Ισπανία: Άνδρας της Εποχής του Χαλκού θάφτηκε με λίθο στο στόμα – Μαγική τελετουργία ή τιμωρία;

Θέση του ατόμου AY5, θαμμένου κάτω από τη μεγάλη αίθουσα στη La Almoloya. [Credit: UAB-ASOME] Πριν από περίπου 3.700 χρόνια, όποιος διέσχιζε...

Θέση του ατόμου AY5, θαμμένου κάτω από τη μεγάλη αίθουσα στη La Almoloya. [Credit: UAB-ASOME]

Πριν από περίπου 3.700 χρόνια, όποιος διέσχιζε τη μεγάλη αίθουσα στη La Almoloya, έναν οικισμό σε λόφο στα όρη Sierra Espuña της νοτιοανατολικής Ισπανίας, έπρεπε να περάσει πάνω από έναν άνδρα. Ο άνδρας βρισκόταν ακριβώς στο σημείο όπου συναντώνται τα δύο τμήματα της αίθουσας, με το κάτω μέρος του σώματός του κάτω από την εστία και το πρόσωπό του περίπου ένα εκατοστό κάτω από την επιφάνεια του δαπέδου. Όποιος περνούσε από το κατώφλι πατούσε πάνω στο πρόσωπό του. Μια μεγάλη πέτρα είχε τοποθετηθεί ανάμεσα στα δόντια του.

Οι αρχαιολόγοι που τον έφεραν στο φως, μια ομάδα από το Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης υπό τον Vicente Lull, τον αποκάλεσαν «τον εχθρό». Ένα νέο άρθρο στο Ilu. Revista de Ciencias de las Religiones, περιοδικό του Πανεπιστημίου Complutense της Μαδρίτης, ερμηνεύει διαφορετικά την ταφή. Ο συγγραφέας του, Marco Mazón Gomariz, προτείνει ότι επρόκειτο για ένα μαγικό τελετουργικό, με σκοπό την υποταγή αυτού που αντιπροσώπευε ο άνδρας, και όχι απλώς για μια πράξη εξευτελισμού. Για να υποστηρίξει την άποψή του, αντλεί παραλληλισμούς από την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία.

Η La Almoloya, στον δήμο Pliego της περιφέρειας Murcia, είναι μία από τις σημαντικότερες θέσεις του πολιτισμού El Argar, μιας κοινωνίας της Εποχής του Χαλκού που καταλάμβανε τη νοτιοανατολική Ιβηρική μεταξύ περίπου 2200 και 1550 π.Χ. Ο οικισμός βρίσκεται πάνω σε έναν βραχώδη λόφο και καλύπτει περίπου 3.000 τετραγωνικά μέτρα. Ανακατασκευάστηκε εκ νέου στην τρίτη φάση του (1750–1550 π.Χ.). Οι αιώνες αυτοί συμπίπτουν χρονικά με τη Βαβυλώνα του Χαμουραμπί, του βασιλιά που έγινε γνωστός για τον κώδικα νόμων του, καθώς και με τα μινωικά ανάκτορα της Κνωσού στην Κρήτη.

Το Οικιστικό Συγκρότημα 1 της θέσης έχει προσελκύσει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Οι ανασκαφείς του θεωρούν ότι πρόκειται για ανάκτορο και το περιγράφουν ως την παλαιότερη κατασκευή πολιτικού χαρακτήρα που έχει εντοπιστεί στη δυτική Ευρώπη. Στο κέντρο του βρίσκεται η λεγόμενη «Αίθουσα Ακροάσεων», ο χώρος H9, κατασκευασμένος ως ημιυπόγειος χώρος περίπου 70 τετραγωνικών μέτρων. Κατά μήκος των τοίχων εκτείνονται έδρανα σε τρία επίπεδα, με το υψηλότερο να αποτελεί ένα βάθρο ύψους περίπου ενός μέτρου, όπου υπήρχε χώρος για περίπου 50 καθήμενα άτομα. Στα πόδια τους, μια εστία βυθισμένη σε λάκκο καταλαμβάνει περισσότερα από 4 τετραγωνικά μέτρα, περίπου όσο η επιφάνεια ενός κρεβατιού king-size. Οι τοίχοι, τα έδρανα και το δάπεδο είχαν καλυφθεί με έως και έξι στρώσεις επιχρίσματος.

