Στο βυθισμένο λιμάνι της Κλεοπάτρας βρέθηκε χάλκινο δαχτυλίδι με τον Φάρο της Αλεξάνδρειας

Το δαχτυλίδι κατά τη στιγμή της εύρεσής του. [Credit: C. Gerigk / F. Goddio / Hilti Foundation] Μια αρχαιολογική αποστολή έφερε στο φως ένα ...

Το δαχτυλίδι κατά τη στιγμή της εύρεσής του. [Credit: C. Gerigk / F. Goddio / Hilti Foundation]

Μια αρχαιολογική αποστολή έφερε στο φως ένα χάλκινο σφραγιστικό δαχτυλίδι με εγχάρακτη παράσταση του Φάρου της Αλεξάνδρειας από το βυθισμένο λιμάνι της πόλης της Κλεοπάτρας. Αιγύπτιοι αξιωματούχοι αναφέρουν ότι είναι η πρώτη φορά που η εικόνα αυτού του θαύματος του αρχαίου κόσμου εμφανίζεται σε δαχτυλίδι αυτού του τύπου.

Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας έχει χαθεί εδώ και περισσότερους από επτά αιώνες. Μια σειρά σεισμών, μεταξύ των οποίων εκείνοι του 1303 και του 1323, κατέρριψαν τον πύργο που καθοδηγούσε τα πλοία προς την πόλη επί περίπου δεκαέξι αιώνες. Το περίγραμμά του εμφανίστηκε τώρα και πάλι στον θαλάσσιο πυθμένα, συρρικνωμένο στο μέγεθος ενός δαχτυλιδιού.

Μια κοινή αποστολή του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Ενάλιας Αρχαιολογίας (IEASM) και της Γενικής Διοίκησης Ενάλιων Αρχαιοτήτων, που υπάγεται στο Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, εντόπισε ένα χάλκινο σφραγιστικό δαχτυλίδι με εγχάρακτη την παράσταση του Φάρου.

Η ανακοίνωση έγινε από τον Hisham El-Leithy, γενικό γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου, κατά τη διάρκεια επίσκεψης του υπουργού Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Sherif Fathy στις ανασκαφές στο Ανατολικό Λιμάνι της Αλεξάνδρειας, σύμφωνα με ανακοίνωση του υπουργείου. Το δαχτυλίδι είχε βρεθεί λίγες ημέρες νωρίτερα στο βασιλικό νησί της Αντιρρόδου, μία από τις περιοχές των ανακτόρων της αρχαίας πόλης, στο εσωτερικό του μεγάλου λιμανιού που ήταν γνωστό ως Portus Magnus.

Το δαχτυλίδι φέρει εγχάρακτη παράσταση του Φάρου της Αλεξάνδρειας.
[Credit: C. Gerigk / F. Goddio / Hilti Foundation]

Ο El-Leithy αναφέρει ότι το σχέδιο θυμίζει παραστάσεις του Φάρου που είναι ήδη γνωστές από ορισμένα νομίσματα του 2ου αιώνα μ.Χ. Θεωρεί το εύρημα εξαιρετικό, επειδή, σύμφωνα με τα λόγια του, είναι η πρώτη φορά που ο Φάρος έχει βρεθεί εγχάρακτος σε σφραγιστικό δαχτυλίδι.

Ένα σφραγιστικό δαχτυλίδι λειτουργούσε ως προσωπική υπογραφή. Ένα σχέδιο χαρασσόταν στην επιφάνειά του έτσι ώστε, όταν πιεζόταν σε κερί ή μαλακό πηλό, να αφήνει ένα ανάγλυφο αποτύπωμα, παρόμοιο με τη σφραγίδα που χρησιμοποιούνταν για το κλείσιμο μιας επιστολής με κερί. Τα δαχτυλίδια αυτά χρησιμοποιούνταν για το κλείσιμο αλληλογραφίας, για τη σφράγιση αμφορέων, των μεγάλων πήλινων αγγείων που μετέφεραν κρασί, ελαιόλαδο και άλλα αγαθά, και για την επικύρωση εγγράφων. Η ανακοίνωση δεν αναφέρει ποιος φορούσε το δαχτυλίδι ούτε για ποιον σκοπό. Δεν αναφέρει ούτε το μέγεθός του ούτε την ακριβή χρονολόγησή του.

