Ενεπίγραφο επιτύμβιο μνημείο με γραπτή παράσταση γιατρού Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Συλλογή Έργων Γλυπτικής, αρ. ευρ. 93 Προέλευση: Άγνωστη...
Ενεπίγραφο επιτύμβιο μνημείο με γραπτή παράσταση γιατρού
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Συλλογή Έργων Γλυπτικής, αρ. ευρ. 93
Προέλευση: Άγνωστη. Κατασχέθηκε στη νότια ακτή του λιμανιού του Πειραιά, στο σιδηρουργείο κάποιου κ. Sein ή Stein το 1889.
Διαστάσεις: Διάμετρος 27 εκ., πάχος 2 εκ.
Υλικό: παριανό μάρμαρο
Χρονολόγηση: 510-500 π.Χ.
Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 10Α
Ὄμνυμι […]
Ἡγήσασθαι μὲν τὸν διδάξαντά με τὴν τέχνην ταύτην ἴσα γενέτῃσιν ἐμοῖσι, καὶ βίου κοινώσασθαι…
«Ορκίζομαι […]
Να θεωρώ τον δάσκαλό μου που με δίδαξε αυτή την τέχνη ίσο με τους γονείς μου, να μοιράζομαι μαζί του τα υπάρχοντά μου και τα χρήματά μου αν έχει ανάγκη φροντίδας. Να θεωρώ τους απογόνους του ίσους με τ΄ αδέλφια μου και να τους διδάξω την τέχνη αυτή αν θέλουν να τη μάθουν, χωρίς αμοιβή και συμβόλαιο και να μεταδώσω με παραγγελίες, οδηγίες και συμβουλές όλη την υπόλοιπη γνώση μου και στα παιδιά μου και στα παιδιά εκείνου που με δίδαξε»
Στην δεύτερη παράγραφο του Ιπποκρατικού Όρκου, του οποίου η σύνθεση τοποθετείται μεταξύ 5ου και 4ου αιώνα π.Χ. περιγράφεται η αρχαία ελληνική ιατρική, όχι ως απόλυτα θεωρητική επιστήμη, αλλά σαν μια χειρωνακτική, πρακτική και εμπειρική τέχνη, που μεταδιδόταν κληρονομικά. Η ιατρική ήταν μια από τις τέχνες των δημιουργών, δηλαδή των επαγγελματιών που πρόσφεραν έργο στον δήμο, την κοινωνία. Στην «εργαλειοθήκη» του γιατρού, εκτός από τα ίδια τα ιατρικά εργαλεία, υπήρχαν φάρμακα, συνταγές βοτάνων για ασθένειες και καταπλάσματα για τραύματα, επίδεσμοι, βεντούζες, διάφορα δοχεία και πολλά εξαρτήματα.
Με τα χέρια του ο γιατρός ανέτασσε και σταθεροποιούσε εξαρθρώσεις, αφαιρούσε βέλη και καυτηρίαζε τις πληγές, έκανε ράμματα, έδενε τραύματα, έφτιαχνε αλοιφές. Πιθανολογούμε ότι οι ίδιοι οι γιατροί σχεδίαζαν κάποιες φορές τα εργαλεία τους. Όταν δεν ταξίδευε, ως περιπλανώμενος τεχνίτης, ένας γιατρός μπορούσε να ασκήσει την τέχνη του στο ιατρείο του.
Μεταξύ των ετών 510-500 π.Χ. ανατέθηκε τιμητικά για το θάνατο ενός γιατρού, αυτός ο επιτύμβιος δίσκος. Κατασχέθηκε το 1889 στον Πειραιά και την ίδια χρονιά μεταφέρθηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Είναι ένας μαρμάρινος δίσκος, στην μία επιφάνεια του οποίου σώζεται αμυδρά γραπτή παράσταση με χρώματα ενός καθιστού γενειοφόρου άνδρα που φορά ιμάτιο. Η πλευρά του δίσκου με τη γραπτή παράσταση είναι ελαφρά κυρτή και η πίσω είναι επίπεδη. Ο δίσκος θα στερεωνόταν κάπου με δύο σιδερένια καρφιά, υπολείμματα των οποίων σώζονται στις δύο οπές διαμέτρου περίπου ενός εκατοστού. Γύρω από την εικόνα, είναι χαραγμένη σε κύκλο επιγραφή με αρχαϊκά γράμματα:
ΜΝΕΜΑ ΤΟΔ’ΑΙΝΕΟ ΣΟΦΙΑΣ ΙΑΤΡΟ ΑΡΙΣΤΟ
«Αυτό είναι το μνημείο του Αινεία, του άριστου γιατρού στη σοφία»
Με βάση την αττική επιγραφή, ο Αινείας ήταν άριστος ως προς τη σοφία. Η λέξη σοφία δεν σήμαινε μόνο την πνευματική γνώση, αλλά και την τεχνική επιδεξιότητα, τη μαστοριά. Σοφός ήταν και ένας ναυπηγός, ένας μουσικός, ένας γλύπτης ή ένας ξυλουργός της αρχαϊκής εποχής. Τόσο το σπουδαίο κείμενο του Ιπποκρατικού Όρκου, που επικυρώνει το κύρος και τη δεοντολογία του ιατρικού λειτουργήματος, όσο και το αρχαίο γλυπτό, αναφέρονται στην άσκηση μιας τέχνης κατά αριστοτεχνικό – άψογο – τρόπο.