Κάτοψη των H8 (H9O) και H9 (H9E), στην οποία απεικονίζονται οι ταφές που εντοπίστηκαν στην κύρια αίθουσα. [Credit: UAB-ASOME]

Κάτω από αυτό το δάπεδο βρίσκεται ο περίφημος Τάφος 38, ένας ταφικός πίθος που περιείχε έναν άνδρα και μία γυναίκα, με τα πλουσιότερα μέχρι σήμερα κτερίσματα που έχουν βρεθεί στον πολιτισμό El Argar, μεταξύ των οποίων και ένα ασημένιο διάδημα. Οι ανασκαφείς τον περιέγραψαν το 2021 στο περιοδικό Antiquity (Lull et al., 2021). Σύμφωνα με την ομάδα της Βαρκελώνης, τα άλλα άτομα που είχαν ταφεί στην αίθουσα ανήκαν σε υπηρέτες ή δούλους. Ο άνδρας της ιστορίας μας, τον οποίο οι αρχαιολόγοι χαρακτηρίζουν ως AY5, δεν εντάσσεται σε καμία από τις δύο ομάδες.

Ο άνδρας πάνω στον οποίο πατούσαν

Ο AY5 ήταν περίπου 40 ετών και είχε ύψος περίπου 1,63 μέτρα. Ο σκελετός του δεν παρουσιάζει ενδείξεις έντονης σωματικής εργασίας. Η συνήθης πρακτική στον πολιτισμό El Argar ήταν η ταφή των νεκρών κάτω από τις κατοικίες, σε ταφικούς πίθους, σε κιβωτιόσχημους τάφους ή σε λάκκους, μαζί με τα προσωπικά τους αντικείμενα. Ο AY5 δεν είχε τίποτα από αυτά. Τοποθετήθηκε ανάμεσα σε δύο δάπεδα της αίθουσας, χωρίς κανένα αντικείμενο. Το κατώτερο δάπεδο είχε ελαφρώς αναδιαμορφωθεί ώστε να προσαρμοστεί στο σώμα του, γεγονός που σημαίνει ότι η ταφή ήταν σκόπιμη και απαιτούσε εργασία.

Το πρόσωπό του κατέληξε σε απόσταση ενός εκατοστού από την επιφάνεια, ακριβώς στη διαδρομή όσων περνούσαν από εκεί, με μια πέτρα στο στόμα του η οποία, σύμφωνα με τους ανασκαφείς, φαίνεται ότι είχε τοποθετηθεί «για να τον κάνει να σιωπήσει για πάντα», σαν ο θάνατος να μην ήταν αρκετός.

Δεν έχει περιγραφεί κάποιος τραυματισμός στα οστά του. Ο Mazón επιβεβαίωσε σε ηλεκτρονικό μήνυμα προς τη La Brújula Verde ότι ένας τεμαχισμός του λαιμού ή στραγγαλισμός δεν θα άφηνε ίχνη στον σκελετό, επομένως η αιτία θανάτου παραμένει άγνωστη. Δεν είναι επίσης σαφές αν τάφηκε λίγο μετά τον θάνατό του. Τα πόδια του είναι έντονα λυγισμένα και ορισμένα οστά βρίσκονται ελαφρώς εκτός της φυσιολογικής τους θέσης, γεγονός που θα μπορούσε να σημαίνει ότι το σώμα αποσυντέθηκε, αποξηράνθηκε ή απογυμνώθηκε από τις σάρκες του κάπου αλλού πριν μεταφερθεί στην αίθουσα.

Ο Mazón απευθύνθηκε σε τρεις ιατροδικαστές σχετικά με την οσμή. Οι εκτιμήσεις τους κυμάνθηκαν από πέντε ή έξι μήνες έντονης δυσοσμίας έως ένα ή δύο χρόνια παραμένουσας οσμής, αν και σημειώνουν ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήταν περισσότερο εξοικειωμένοι με τέτοιες συνθήκες από ό,τι είμαστε εμείς σήμερα.