Το νησί των βασιλέων

Η Αντίρροδος είναι ένα μικρό νησί που σήμερα βρίσκεται λίγα μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, ανοικτά των ακτών της σύγχρονης Αλεξάνδρειας. Κατά την αρχαιότητα αποτελούσε τμήμα του Portus Magnus, του μεγάλου βασιλικού λιμανιού της πόλης, το οποίο οριοθετούνταν από τη μία πλευρά από το ακρωτήριο Λοχιάς και από την άλλη από το νησί του Φάρου, όπου βρισκόταν ο ίδιος ο Φάρος. Ο Έλληνας γεωγράφος Στράβων, ο οποίος επισκέφθηκε την Αίγυπτο στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. (μεταξύ 29 και 25 π.Χ.), το περιέγραψε ως εξής:

«Κάτω από τα εσωτερικά ανάκτορα βρίσκεται το λιμάνι που έχει διανοιχθεί με ανθρώπινα χέρια και είναι κρυμμένο από τη θέα, ιδιωτική κτήση των βασιλέων, όπως είναι και η Αντίρροδος, ένα νησί που βρίσκεται απέναντι από το τεχνητό λιμάνι και διαθέτει βασιλικό ανάκτορο και μικρό λιμένα. Ονομάστηκε έτσι ως αντίπαλο δέος της Ρόδου. […] Σε αυτό το ακρωτήριο ο Αντώνιος πρόσθεσε έναν μόλο που εκτεινόταν ακόμη περισσότερο μέσα στο λιμάνι και στην άκρη του έχτισε ένα βασιλικό οίκημα, το οποίο ονόμασε Τιμώνειον».

Στράβων, Γεωγραφικά, XVII, 1, 9

Το όνομα σημαίνει περίπου «αντίπαλος της Ρόδου», του νησιού που ήταν διάσημο για τον Κολοσσό του, ένα ακόμη από τα Επτά Θαύματα. Το απόσπασμα αναφέρει επίσης μια γνωστή προσωπικότητα: τον Μάρκο Αντώνιο. Μετά την ήττα του στη Ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ., επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια και, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, αποσύρθηκε από την κοινωνία κατά τον τρόπο του Τίμωνα, του Αθηναίου μισανθρώπου που εγκαταλείφθηκε από τους φίλους του και κατέληξε να αποφεύγει εντελώς τους ανθρώπους (του ίδιου Τίμωνα που ενέπνευσε ένα έργο του Σαίξπηρ). Ο Αντώνιος αυτοκτόνησε έναν χρόνο αργότερα.

Τα ύδατα αυτά ερευνώνται από το 1992 από τον Γάλλο αρχαιολόγο Franck Goddio, πρόεδρο του IEASM και επισκέπτη καθηγητή ενάλιας αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, σε συνεργασία με το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων. Η περιοχή της έρευνας καλύπτει περίπου 400 εκτάρια και μεγάλο μέρος όσων αναζητούσε η ομάδα βρισκόταν κάτω από τις προσχώσεις. Ως εκ τούτου, ξεκίνησαν με τη χαρτογράφηση του θαλάσσιου πυθμένα με ηλεκτρονικούς ανιχνευτές πριν προχωρήσουν σε οποιαδήποτε ανασκαφή. Το Hilti Foundation χρηματοδοτεί το έργο από το 1996.

Στην Αντίρροδο, η ομάδα έχει τεκμηριώσει τα κατάλοιπα ενός πτολεμαϊκού ανακτόρου, το οποίο έχει συνδεθεί με την Κλεοπάτρα Ζ΄, καθώς και ενός ναού της θεάς Ίσιδας, του Iseum. Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν από το Oxford Centre for Maritime Archaeology. Στην απέναντι ακτή, η ομάδα εντόπισε το Τιμώνειον του Αντωνίου.

Τι μπορεί να μας πει το δαχτυλίδι για το νησί

Ο El-Leithy βλέπει στο δαχτυλίδι κάτι περισσότερο από μια απλή περιέργεια. Κατά την άποψή του, θα μπορούσε να σημαίνει ότι το ανάκτορο στην Αντίρροδο, το οποίο είδε ο Στράβων, παρέμεινε σε χρήση μέχρι τον 2ο αιώνα μ.Χ. για διοικητικούς σκοπούς, ενδεχομένως μεταξύ άλλων και για τη λειτουργία του Φάρου. Πρόκειται για υπόθεση και η ανακοίνωση του υπουργείου τη διατυπώνει υπό όρους.