Ακόμα και ο θεός Ασκληπιός, ο οποίος ενσάρκωσε την ανάγκη για την ύπαρξη ενός θεού γιατρού στο μυαλό των Ελλήνων, στην πρώτη του εμφάνιση στα κείμενα, στον Όμηρο, αναφέρεται ως άριστος γιατρός, πατέρας του χειρουργού Μαχάονα (Ἀσκληπιοῦ υἱὸν ἀμύμονος ἰητῆρος, Ἰλιάς, Δ, 194). Η υποχρέωση της άσκησης της ιατρικής τέχνης με ήθος και επιδεξιότητα και σε άριστο βαθμό και ο απόλυτος σεβασμός των κοινοτήτων σε όσους την ασκούν τέλεια, διατρέχει τα αρχαία κείμενα και τις πληροφορίες που φθάνουν σε εμάς από την αρχαία Ελλάδα.
Η επιγραφή αποτελεί μια από τις πιο παλαιές γραπτές μαρτυρίες, οι οποίες εξαίρουν την κοινωνική θέση, την προσφορά και τις ικανότητες ενός αρχαίου γιατρού. Όπως συνέβαινε και με καλλιτέχνες που διακρίθηκαν στη γλυπτική ή στην αγγειογραφία και των οποίων το όνομα έφθασε σε εμάς είτε μέσω των αρχαίων έργων τέχνης τα οποία υπέγραφαν, είτε μέσω της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, υπήρχαν και διάσημοι γιατροί [1]. Στην ιατρική Σχολή της Κνίδου η γνώση μεταφερόταν από πατέρα σε γιο, όπως μεταφέρεται στην περίπτωση του Κτησία, μέλους των Ασκληπιαδών της Κνίδου. Αυτός, σύγχρονος του Ιπποκράτη, ήταν γιος και εγγονός ιατρών. Το όνομα του Ιπποκράτη είχαν ο πατέρας και ο γιος του. Αυτή η σχέση πατέρα-γιου, δασκάλου-μαθητή δείχνει ένα κληρονομικό πρότυπο μαθητείας για την εκπαίδευση των ιατρών, τυπικό σε πολλές τέχνες της αρχαιότητας. Ανάλογη δομή είχε και η λατρεία του Ασκληπιού, στον οποίον οι κοινότητες απέδωσαν γιούς θεούς – γιατρούς και κόρες που είχαν ονόματα σχετικά με την ίαση (Ιασώ, Ακεσώ, Πανάκεια).
Όπως οι μεγάλοι καλλιτέχνες της γλυπτικής ή της κεραμικής, έτσι και οι διάσημοι γιατροί ταξίδευαν [2] όπου τους ζητείτο και όπου υπήρχαν καλοί εργοδότες. Ο γιατρός Σωρανός από την Έφεσο (1ος αι. μ.Χ.) αναφέρει ότι ο ίδιος ο Ιπποκράτης από την Κω έζησε στη Λάρισα.
Ποιος ήταν, λοιπόν, ο γιατρός Αινείας του δίσκου της Συλλογής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου; Σύμφωνα με τον Γεώργιο Δεσπίνη, ο οποίος συγκέντρωσε όλες τις απόψεις των ερευνητών και συνδύασε το δίσκο με άλλα ευρήματα από τον ελληνικό χώρο, μεταξύ των οποίων τρείς ενεπίγραφους πίνακες με γραπτή παράσταση του 1ου αι. π.Χ. από το Μικρό Κεσερλί της Θεσσαλίας αφιερωμένους στον Θεσσαλό ήρωα-θεραπευτή Αινεία, ο Αινείας του δίσκου του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου ήταν ένας γιατρός, που πήρε το όνομα του ήρωα-θεραπευτή και πέθανε στην Αθήνα γύρω στο 500 π.Χ. Ο Αινείας, είτε Αθηναίος, είτε ξένος, ήταν ένας γιατρός της προ-Ιπποκρατικής γενιάς. Θα ήταν προορισμένος από την οικογένειά του να ασκήσει αυτό το επάγγελμα, καθώς είχε το όνομα ενός μυθικού ομοτέχνου του. Ο δίσκος αυτός, ίσως ένα δώρο που πρόσφερε κάποιος ασθενής στο μνήμα του γιατρού του για να τον τιμήσει, μνημονεύει τον Αινεία και τον τέλειο τρόπο που άσκησε την τέχνη του.