Μία τελευταία λεπτομέρεια, από μελέτη του 2025 της ίδιας ανασκαφικής ομάδας, προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο στο αίνιγμα. Ο AY5 ήταν τρίτου βαθμού γενετικός συγγενής, δηλαδή στον ίδιο βαθμό συγγένειας με τα πρώτα ξαδέλφια, δύο ακόμη ατόμων που είχαν ταφεί στη θέση, των AY25 και AY32. Αυτό θα σήμαινε ότι ήταν μέλος της ίδιας κοινότητας: ένας εσωτερικός εχθρός.

Η καταπάτηση του εχθρού: συνήθεια βασιλέων και μάγων

Το να πατά κανείς πάνω σε έναν ηττημένο αντίπαλο αποτελούσε τυπική εικόνα εξουσίας σε ολόκληρη την αρχαία Εγγύς Ανατολή. Από την εποχή της Ακκάδ (2334–2154 π.Χ.), της πρώτης μεγάλης αυτοκρατορίας της Μεσοποταμίας, οι ανάγλυφες παραστάσεις αφθονούν με βασιλείς να πατούν πά
νω στους κατακτημένους. Στη στήλη του Ναράμ-Σιν, ο βασιλιάς στέκεται πάνω από πτώματα, φορώντας κερασφόρο στέμμα που υποδηλώνει τη θεϊκή του υπόσταση. Στο ανάγλυφο του βασιλιά Ανουμπανίνι, ο εχθρός είναι ακόμη ζωντανός και ο βασιλιάς κοιτάζει τη θεά Ιστάρ και όχι εκείνον. Η χειρονομία πέρασε και στη μυθολογία. Στο βαβυλωνιακό κοσμογονικό έπος Enūma Eliš, ο θεός Μαρδούκ ανακοινώνει ότι θα πατήσει πάνω στον λαιμό της Τιαμάτ, της προσωποποίησης του αρχέγονου χάους, και τελικά υποτάσσει τους έντεκα δαιμονικούς βοηθούς της.

Στην Αίγυπτο, το μοτίβο εμφανίζεται σχεδόν παντού, ήδη από την Παλέτα του Ναρμέρ, ηλικίας περίπου 5.000 ετών. Ένα λίθινο εξάρτημα θύρας από ναό στην Ιεράκοπολις, που χρονολογείται στην Πρώτη Δυναστεία, φέρει χαραγμένες παραστάσεις εχθρών, ώστε όποιος περνούσε το κατώφλι να τους καταπατά συμβολικά. Στο πρώτο ανάκτορο του Ραμσή Γ΄ στο Medinet Habu, σκαλισμένα κεφάλια αντιπάλων βρίσκονταν κάτω από το «παράθυρο των εμφανίσεων», όπου ο φαραώ δεχόταν ακροάσεις. Τα σανδάλια και το υποπόδιο του Τουταγχαμών απεικονίζουν επίσης αιχμαλώτους, έτσι ώστε με κάθε του βήμα να συνθλίβει τους εχθρούς του.

Το άτομο AY5 βρέθηκε θαμμένο μεταξύ δύο δαπέδων, με το κατώτερο να έχει τροποποιηθεί ώστε να υποδεχθεί το σώμα του, με το πρόσωπό του στο επίπεδο του εδάφους και με μια λίθο στο στόμα. Είχε ύψος περίπου 1,63 μ. και η σκελετική ανάλυση δείχνει ότι κατά τη διάρκεια της ζωής του δεν εκτελούσε βαριά σωματική εργασία. [Credit: UAB-ASOME]

Δεν επρόκειτο μόνο για προπαγάνδα. Οι Αιγύπτιοι αντιλαμβάνονταν τον κόσμο ως μια πάλη μεταξύ της τάξης και του χάους, και ο φαραώ, ως ζωντανή ενσάρκωση του θεού Ώρου, ήταν επιφορτισμένος με τη διατήρηση της πρώτης έναντι του δεύτερου. Τα Κείμενα των Πυραμίδων, τα αρχαιότερα γνωστά αιγυπτιακά θρησκευτικά κείμενα, το αποδίδουν παραστατικά. Στη μετάφραση του Raymond Faulkner που παραθέτει ο Robert Ritner (2008), ο θεός της γης Γκεμπ  (γνωστός και ως Κεμπού, Σίμπου και Σίβου) τοποθετεί το σανδάλι του πάνω στο κεφάλι του εχθρού του βασιλιά, ο οποίος συρρικνώνεται μπροστά του, ενώ ο Ώρος αρπάζει τον Σεθ, τον αντίπαλο θεό, και τον τοποθετεί κάτω από τον βασιλιά, ώστε να τον σηκώσει και να τον κάνει να τρέμει κάτω από αυτόν.