Η ομάδα του Goddio έχει διαφορετική χρονολόγηση για τον ναό του νησιού. Αναφέρει ότι ο Ναός της Ίσιδας καταστράφηκε περίπου το 50 μ.Χ. από σεισμούς και τσουνάμι και ότι μια πολυτελής φορτηγίδα αναψυχής που βρέθηκε δίπλα του το 2025 θα είχε βυθιστεί κατά το ίδιο γεγονός. Το σκάφος αυτό, μία θαλαμηγός, ένα πλοίο με θαλάμους, κατασκευασμένο για γιορτές και πομπές, παρουσιάστηκε ως το πρώτο του τύπου του που έχει εντοπιστεί ποτέ.

Άλλες περιγραφές του νησιού, αντίθετα, κάνουν λόγο για κατοίκηση που συνεχίστηκε έως τη βασιλεία του Σεπτίμιου Σεβήρου και του Καρακάλλα, στις αρχές του 3ου αιώνα, και για τελική βύθιση κατά τον 4ο αιώνα, μετά τον μεγάλο σεισμό του 365 μ.Χ. που έπληξε την ανατολική Μεσόγειο. Οι χρονολογίες δεν συμφωνούν πλήρως και το δαχτυλίδι από μόνο του δεν επιλύει το ζήτημα.

Η ομάδα των αρχαιολόγων με ένα ακόμη ανακαλυφθέν αντικείμενο.
[Credit: C. Gerigk / F. Goddio / Hilti Foundation]

Ένας φάρος περισσότερο από δύο φορές ψηλότερος από τον Πύργο του Ηρακλή

Το οικοδόμημα που απεικονίζεται στο δαχτυλίδι ήταν τεράστιο. Οι αρχαίες πηγές τοποθετούν το ύψος του περίπου στα 120 μέτρα, δηλαδή περίπου όσο ένα σύγχρονο κτίριο 40 ορόφων. Η συγκεκριμένη αναφορά προέρχεται από τον Έλληνα συγγραφέα Αχιλλέα Τάτιο, κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ., όπως αναφέρει ο ερευνητής Andrew Michael Chugg στο περιοδικό Ancient Egypt. Για σύγκριση, ο Πύργος του Ηρακλή στην Α Coruña, στη βορειοδυτική ακτή της Ισπανίας, είναι ο μοναδικός ρωμαϊκός φάρος που εξακολουθεί να στέκεται και να βρίσκεται σε λειτουργία. Έχει ύψος 55 μέτρα. Χρονολογείται επίσης στην ίδια περίοδο με τα νομίσματα με τα οποία συγκρίνεται το δαχτυλίδι, καθώς κατασκευάστηκε στα τέλη του 1ου ή στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ.

Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας είναι πολύ παλαιότερος. Κατασκευάστηκε μεταξύ 297 και 284 π.Χ. υπό τον Πτολεμαίο Α΄ και αρχιτέκτονάς του ήταν ο Σώστρατος ο Κνίδιος, ο οποίος, σύμφωνα με τον Στράβωνα, τον αφιέρωσε για την ασφάλεια των ναυτικών. Ο γεωγράφος περιγράφει έναν πύργο από λευκό μάρμαρο, με πολλούς ορόφους και θαυμαστά κατασκευασμένο. Οι σεισμοί του 1303 και του 1323 τον κατέστρεψαν ολοκληρωτικά και το 1477 στο σημείο ανεγέρθηκε το οχυρό Qaitbay.

Πώς έμοιαζε εξωτερικά; Οι αρχαίες απεικονίσεις βοηθούν. Ο Chugg επισημαίνει ότι νομίσματα που κόπηκαν στη ρωμαϊκή Αλεξάνδρεια, όπως εκείνα του Δομιτιανού (94 μ.Χ.) και του Αντωνίνου Πίου (142 μ.Χ.), απεικονίζουν τον Φάρο με ένα άγαλμα στην κορυφή και με μορφές Τριτώνων, ανδρών με ουρές ψαριών που φυσούν κοχύλι, στις γωνίες του πρώτου επιπέδου. Σύμφωνα με τον El-Leithy, το δαχτυλίδι ακολουθεί παρόμοιο εικονογραφικό σχήμα.

