Ιταλία: Χάλκινο ξίφος 3.200 ετών ανασύρθηκε από ηφαιστειακή λίμνη

Αρχαιολόγοι ανασύρουν το ξίφος της Εποχής του Χαλκού. [Credit: Soprintendenza Archeologia Belle Arti e Paesaggio per la provincia di Viterbo...

Αρχαιολόγοι ανασύρουν το ξίφος της Εποχής του Χαλκού. [Credit: Soprintendenza Archeologia Belle Arti e Paesaggio per la provincia di Viterbo e per l’Etruria Meridionale]

Ένα χάλκινο ξίφος του 13ου αιώνα π.Χ., από την εποχή του Ραμσή Β΄, ανασύρθηκε από τον πυθμένα μιας ηφαιστειακής λίμνης στην κεντρική Ιταλία, και η κόψη του παραμένει ακόμη αιχμηρή. Πρόκειται για το τρίτο ξίφος που έχει εντοπιστεί στη θέση από τη δεκαετία του 1970, σε μια λίμνη όπου κάποτε βρισκόταν ένας ολόκληρος πασσαλόπηκτος οικισμός.

Ένα χάλκινο ξίφος που παρέμεινε για περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια κάτω από το νερό αναδύθηκε από μια ιταλική λίμνη με την κόψη του ακόμη αιχμηρή. Ενάλιοι αρχαιολόγοι της Soprintendenza του Viterbo, του κρατικού φορέα που είναι αρμόδιος για την προστασία της αρχαιολογικής κληρονομιάς σε κάθε ιταλική επαρχία, το ανέσυραν από τη λίμνη Mezzano, μια μικρή ηφαιστειακή λίμνη στο Lazio, την περιοχή γύρω από τη Ρώμη. Είναι το τρίτο ξίφος που έρχεται στο φως στη συγκεκριμένη θέση από τη δεκαετία του 1970.

Το ξίφος χρονολογείται στον 13ο αιώνα π.Χ., όταν ο Ραμσής Β΄ κυβερνούσε την Αίγυπτο (περίπου από το 1279 έως το 1213 π.Χ.). Αυτό σημαίνει ότι είναι περίπου πέντε αιώνες παλαιότερο από την παραδοσιακή ημερομηνία ίδρυσης της Ρώμης. Οι Ιταλοί αρχαιολόγοι το εντάσσουν στην Bronzo Recente, όπως ονομάζουν την ύστερη φάση της Εποχής του Χαλκού.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τη Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio για την επαρχία του Viterbo και τη Νότια Ετρουρία, υπό τη διεύθυνση της Margherita Eichberg, μέσω της Υπηρεσίας Ενάλιας Αρχαιολογίας. Η χρηματοδότηση έγινε στο πλαίσιο του τριετούς προγράμματος δημοσίων έργων της Ιταλίας. Το Nucleo Carabinieri Subacquei της Ρώμης, η μονάδα δυτών των Carabinieri (της εθνικής χωροφυλακής της Ιταλίας), συνέβαλε στην έρευνα, την τεκμηρίωση της θέσης και την ασφάλεια των καταδύσεων.

Ένα ξίφος που μπορεί ακόμη να κόψει

Το ξίφος προέρχεται από τη νότια όχθη της λίμνης, μια περιοχή που μέχρι σήμερα είχε ερευνηθεί ελάχιστα. Σύμφωνα με τη Soprintendenza, είναι τόσο καλά διατηρημένο ώστε διατηρεί ακόμη την αιχμηρή του κόψη.

Το ξίφος στον πυθμένα της λίμνης.
[Credit: Soprintendenza Archeologia Belle Arti e Paesaggio per la provincia di Viterbo e per l’Etruria Meridionale]

Το σχήμα και η χρονολόγησή του αντιστοιχούν στα όπλα που κατασκευάζονταν στην κεντρική Ιταλία κατά το τέλος της Εποχής του Χαλκού. Οι αρχαιολόγοι θεωρούν ότι αυτό αποτελεί ένδειξη του βαθμού εξειδίκευσης των μεταλλουργών της περιοχής.

Η ίδια ερευνητική εκστρατεία έφερε στο φως πολλά ακέραια πήλινα αγγεία και άλλα χάλκινα αντικείμενα: πέλεκεις, αιχμές βελών, εγχειρίδια, αιχμές δοράτων, μακριές περόνες και μία λεπίδα. Η παρουσία τόσο πολλών ακέραιων αντικειμένων είναι ασυνήθιστη, καθώς μια θέση αυτής της περιόδου αποδίδει συνήθως κυρίως θραύσματα.

