσο καλύτερα γίνεται γνωστή η πόλη, τόσο ευκολότερο θα είναι να τοποθετηθεί κάθε κομμάτι της τελευταίας διαδρομής του αυτοκράτορα.

Πηγή: LBV Magazine