Τα κατάλοιπα του ίδιου του Φάρου βρίσκονται στην άλλη άκρη του λιμανιού, δίπλα στο οχυρό Qaitbay. Μια ξεχωριστή ομάδα εργάζεται εκεί: το Centre for Alexandrian Studies, στο πλαίσιο του προγράμματος PHAROS, το οποίο συντονίζεται από τον εθνικό ερευνητικό οργανισμό της Γαλλίας, το CNRS. Το 2025 ανέσυρε 22 μεγάλους λιθόπλινθους από το νερό, προκειμένου να τους σαρώσει και να ανασυνθέσει ψηφιακά το οικοδόμημα.

Τέσσερις θέσεις σε μία ανασκαφική περίοδο

Η φετινή ανασκαφική περίοδος επικεντρώνεται σε τέσσερις θέσεις στο Ανατολικό Λιμάνι. Ο Goddio τις παρουσίασε κατά την επίσκεψη του υπουργού: τον Ναό της Ίσιδας, το ανάκτορο και τον δυτικό λόφο της Αντιρρόδου, τα κατάλοιπα ενός οβελίσκου και το Τιμώνειον, το οποίο η ανακοίνωση αποκαλεί «ανάκτορο του Αντωνίου».

Τα ανακτηθέντα αντικείμενα περιλαμβάνουν κεραμική που καλύπτει περίπου οκτώ αιώνες, από τον 4ο αιώνα π.Χ., όταν ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την πόλη, έως τον 4ο αιώνα μ.Χ. Υπάρχουν αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως επιτραπέζια σκεύη, αμφορείς, αγγεία, φιάλες και λύχνοι, καθώς και θραύσματα γυαλιού. Ο Fathy τόνισε την αξία του έργου, το οποίο απαιτεί εξαιρετικά εξειδικευμένη τεχνική και ανασκαφική εμπειρία λόγω της δυσκολίας της υποβρύχιας ανασκαφής, και δήλωσε ότι κάθε εύρημα συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση της ιστορίας της πόλης.

Όταν ολοκληρωθεί η φετινή περίοδος στο Ανατολικό Λιμάνι, η αποστολή θα μετακινηθεί στον Κόλπο του Αμπουκίρ, περίπου 30 χιλιόμετρα ανατολικά της Αλεξάνδρειας, όπου η ομάδα του Goddio ερευνά τις βυθισμένες πόλεις Κάνωπο και Θώνιδα-Ηράκλειον.

Το αν το δαχτυλίδι είναι πράγματι το πρώτο του είδους του εξαρτάται από το πώς ορίζεται ο όρος «σφραγιστικό δαχτυλίδι». Ο ίδιος ο Chugg αναφέρει μια ρωμαϊκή σφραγίδα από μπλε γυαλί στο Kunsthistorisches Museum της Βιέννης, η οποία απεικονίζει τον Φάρο με τα αγάλματά του, καθώς και έναν βυζαντινό σκαλιστό πολύτιμο λίθο στο Βρετανικό Μουσείο, με έναν πύργο που επιστέφεται από ανθρώπινη μορφή. Κανένα από τα δύο δεν είναι δαχτυλίδι ή, τουλάχιστον, κανένα δεν περιγράφεται ως τέτοιο, και ο ισχυρισμός του El-Leithy αφορά δαχτυλίδια. Θα πρέπει να περιμένουμε τη δημοσίευση του αντικειμένου για να δούμε πώς συγκρίνεται με αυτά.

Η ακριβής χρονολόγησή του, το μέγεθός του, το αν φέρει επιγραφή και το ποιος ήταν ο κάτοχός του παραμένουν άγνωστα. Επίσης δεν είναι σαφές αν η σφραγίδα ανήκε σε κάποιον που συνδεόταν με τη λειτουργία του Φάρου, όπως υποθέτει ο El-Leithy, ή σε έναν απλό κάτοικο του λιμανιού που ήθελε να φέρει στο δάχτυλό του το σύμβολο της πόλης του.

Πηγή: LBV Magazine