Ένας πασσαλόπηκτος οικισμός μέσα σε ηφαίστειο

Η λίμνη καταλαμβάνει τον κρατήρα ενός αρχαίου ηφαιστείου, μέσα στην καλδέρα της Latera, μια τεράστια κυκλική κοιλότητα που δημιουργήθηκε από παλαιότερες εκρήξεις. Βρίσκεται στο τμήμα της βόρειας Lazio που οι Ιταλοί αποκαλούν Tuscia, πολύ κοντά στη λίμνη Bolsena, εντός του δήμου Valentano, περίπου 34 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Viterbo. Είναι μικρή σε έκταση. Ο γεωλόγος Carlo Giraudi, του ιταλικού εθνικού οργανισμού ENEA, υπολογίζει την επιφάνειά της σε περίπου 0,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Κάτω από τα νερά της βρίσκεται ένας πασσαλόπηκτος οικισμός: ένα χωριό αποτελούμενο από κατοικίες υπερυψωμένες πάνω σε ξύλινους πασσάλους, οι οποίοι είχαν εμπήξει στον πυθμένα της λίμνης ή στην όχθη.

Η Soprintendenza αναφέρει ότι η θέση χρησιμοποιούνταν ήδη από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, στις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ., και συνέχισε να χρησιμοποιείται κατά τις μεταγενέστερες φάσεις της πρωτοϊστορίας, δηλαδή κατά τη μακρά περίοδο πριν από την εμφάνιση της γραφής στην περιοχή. Οι ερευνητές θεωρούν ότι αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά και περιβαλλοντικά αρχεία της Tuscia, καθώς, εκτός από τα αντικείμενα, διατηρεί πληροφορίες για το φυσικό περιβάλλον της περιοχής κατά τη διάρκεια αυτών των αιώνων.

Η έρευνα του Giraudi, που δημοσιεύθηκε το 2004 στο περιοδικό Alpine and Mediterranean Quaternary, συμβάλλει στην εξήγηση του τρόπου με τον οποίο ο οικισμός βρέθηκε κάτω από το νερό. Η στάθμη της λίμνης αυξομειωνόταν κατά τη διάρκεια των χιλιετιών, κυρίως εξαιτίας των κλιματικών μεταβολών. Μόνο κατά τα τελευταία 2.000 χρόνια εμφανίζονται ενδείξεις ανθρώπινης επίδρασης, μέσω προσπαθειών ελέγχου της στάθμης του νερού.

Από τη δεκαετία του 1970 έως σήμερα

Η θέση εντοπίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 από τον γεωλόγο Lamberto Ferri Ricchi, ο οποίος είχε ήδη ερευνήσει την κοντινή λίμνη Bolsena. Τον χειμώνα του 1971 εντόπισε τα κατάλοιπα τριών πασσαλόπηκτων οικισμών στη Mezzano. Στη δική του περιγραφή κάνει λόγο για περίπου πενήντα αγγεία, τα περισσότερα από τα οποία ήταν ακέραια, καθώς και για τρεις χάλκινους πελέκεις: ένα σύνολο ευρημάτων που χαρακτηρίζει ως το σημαντικότερο στην κεντρική Ιταλία. Μέρος αυτού του υλικού εκτίθεται σήμερα στη Rocca Farnese στο Valentano και στο Μουσείο Προϊστορίας της Tuscia.

Το ξίφος, μετά την ανάσυρσή του από τη λίμνη.
[Credit: Soprintendenza Archeologia Belle Arti e Paesaggio per la provincia di Viterbo e per l’Etruria Meridionale]

Ακολούθησε μια μακρά διακοπή. Οι καταδύσεις ξεκίνησαν και πάλι το 2025, και η ομάδα χαρτογράφησε περισσότερους από 600 ξύλινους πασσάλους που προεξείχαν από τον αργιλώδη πυθμένα της λίμνης, σε μόλις περίπου το ένα τρίτο της γνωστής έκτασης του οικισμού.

Ο οικισμός εκτείνεται σε βάθη μεταξύ 2,5 και 10 μέτρων, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι κατοικίες μετακινούνταν από σημείο σε σημείο καθώς η στάθμη του νερού αυξανόταν και μειωνόταν. Η συνολική χρονολόγηση της θέσης εκτείνεται περίπου από το 1700 έως το 1150 π.Χ., δηλαδή σε μια περίοδο μεγαλύτερη των πέντε αιώνων.

Οι καταδύσεις εκείνης της χρονιάς έφεραν επίσης στο φως περισσότερα από 25 χάλκινα αντικείμενα σε πολύ καλή κατάσταση διατήρησης. Η άργιλος που τα κάλυπτε τα προστάτευσε από τη διάβρωση. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν πελέκεις, αιχμές δοράτων, περόνες, δακτύλιοι, ένα δρεπανοειδές εργαλείο και ένα διακοσμημένο εξάρτημα με ηλιακό μοτίβο.

Εντοπίστηκαν επίσης θραύσματα χάλκινων πλινθωμάτων, τα οποία υποδεικνύουν την ύπαρξη εργαστηρίων μεταλλουργίας μέσα στον οικισμό ή σε πολύ κοντινή απόσταση. Στα σημεία όπου το μέταλλο βρισκόταν κοντά στην επιφάνεια, οι δύτες χρησιμοποίησαν ανιχνευτές μετάλλων σε συνεργασία με τους Carabinieri, τόσο για τον εντοπισμό των αντικειμένων όσο και για την αποτροπή παράνομων ανασκαφών.