Στους αιγυπτιακούς ναούς πραγματοποιούνταν τελετουργίες εξόντωσης εναντίον μορφών του Σεθ και του Απόφιδος, του φιδιού που προσπαθούσε κάθε νύχτα να καταβροχθίσει τον Ήλιο. Τα ομοιώματα φτύνονταν, χτυπιούνταν, βράζονταν σε ούρα ή καταπατούνταν. Στη Μεσοποταμία, οι μάγοι κατασκεύαζαν ειδώλια των θυμάτων τους, ενώ τα θύματα έκαναν το ίδιο με τις μάγισσες που τα βασάνιζαν. Τα ειδώλια σπάζονταν ή θάβονταν μέσα σε τοίχους ή κάτω από σημεία με έντονη διέλευση, ώστε οι άνθρωποι να τα πατούν, και τα κείμενα προέβλεπαν ότι έπρεπε να τα πατούν τρεις φορές με το αριστερό πόδι. Τα στόματά τους επίσης σφραγίζονταν με ξόρκι, καθώς πίστευαν ότι ένας κακοποιός χωρίς φωνή έχανε τη δύναμή του.

Εδώ αποκτά σημασία η πέτρα στο στόμα του AY5. Στο Hasanlu, στο Ιράν, ένας άνδρας που χρονολογείται μεταξύ 1450 και 1250 π.Χ. βρέθηκε με μια κυλινδρική σφραγίδα, έναν μικρό λαξευμένο λίθινο κύλινδρο που χρησιμοποιούνταν ως σφραγίδα υπογραφής, ανάμεσα στα χείλη του, γεγονός που η ερευνήτρια Michelle Marcus συνέδεσε με αυτές τις πρακτικές. Ο Mazón αναφέρει επίσης έναν άνδρα από τη νεολιθική θέση της Νέας Νικομήδειας, στην Ελλάδα, με μια μεγάλη πέτρα στο στόμα. Οι Μεσοποτάμιοι φοβούνταν βαθιά τα πνεύματα όσων είχαν στερηθεί την κατάλληλη ταφή, τα etemmu, και η αντίληψη ότι τους άκουγαν να μιλούν συγκαταλεγόταν στις πιο τρομακτικές εμπειρίες που μπορούσε να φανταστεί κανείς. Μια πέτρα στο στόμα θα εμπόδιζε τον AY5 να μιλήσει, είτε στη ζωή είτε μετά τον θάνατο.

Μια αίθουσα κατασκευασμένη ως ο Κάτω Κόσμος

Εάν η ταφή ήταν τελετουργική, τότε ο χώρος πρέπει να είχε σημασία. Ο Mazón υποστηρίζει ότι ο H9 ήταν ιερός χώρος και όχι πολιτική αίθουσα. Μια κλίμακα οδηγεί προς τα κάτω και επιβάλλει στροφή 90 μοιρών πριν μπορέσει κανείς να δει τη φωτιά και το βάθρο, μια διάταξη που επαναλαμβάνεται σε ναούς της Μεσοποταμίας και της χιττιτικής Ανατολίας, στη σημερινή Τουρκία.

Η αίθουσα δεν ήταν ορατή από τον κεντρικό δρόμο του οικισμού. Η πρόσβαση γινόταν αρχικά μέσω ενός άλλου χώρου (H8) και, μετά το κλείσιμό του, μέσω τουλάχιστον δύο χώρων του Συγκροτήματος 2. Ήταν επίσης η μεγαλύτερη αίθουσα της θέσης και εκείνη με το λιγότερο φυσικό φως.