[1] Διάσημοι ιατροί της νότιας Ιταλίας του 6ου αι. π.Χ. αναφέρονται από τον Γαληνό: ο Φιλιστίων από τους Επιζεφύριους Λοκρούς, ο Εμπεδοκλής από τον Ακράγαντα και ο Παυσανίας.
[2] Ο διάσημος γιατρός Δημοκήδης από τον Κρότωνα άφησε την πατρίδα του και πρόσφερε τις υπηρεσίες του σε διάφορες πόλεις. Εργάστηκε στην Αθήνα και στην Αίγινα, πριν καταλήξει στην υπηρεσία του Πολυκράτη, τυράννου της Σάμου.
Δρ Αριάδνη Κλωνιζάκη
Κύρια βιβλιογραφία
Δεσπίνης, Γ., «Ο δίσκος του Εθνικού Μουσείου Αριθ.93 «ΜΝΕΜΑ ΤΟΔ’ΑΙΝΕΟ ΣΟΦΙΑΣ ΙΑΤΡΟ ΑΡΙΣΤΟ» στο Κερμάτια Φιλίας – Τιμητικός τόμος για τον Ιωάννη Τουράτσογλου, Τόμος Β’, Αθήνα, 2009, 3-11.
Δεσπίνης, Γ., Καλτσάς Ν. (Επιμ.), Κατάλογος Γλυπτών Ι.1. Γλυπτά των αρχαϊκών χρόνων από τον 7ο αι. π.Χ. έως το 480 π.Χ., Αθήνα, 2014, Ι.1.408, Ο δίσκος του γιατρού Αινεία, 490-492, Εικ. 1315-1316 (Γ. Δεσπίνης).
Δραγάτσης, Ι., «Δίσκος μαρμάρινος ενεπίγραφος μετά εικόνος. Έκθεσις Ιακ. Χ. Δραγάτση», Αρχαιολογικόν Δελτίον 1889, 151-152.
Καλτσάς, Ν., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Τα Γλυπτά. Κατάλογος, Αθήνα, 2001, 76, αρ. 114.
Καρούζος, Χ., Αριστόδικος, Αθήνα, 1961, 95, σημ.45.
Berger, E., Das Basler Artztrelief, Mainz, 1970, 155-158, εικ.164-165.
Ενδεικτική βιβλιογραφία για την αρχαία ελληνική ιατρική
Κλωνιζάκη, Α., Η διάδοση της λατρείας του Ασκληπιού ως και την πρώιμη ελληνιστική περίοδο (διδακτορική διατριβή), Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, 2021. https://pergamos.lib.uoa.gr/browse/people/aklonizaki
Κουλουμέντας Σ., Σταυριανέας Σ. (Επιμ.), Φιλοσοφία και ιατρική στην αρχαία Ελλάδα. Μέθοδοι και προβλήματα, Ηράκλειο, 2023.
Λαμπρινουδάκης, Β. «Η φροντίδα της υγείας και η εξέλιξη της ιατρικής κατά την αρχαιότητα», Aρχαιολογία & Τέχνες 102, 2007, 10-14.
«Θεουργική Ιατρική», στο Ν. Σταμπολίδης & Γ. Τασούλας (επιμ.), Ίασις: Υγεία, Νόσος, θεραπεία από τον Όμηρο στον Γαληνό (Κατάλογος έκθεσης). Αθήνα, 2014, 17-31
Λυπουρλής, Δ., 1972, Ιπποκρατική Ιατρική, Θεσσαλονίκη, 1972.
Graf, F., “Healing”, στο E. Eidinow & J. Kindt (επιμ.), The Oxford Handbook of Ancient Greek Religion, 505-518, Oxford, 1992.
Jouanna, J., 1998. Ιπποκράτης, (μτφρ. Δ. Τσιλιβερδής), Αθήνα, 1998.
Jouanna, J., “Health, Illness, Medicine / Santé, maladie, médecine / Gesundheit, Krankheit, Medizin / Salute, malattia, medicina”, ThesCRA VI: 217-241, Basel, 2011.
Krug, A., Αρχαία ιατρική. Επιστημονική και θρησκευτική ιατρική στην αρχαιότητα, Δ. Ακτσέλη (επιμ.), (μτφρ. Ε. Μανακίδου & Θ. Σαρτζής), Αθήνα, 2008.
Nissen, C., Entre Asclépios et Hippocrate: étude des cultes guérisseurs et des médecins en Carie, Kernos Supplément 22, Liège, 2009.
Nutton, V., Ancient Medicine, London, 2004.
Πηγή: Δρ Αριάδνη Κλωνιζάκη, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Δεν υπάρχουν σχόλια