Προσφορά, ατύχημα ή πυρκαγιά;

Το μεγάλο ερώτημα είναι γιατί υπάρχουν τόσα πολλά όπλα στον πυθμένα μιας λίμνης. Η Soprintendenza επισημαίνει ότι ξίφη, πελέκεις, αιχμές δοράτων και άλλα μεταλλικά αντικείμενα εντοπίζονται σε λίμνες πολλών ευρωπαϊκών αρχαιολογικών θέσεων και ότι αυτό συχνά ερμηνεύεται ως σκόπιμη απόθεση, συνδεδεμένη με τελετουργίες που σχετίζονται με το νερό.

Όπλα της Εποχής του Χαλκού έχουν επίσης ανασυρθεί από ποταμούς, όπως ο Τάμεσης. Στην Ισπανία υπάρχει ένα χαρακτηριστικό παράλληλο εύρημα στις εκβολές του Huelva, όπου οι εργασίες εκβάθυνσης κατά τον 20ό αιώνα έφεραν στο φως ένα τεράστιο σύνολο χάλκινων αντικειμένων, μεταξύ των οποίων και ξίφη, από το τέλος της Εποχής του Χαλκού.

Στη Mezzano, ένα στοιχείο ενισχύει αυτή την ερμηνεία. Το ξίφος βρισκόταν κοντά σε μία λεπίδα, και αυτός ο συνδυασμός έχει καταγραφεί και σε άλλες θέσεις της Εποχής του Χαλκού σε συνάφεια με άτομα υψηλής κοινωνικής θέσης, πιθανότατα μέλη πολεμικών ελίτ.

Τα χάλκινα όπλα της περιόδου ήταν εργαλεία μάχης, αλλά αποτελούσαν επίσης σύμβολα κύρους, ταυτότητας και εξουσίας. Και μεταξύ του 13ου και του 12ου αιώνα π.Χ., οι κοινότητες της κεντρικής Ιταλίας συνδέονταν μέσω δικτύων επαφών που εκτείνονταν σε μεγάλο μέρος της ιταλικής χερσονήσου και της Μεσογείου.

Η ερευνητική εκστρατεία του 2025, ωστόσο, προσφέρει μια διαφορετική εξήγηση για ένα μέρος του υλικού. Σύμφωνα με την έκθεση, ορισμένα αντικείμενα ενδέχεται να έπεσαν ή να κύλησαν από μια ξύλινη κατασκευή που είχε καεί εν μέρει, ενώ αρκετά χάλκινα αντικείμενα φέρουν ίχνη πυρκαγιάς.

Οι δύο ερμηνείες δεν αλληλοαναιρούνται και, μέχρι στιγμής, οι υπεύθυνοι της έρευνας δεν έχουν επιλέξει μεταξύ τους. Ένα στοιχείο θα μπορούσε να αποδειχθεί καθοριστικό: τα μεταλλικά αντικείμενα βρίσκονται σε πολύ παρόμοια βάθη σε διαφορετικούς τομείς της ερευνηθείσας περιοχής. Η Soprintendenza θεωρεί το στοιχείο αυτό σημαντικό για την ανασύσταση του τρόπου με τον οποίο σχηματίστηκε η απόθεση και για τον έλεγχο των επιστημονικών μοντέλων που αναπτύσσονται σήμερα.

Για την περαιτέρω διερεύνηση της θέσης, η ομάδα θα επεκτείνει την υποβρύχια στρωματογραφική ανασκαφή, δηλαδή την αφαίρεση των στρωμάτων του πυθμένα διαδοχικά και την καταγραφή της θέσης κάθε ευρήματος, σε συνδυασμό με τρισδιάστατη τεκμηρίωση.

Οι συντηρητές της CSR Restauro Beni Culturali, εταιρείας που ειδικεύεται σε καταβυθισμένες αρχαιολογικές θέσεις, παρεμβαίνουν αμέσως κατά την ανάσυρση για τη σταθεροποίηση των αντικειμένων.

Η Soprintendenza έχει ανακοινώσει έκθεση των χάλκινων ευρημάτων της Mezzano, χωρίς να έχει οριστεί ημερομηνία, και αναφέρει ότι η έρευνα θα συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια σε συνεργασία με τον Δήμο Valentano.

Σύμφωνα με τον δήμο, ορισμένοι ιστορικοί έχουν ταυτίσει τη συγκεκριμένη λίμνη με τον Lacus Statoniensis, ο οποίος αναφέρεται από τον Σενέκα και τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, χωρίς όμως να υπάρχει κάποια επιβεβαίωση.

Όσο για το τι συνέβη στο ξίφος, η επίσημη ανακοίνωση δεν δίνει απάντηση. Δεν είναι ακόμη γνωστό αν ο ιδιοκτήτης του το έχασε, αν βυθίστηκε μαζί με την κατοικία του ή αν το προσέφερε σκόπιμα στη λίμνη.

Πηγή: LBV Magazine