Η εστία είναι επίσης ασυνήθιστη. Είναι η μοναδική κοίλη εστία στην τρίτη φάση του οικισμού. Ορισμένοι μελετητές έχουν συνδέσει τις βυθισμένες εστίες με θεότητες του Κάτω Κόσμου, ενώ μελέτη του 2023 για την Κνωσό υποστήριξε ότι οι ημιυπόγειοι χώροι παρέπεμπαν σε κάθοδο στη χώρα των νεκρών. Εάν ο άνδρας είχε ταφεί με το μισό σώμα του κάτω από τη φωτιά, θα μπορούσε να είχε εκτεθεί στην εξαγνιστική της δύναμη και να είχε συμβολικά περιοριστεί στον Κάτω Κόσμο. Στη Μεσοποταμία, θεοί της φωτιάς όπως ο Nusku και ο Girra επικαλούνταν εναντίον μάγων.

Οι ανασκαφείς θεωρούν την αίθουσα χώρο συνελεύσεων και πολιτικών αποφάσεων, ενώ ο Mazón διαφωνεί. Σε ηλεκτρονικό μήνυμά του προς τη La Brújula Verde ανέφερε ότι η ομάδα του Lull θεωρεί πως επρόκειτο για έναν «αυστηρά» πολιτικό χώρο, αλλά ότι εκείνη την περίοδο τίποτα δεν ήταν αμιγώς πολιτικό, καθώς η θρησκεία και το κοσμικό στοιχείο ήταν στενά συνδεδεμένα, και αμφιβάλλει ότι ο El Argar αποτελούσε εξαίρεση.

Ένας ιερέας που έπεσε σε δυσμένεια;

Η υπόθεση έχει ένα αδύναμο σημείο. Εάν ο H9 ήταν ιερός χώρος, γιατί να ταφεί εκεί ένας καταραμένος άνδρας; Ο Mazón προτείνει ότι το χάος δεν καταστράφηκε αλλά τέθηκε υπό έλεγχο, και ότι ο AY5 ενδέχεται να ήταν αρχιερέας ή αξιωματούχος υψηλού κύρους, ο οποίος έπεσε σε δυσμένεια για άγνωστους λόγους.

Υπενθυμίζει ότι στην Εγγύς Ανατολή ορισμένοι εχθροί που τιμωρούνταν με ιδιαίτερη σκληρότητα παρουσιάζονταν όχι ως βάρβαροι αλλά ως κατάλοιπα μιας παλαιότερης, ανατραπείσας τάξης, σύμφωνα με τον ειδικό Mehmet-Ali Ataç. Αναφέρει επίσης μια μειοψηφική άποψη του αρχαιολόγου Oswaldo Arteaga, σύμφωνα με την οποία ο El Argar ήταν θεοκρατικό κράτος, δηλαδή κράτος που κυβερνούνταν από θρησκευτικούς ηγέτες.

Η ίδια η μελέτη είναι επιφυλακτική. Χαρακτηρίζει το τελετουργικό «εύλογο, αν και αυστηρά υποθετικό» και δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζουμε ποιος ήταν ο AY5, τι έκανε ή αν πράγματι μίλησε εναντίον της ιερής τάξης ή την αμφισβήτησε. Οι άνθρωποι του Argar δεν άφησαν γραπτά κείμενα, επομένως κάθε παραλληλισμός προέρχεται από πολιτισμούς που βρίσκονταν μακριά και, σε πολλές περιπτώσεις, χωρίζονταν μεταξύ τους από αιώνες. Ο Mazón επισημαίνει επίσης ότι η ομάδα της Βαρκελώνης δεν έχει δημοσιεύσει τίποτε περισσότερο σχετικά με το συγκεκριμένο άτομο.

Το βασικό ερώτημα παραμένει ανοιχτό: αν αυτό που συνέβη στον AY5 ήταν πράξη μαγείας, τελετουργική εκτέλεση ή τιμωρία με σκοπό τον εξευτελισμό ενός εσωτερικού αντιπάλου, σε μια αίθουσα όπου συγκεντρώνονταν επίσης τα ισχυρότερα πρόσωπα του El Argar.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Mazón Gomariz, M. (2026). Trampling the Enemy: A possible Magical Ritual of Annihilation in El Argar. ’Ilu. Revista de Ciencias de Las Religiones, 31, e97805. doi.org/10.5209/ilur.97805

Πηγή: LBV Magazine